Trong kho tàng cây thuốc nam, dây ký ninh từ lâu đã được truyền miệng là vị thuốc trị sốt rét hữu hiệu nhờ vị đắng ngắt đặc trưng gợi nhớ đến hoạt chất quinine. Mỗi khi xuất hiện những cơn sốt cao kèm rét run, nhiều gia đình vẫn giữ thói quen tìm kiếm loại dây leo này sắc nước uống để cắt sốt và diệt mầm bệnh. Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm dân gian này có thực sự chuẩn xác dưới góc nhìn của y học hiện đại?

Câu trả lời ngắn gọn: Các thí nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên động vật cho thấy dây ký ninh có hoạt tính ức chế ký sinh trùng sốt rét, nhưng đây tuyệt đối không phải là thuốc chữa khỏi bệnh cho con người. Việc tự ý sử dụng loài thảo dược này thay cho thuốc điều trị chuẩn là một sai lầm nguy hiểm, tiềm ẩn nguy cơ tử vong do bệnh diễn tiến nặng hoặc ngộ độc gan.

Từ vị thuốc dân gian đến tên gọi dây ký ninh

Dây ký ninh, tên khoa học là Tinospora crispa thuộc họ Tiết dê (Menispermaceae), phân bố rộng rãi tại các vùng rừng nhiệt đới ở châu Á và châu Phi [1]. Loài cây này có thân mọng nước, thân già có nhiều nốt sần sùi đặc trưng và chứa dòng nhựa đắng màu trắng sữa [2]. Trong y học cổ truyền nhiều quốc gia, cây được dùng làm thuốc hạ nhiệt, giải khát, kích thích thèm ăn và trị nhiều chứng bệnh như vàng da, phong thấp, viêm nhiễm, đái tháo đường và sốt rét [1].

Chính vì vị đắng đậm đà tương tự thuốc quinine (ký ninh) trị sốt rét kinh điển thời xưa, dân gian nhanh chóng gán ghép cho nó cái tên "dây ký ninh" cùng niềm tin rằng cây có khả năng dập tắt căn bệnh này. Các phân tích hóa thực vật hiện đại cho thấy thân cây chứa rất nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học cao bao gồm alkaloid, flavonoid, flavone glycoside, triterpene, diterpene, diterpene glycoside, lactone, sterol, lignan và nucleoside [1].

Cơ chế tác động chống ký sinh trùng và điều hòa miễn dịch

Theo y học hiện đại, bệnh sốt rét là tình trạng nhiễm trùng đe dọa tính mạng do các loài ký sinh trùng đơn bào thuộc chi Plasmodium gây ra và lây truyền qua vết đốt của muỗi Anopheles [3]. Khi xâm nhập vào cơ thể, ký sinh trùng tấn công và nhân lên bên trong các tế bào hồng cầu, gây vỡ hồng cầu hàng loạt dẫn đến thiếu máu cấp, sốt rét run và tổn thương đa cơ quan [3].

Các hợp chất trong dây ký ninh thể hiện khả năng can thiệp vào quá trình sinh tồn của ký sinh trùng. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng các chiết xuất từ cây có hoạt tính chống lại ký sinh trùng sốt rét trực tiếp, đồng thời sở hữu đặc tính chống oxy hóa và điều hòa miễn dịch [1], [4]. Chiết xuất cồn của dây ký ninh và các phân đoạn phân lập có khả năng kích thích tế bào miễn dịch thực nghiệm (tế bào RAW 264.7) biểu hiện các cytokine quan trọng như INF-gamma, IL-6 và IL-8 [4]. Sự kích hoạt này giúp tăng cường phản ứng tự vệ của hệ miễn dịch, tạo môi trường bất lợi cho sự phát triển của mầm bệnh ngoại lai [4].

Khoa học thực nghiệm nói gì về tác dụng trị sốt rét?

Để làm rõ giá trị thực sự của dây ký ninh, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm) và in vivo (trên động vật sống).

Một nghiên cứu công bố năm 1999 tại Malaysia đã so sánh hoạt tính chống sốt rét của dây ký ninh (Tinospora crispa) với hai loài thảo dược khác là lá lốt (Piper sarmentosum) và xuyên tâm liên (Andrographis paniculata) [5]. Trong thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), chiết xuất chloroform của dây ký ninh thể hiện hiệu quả ức chế ký sinh trùng tốt hơn chiết xuất methanol [5]. Dù vậy, khi đối chiếu thực nghiệm trên mô hình sống (in vivo), chiết xuất của cây xuyên tâm liên lại thể hiện hoạt tính chống sốt rét vượt trội hơn hẳn so với dây ký ninh [5].

Tiếp đó, một nghiên cứu công bố năm 2009 trên mô hình động vật đã đánh giá tác dụng của cao chiết thô dây ký ninh (Tinospora crispa) đối với chuột nhiễm ký sinh trùng Plasmodium yoelii [6]. Chuột thí nghiệm được gây nhiễm ký sinh trùng và chia nhóm điều trị với các mức liều 20, 40 và 80 mg/kg [6]. Kết quả ghi nhận:

  • Nhóm chuột nhận liều 20 mg/kg chết sau trung bình 8 ngày [6].
  • Chuột sống lâu hơn rõ rệt khi dùng mức liều 40 mg/kg và kéo dài thời gian sống hơn nữa ở mức 80 mg/kg [6].
  • Đáng chú ý, có 1 cá thể chuột trong nhóm dùng liều cao nhất 80 mg/kg sống sót và sạch hoàn toàn ký sinh trùng trong máu [6].
  • Nghiên cứu kết luận cao chiết dây ký ninh có tác dụng chống sốt rét trên mô hình động vật phụ thuộc vào liều dùng [6].

Một nghiên cứu năm 2019 khảo sát loài cùng chi là Tinospora baenzigeri trên chuột nhắt trắng chủng ICR nhiễm Plasmodium berghei ANKA với các liều 100, 250 và 500 mg/kg dùng đường uống trong 4 ngày liên tiếp [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước ức chế mật độ ký sinh trùng trong máu lần lượt là 22,02%, 50,81% và 74,95% theo liều tăng dần [3]. Đồng thời, chiết xuất giúp ngăn ngừa sụt cân, hạn chế suy giảm thể tích khối hồng cầu và kéo dài thời gian sống trung bình của chuột nhiễm bệnh [3].

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện tại

Các kết quả nghiên cứu trên chứng minh dây ký ninh chứa những hoạt chất sinh học thực sự có khả năng kháng ký sinh trùng Plasmodium [6], [1], [5]. Đây là cơ sở quý báu cho ngành dược học tiếp tục sàng lọc các phân tử dẫn đường để phát triển các loại thuốc chống sốt rét mới trong tương lai [1].

Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới giường bệnh lâm sàng là rất lớn. Các nghiên cứu hiện có hầu như chỉ dừng lại ở dịch chiết thô trên động vật gặm nhấm hoặc tế bào nuôi cấy [6], [1], [5]. Các hợp chất tinh khiết chịu trách nhiệm chính cho hoạt tính kháng sốt rét vẫn chưa được xác định cặn kẽ [1]. Đặc biệt, chưa từng có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người mắc sốt rét để đánh giá liều lượng an toàn, tỷ lệ tiêu diệt ký sinh trùng hay khả năng ngăn chặn biến chứng ác tính [1]. Chuột thí nghiệm sống sót không đồng nghĩa với việc con người uống nước sắc dây ký ninh sẽ khỏi bệnh sốt rét [6], [1].

Những hiểu lầm nguy hại thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "dây ký ninh đắng như thuốc tây nên có thể thay thế thuốc sốt rét". Nhiều người tin rằng dùng thảo dược tự nhiên vừa lành tính vừa không lo tác dụng phụ. Sự thật là, ký sinh trùng sốt rét sinh sôi rất nhanh trong máu; nếu không tiêu diệt triệt để bằng phác đồ chuẩn, bệnh dễ chuyển thành sốt rét ác tính thể não gây co giật, hôn mê và tử vong trong thời gian ngắn [3].

Một ngộ nhận khác là việc nghĩ rằng thảo dược uống càng đậm đặc thì tác dụng càng nhanh. Dây ký ninh không hề vô hại. Trong một thử nghiệm lâm sàng mù đôi có đối chứng năm 2004 trên 40 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 sử dụng bột dây ký ninh liều 1g x 3 lần/ngày (tổng 3g/ngày) liên tục trong 6 tháng, kết quả cho thấy thảo dược không giúp cải thiện đường huyết hay HbA1c mà còn làm tăng cholesterol máu [7]. Đáng lưu ý, 2 bệnh nhân dùng dây ký ninh bị tăng men gan rõ rệt và men gan chỉ trở về bình thường sau khi ngưng sử dụng thảo dược [7]. Nghiên cứu đưa ra kết luận việc sử dụng dây ký ninh có thể làm tăng nguy cơ rối loạn chức năng gan [7].

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Dựa trên các cảnh báo y học và bằng chứng thực tế, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không được tự ý dùng dây ký ninh:

  • Người có bệnh lý về gan: Người suy gan, viêm gan, men gan cao hoặc tiền sử xơ gan cần tránh dùng vì thảo dược có thể gây tổn thương tế bào gan và làm bùng phát suy gan cấp [7].
  • Người mắc bệnh chuyển hóa: Bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết cần thận trọng, vì thảo dược đã được chứng minh không giúp ích cho kiểm soát đường huyết ở liều 3g/ngày mà còn có nguy cơ làm tăng cholesterol [7].
  • Phụ nữ có thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có bất kỳ nghiên cứu kiểm chứng an toàn nào trên những đối tượng nhạy cảm này; nguy cơ ngộ độc chất đắng và diterpenoid là rất cao [1].

Cách ứng xử và áp dụng an toàn trong thực tế

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình trước căn bệnh sốt rét, cần thực hiện nghiêm túc các nguyên tắc y khoa sau:

  1. Khám y tế ngay khi có dấu hiệu sốt: Nếu bạn sống hoặc vừa di chuyển qua vùng có dịch tễ sốt rét và xuất hiện các cơn sốt cao, rét run, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để xét nghiệm máu tìm ký sinh trùng [3].
  2. Tuyệt đối tuân thủ thuốc chuẩn: Khi được chẩn đoán mắc sốt rét, phải uống đủ liều thuốc điều trị đặc hiệu theo phác đồ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa. Không tự ý ngưng thuốc hoặc uống song song nước sắc dây ký ninh mà không có chỉ định.
  3. Thận trọng với các bài thuốc dân gian: Không tự ý đào hái, sắc uống dây ký ninh với liều lượng tùy tiện tại nhà [7]. Dược tính của chiết xuất thô rất khó kiểm soát và nguy cơ tích tụ độc tính lên gan là hoàn toàn có thật [7].

Dây ký ninh là một cây thuốc quý sở hữu hoạt tính kháng ký sinh trùng Plasmodium đã được ghi nhận qua các mô hình thực nghiệm trong ống nghiệm và trên động vật [6], [1], [5]. Tuy nhiên, việc coi loại dây leo này là thần dược chữa dứt điểm sốt rét ở người là một hiểu lầm dân gian nguy hiểm. Trước căn bệnh đe dọa trực tiếp đến tính mạng như sốt rét, lựa chọn an toàn và duy nhất là tiếp cận y tế sớm, tuân thủ phác đồ điều trị của thầy thuốc thay vì mạo hiểm mạng sống với các bài thuốc sắc truyền miệng [3], [7].