Nhiều người trung niên và cao tuổi thường truyền tai nhau các bài thuốc dân gian từ thảo dược ngâm rượu để xoa bóp mỗi khi khớp gối, khớp ngón tay sưng đau hoặc cứng buốt. Trong đó, dây gân ngâm rượu được xem là bài thuốc quen thuộc, thậm chí không ít người đồn thổi rằng loại rượu xoa này có thể phục hồi sụn, chữa dứt điểm bệnh thoái hóa khớp. Thói quen sử dụng rượu thảo dược để xoa bóp giảm đau đã trở thành một phần nếp sống sinh hoạt của nhiều gia đình Việt Nam khi thời tiết chuyển mùa.
Tuy nhiên, câu trả lời từ y học khoa học là: Dây gân ngâm rượu không thể chữa dứt thoái hóa khớp, và việc ngâm rượu bôi ngoài da hoàn toàn không có khả năng tái tạo hay phục hồi mô sụn đã hư tổn. Hiện tượng giảm đau sau khi xoa bóp chủ yếu đến từ tác động cơ học cục bộ và sự ức chế cảm giác bề mặt nhất thời, không đảo ngược được quá trình bệnh lý phức tạp bên trong ổ khớp.
Bản chất phức tạp của bệnh lý thoái hóa khớp
Thoái hóa khớp là dạng bệnh lý khớp phổ biến nhất trong đời sống thường nhật [1]. Cơ chế bệnh sinh không đơn thuần là sự mài mòn sụn cơ học do tuổi tác, mà là kết quả của một chuỗi phản ứng sinh học và viêm nhiễm phức tạp [1].
Các chất trung gian gây viêm tham gia trực tiếp vào quá trình khởi phát và tiến triển của thoái hóa khớp, đặc biệt là sau các chấn thương khớp [1]. Sự xuất hiện của các cytokine tiền viêm sau tổn thương cấp tính có mối liên hệ mật thiết với việc suy giảm khả năng bôi trơn tự nhiên của mô khớp [1].
Cụ thể, tình trạng viêm làm giảm nồng độ lubricin – một trong những chất bôi trơn sinh học then chốt bảo vệ bề mặt sụn bên trong dịch khớp [1]. Khi chất bôi trơn này thiếu hụt, ma sát trong khớp gia tăng, dẫn đến sụn khớp bị bào mòn và tổn thương cấu trúc vĩnh viễn. Việc thoái hóa cấu trúc mô và suy giảm dịch bôi trơn là biến đổi nội mô nằm sâu trong bao khớp, nơi mà rượu bôi hay thảo dược ngoài da không thể thẩm thấu tới để sửa chữa [1].
Đau trong thoái hóa khớp và giới hạn của các biện pháp giảm đau
Đa số bệnh nhân thoái hóa khớp tìm đến các bác sĩ chuyên khoa chỉnh hình với mong muốn được giảm đau và phục hồi lại chức năng vận động hàng ngày [2]. Mặc dù hiểu biết sinh lý học về cảm giác đau đã tiến bộ vượt bậc, tình trạng đau do thoái hóa khớp vẫn còn nhiều hiện tượng chưa thể giải thích trọn vẹn [2]. Nghiên cứu thậm chí ghi nhận khái niệm "khớp ma" (phantom joint), nguyên nhân gây nên cơn đau dai dẳng ngay cả sau khi bệnh nhân đã được phẫu thuật thay khớp nhân tạo [2].
Điều này chứng minh kiểm soát cơn đau khớp là vấn đề toàn diện liên quan đến thụ thể thần kinh, tải trọng cơ học và hệ thần kinh trung ương chứ không đơn giản là xoa đắp lên da. Khi một liệu pháp bôi xoa chỉ che lấp triệu chứng bề mặt, các tổn thương thực thể vẫn tiếp tục âm thầm tiến triển bên dưới.
Bằng chứng khoa học về các liệu pháp điều trị hiện nay
Để hiểu rõ tại sao dây gân ngâm rượu không thể chữa dứt điểm bệnh, cần nhìn vào cách y học đánh giá các biện pháp điều trị từ bôi ngoài, uống thuốc cho tới can thiệp xâm lấn.
Nghiên cứu tổng quan năm 2017 về thoái hóa khớp gối ghi nhận: Ngay cả các hoạt chất uống bổ sung như glucosamine và chondroitin sulfat, dù được nghiên cứu sâu rộng, cũng không có bằng chứng rõ ràng mang lại kết quả lâm sàng quan trọng vượt trội so với giả dược theo nhận định của Viện Hàn lâm Phẫu thuật viên Chỉnh hình Hoa Kỳ (AAOS) [3]. Hiệp hội Nghiên cứu Thoái hóa khớp Quốc tế (OARSI) nhận định glucosamine hoặc chondroitin chỉ có thể hỗ trợ giảm triệu chứng ở một số bệnh nhân, và nên dừng lại nếu không thấy cải thiện sau 6 tháng [3].
Đối với thuốc bôi giảm đau tại chỗ, như diclofenac bôi ngoài da, OARSI và AAOS khuyến nghị dùng cho người có chống chỉ định với thuốc uống, nhưng hiệu quả giảm đau có thể mất tới hai tuần mới rõ rệt và người bệnh có thể bị kích ứng tại chỗ [3]. Với capsaicin dạng bôi ngoài da, không có bằng chứng chất lượng cao hỗ trợ điều trị thường quy và cảm giác nóng rát của kem bôi khiến người bệnh khó dung nạp [3].
Các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) đường uống tuy kiểm soát đau và viêm khớp hiệu quả, nhưng đòi hỏi phải cẩn trọng do nguy cơ xuất huyết tiêu hóa, suy giảm chức năng thận, tăng huyết áp và biến cố tim mạch [3]. OARSI khuyến cáo dùng liều thấp nhất có thể trong thời gian ngắn, kết hợp thuốc ức chế bơm proton nếu có nguy cơ xuất huyết tiêu hóa [3].
Ở khía cạnh can thiệp cơ học, một thử nghiệm lâm sàng năm 1991 đánh giá phương pháp súc rửa khớp gối qua nội soi [4]. Nghiên cứu tiến hành trên 37 khớp gối thoái hóa được súc rửa kết hợp vật lý trị liệu so sánh với nhóm đối chứng gồm 24 khớp chỉ tập vật lý trị liệu [4]. Kết quả cho thấy nhóm rửa khớp giảm đau tốt hơn và hiệu quả duy trì sau một năm, dấu hiệu viêm cải thiện khoảng 3 tháng [4]. Đáng lưu ý, hiệu quả giảm đau rõ rệt hơn ở người chỉ có biến đổi nhẹ trên phim chụp X-quang, trong khi người thoái hóa nặng đáp ứng kém hơn [4].
Về phẫu thuật thần kinh, nghiên cứu năm 2004 trên thoái hóa khớp liên đốt ngón tay gần cho thấy kỹ thuật cắt bỏ nhánh thần kinh chi phối khớp dưới gây tê cục bộ giúp giảm khoảng 80% đau đớn, là giải pháp thay thế phẫu thuật thay khớp hoặc làm cứng khớp [5]. Tuy nhiên, đây chỉ là cắt đứt tín hiệu dẫn truyền cảm giác đau, không phải tái tạo lại sụn khớp đã mòn.
Với các thể thoái hóa khớp đặc thù như khớp sườn - đốt sống, nghiên cứu năm 2007 trên 5 bệnh nhân được phẫu thuật cắt bỏ bề mặt khớp ghi nhận điểm đau theo thang VAS giảm từ mức trung bình 7,0 xuống còn 2,0 sau mổ, và chỉ số tàn tật Oswestry sau phẫu thuật trung bình đạt 19,4 [6]. Can thiệp loại bỏ phần xương hư tổn là giải pháp cơ học nhằm giải phóng chèn ép, không có dược liệu nào bôi ngoài làm được điều tương tự.
Với thoái hóa khớp cổ chân nặng, nghiên cứu năm 1999 chỉ ra rằng phẫu thuật làm cứng khớp (hàn khớp) vẫn là lựa chọn hàng đầu để giảm đau lâu dài và ổn định chức năng vận động [7]. Việc cắt lọc tổ chức xơ viêm trong ổ khớp ở giai đoạn thoái hóa nặng cũng chỉ đem lại hiệu quả giảm đau tạm thời chứ không thể phục hồi hình thái sụn ban đầu [7].
Hiểu lầm thường gặp về dây gân ngâm rượu
Hiểu lầm phổ biến nhất là nhầm tưởng cảm giác nóng ấm khi xoa rượu dây gân là khớp đang "hồi phục" hoặc "liền lại sụn". Cồn trong rượu kết hợp với lực ma sát khi xoa bóp giúp giãn mạch máu ngoại vi dưới da, kích thích các thụ thể cảm giác nông, từ đó tạm thời đánh lạc hướng não bộ khỏi tín hiệu đau nhức sâu trong khớp.
Một nghiên cứu trên động vật năm 2013 thử nghiệm các biện pháp giảm đau cục bộ trên 11 con chó trưởng thành bị thoái hóa khớp thực nghiệm [8]. Nghiên cứu đo lường tỷ lệ phân bố lực tỳ đè chân (Impulse Ratio) trong quá trình theo dõi dài hạn hơn 400 ngày và ngắn hạn cách nhau 15 phút [8]. Kết quả ghi nhận việc tiêm lidocaine giảm đau nội khớp làm thay đổi phân phối lực tỳ đè trong thời gian tác dụng ngắn, trong khi meloxicam tiêm trong da cho kết quả không rõ ràng, không làm tăng lực chịu tải trung bình ở chi tổn thương mà chỉ thay đổi tạm thời tính biến thiên [8]. Điều này phản ánh rõ ràng: các can thiệp giảm đau tại chỗ chỉ làm thay đổi cách chi chịu tải trong chốc lát, không đồng nghĩa với việc khớp đã lành lặn mô học.
Tương tự, dây gân ngâm rượu hoàn toàn không có dược chất nào có khả năng kích thích tổng hợp dịch bôi trơn lubricin hay tái tạo sụn khớp đã mất [1].
Ai nên thận trọng khi dùng rượu xoa bóp?
Việc lạm dụng rượu ngâm dược liệu không rõ nguồn gốc hoặc bôi xoa sai cách có thể dẫn đến những tác hại khôn lường:
- Người có vết thương hở, trầy xước, da nhạy cảm hoặc viêm da tiếp xúc tuyệt đối không xoa rượu lên da vì nồng độ cồn cao gây bỏng rát, hoại tử mô nông và nhiễm trùng.
- Người bệnh đang trong đợt viêm khớp cấp tính, khớp có dấu hiệu sưng to, nóng đỏ, ứ dịch: việc xoa bóp bằng rượu nóng sẽ làm giãn mạch ồ ạt, tăng tụ dịch và làm nặng thêm phản ứng viêm bên trong bao khớp.
- Người cao tuổi có làn da mỏng, khô hoặc người có bệnh lý thần kinh ngoại biên, đái tháo đường cần thận trọng vì dễ bị tổn thương da do kích ứng mà không tự cảm nhận được.
- Người bệnh có các bệnh lý nền mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ mẹo dân gian nào để tránh làm chậm trễ giai đoạn can thiệp y tế thích hợp.
Áp dụng thực tế và lời khuyên chăm sóc khớp
Để kiểm soát thoái hóa khớp an toàn và hiệu quả, người bệnh cần nhìn nhận đúng đắn về vai trò của các biện pháp dân gian:
- Nếu dùng dây gân ngâm rượu, chỉ nên coi đây là liệu pháp hỗ trợ thư giãn cơ ngoài da trong những ngày khớp chỉ đau ê ẩm nhẹ do co cứng cơ quanh khớp, không có biểu hiện nóng đỏ sưng phù.
- Thao tác xoa nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ quanh khớp, không day miết thô bạo làm tổn thương thêm dây chằng hay màng hoạt dịch khớp.
- Khi các cơn đau khớp xuất hiện kéo dài, cần đến bệnh viện chuyên khoa cơ xương khớp để được chụp chiếu, chẩn đoán chính xác mức độ thoái hóa và nhận phác đồ điều trị bài bản.
- Duy trì chế độ vận động nhẹ nhàng, kiểm soát cân nặng hợp lý và tuân thủ đơn thuốc kháng viêm hoặc các biện pháp can thiệp khi có chỉ định y khoa chính thức từ bác sĩ.
Tóm lại, dây gân ngâm rượu không phải là "thần dược" và không thể chữa dứt điểm bệnh thoái hóa khớp. Việc hiểu đúng bản chất bệnh học giúp người bệnh tránh tâm lý ỷ lại vào các bài thuốc xoa bóp, chủ động bảo vệ sụn khớp thông qua lối sống lành mạnh và điều trị y khoa kịp thời.
