Mỗi khi sốt cao do cảm cúm hay nhiễm virus, nhiều người thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để mong thân nhiệt hạ nhanh mà không cần dùng thuốc tây. Trong đó, dây quai bị (tên khoa học là Tetrastigma hemsleyanum) thường được đồn thổi là vị thuốc thần kỳ giúp dứt cơn sốt tức thì. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của loại thảo dược này đến đâu dưới góc nhìn khoa học hiện đại vẫn là câu hỏi khiến nhiều người băn khoăn.
Câu trả lời thẳng thắn là các hoạt chất tinh chế từ cây dây quai bị có ghi nhận tiềm năng hạ sốt trong phòng thí nghiệm trên động vật, nhưng hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực trên người. Việc tự ý nấu nước uống hoặc đắp lá dây quai bị để chữa sốt virus không thể thay thế phác đồ y khoa chuẩn, thậm chí có nguy cơ làm lỡ thời gian vàng điều trị các biến chứng nguy hiểm.
Cơ chế sốt do virus và phản ứng nhiệt của cơ thể
Sốt bản chất là một phản ứng miễn dịch tự nhiên có lợi khi cơ thể phát hiện tác nhân xâm nhập như vi khuẩn hay virus. Khi mầm bệnh tấn công, các tế bào miễn dịch sẽ giải phóng ra các chất gây sốt nội sinh, kích hoạt giải phóng chất trung gian gây sốt như prostaglandin E2 (PGE2) và phân tử truyền tín hiệu cAMP [1]. Tín hiệu này tác động lên trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi, khiến cơ thể thiết lập một mức nhiệt chuẩn cao hơn bình thường để ức chế mầm bệnh.
Nhiệt độ môi trường thấp hoặc việc cố tình hạ nhiệt quá mức có thể mang lại bất lợi cho phản ứng chống nhiễm trùng của vật chủ. Các nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy việc hạ thân nhiệt nhân tạo bằng thuốc hoặc làm mát bên ngoài trong đợt nhiễm trùng có thể làm tăng tỷ lệ tử vong hoặc làm giảm khả năng trao đổi khí [2]. Ở loài chồn nhiễm virus cúm, những cá thể duy trì được cơn sốt tự nhiên có tải lượng virus trong dịch rửa mũi thấp hơn hẳn so với nhóm bị ức chế cơn sốt bằng thuốc hạ sốt hoặc bị cạo lông làm mất nhiệt [2].
Các nghiên cứu về khả năng hạ sốt của cây dây quai bị
Dưới góc nhìn hóa thực vật, cây dây quai bị chứa một số phân đoạn hoạt chất thể hiện đặc tính hạ nhiệt trên động vật gặm nhấm thực nghiệm. Các nhà khoa học đã tiến hành phân lập và kiểm chứng tác động của từng hợp chất tinh khiết cụ thể thay vì dùng lá cây tươi thô sơ.
Một nghiên cứu công bố năm 2024 đánh giá tác dụng hạ sốt của hoạt chất polysaccharide từ cây dây quai bị (viết tắt là THP) trên chuột bị gây sốt bằng men bánh mì khô [3]. Trong thử nghiệm này, THP được dùng qua đường khí dung hít cho chuột sốt [3]. Kết quả theo dõi thân nhiệt trực tràng cho thấy THP làm giảm nhiệt độ cơ thể chuột, giảm nồng độ các chất trung gian điều nhiệt và cytokine sinh nhiệt, đồng thời làm giảm tổn thương giải phẫu bệnh ở gan và vùng dưới đồi do sốt gây ra [3]. Về mặt cơ chế, THP ức chế con đường truyền tín hiệu TLR4/NF-kappaB, làm giảm tiết hormone tuyến giáp và đưa các chỉ số chuyển hóa năng lượng cao trở về mức bình thường [3].
Tiếp đó, một nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân lập thành công một glucan tinh khiết từ cây dây quai bị mang tên ADHP1, có cấu trúc mạch chính glucosan gắn nhánh qua liên kết đặc thù với trọng lượng phân tử 156,42 kDa [1]. Thử nghiệm trên mô hình chuột gây sốt cho thấy ADHP1 thể hiện hoạt tính hạ sốt rõ rệt nhờ ức chế sản sinh quá mức các cytokine gây viêm gồm TNF-alpha, IL-1beta và các chất trung gian như cAMP, PGE2 [1]. Phân tích điện toán cũng ghi nhận ADHP1 liên kết mạnh với các đích phân tử như CTSG, LTF, MPO và PRTN3, cho thấy hiệu quả điều biến miễn dịch và chuyển hóa [1].
Bên cạnh polysaccharide, nhóm nghiên cứu vào năm 2024 cũng đã chiết tách một hợp chất flavonoid mang tên kaempferol 3-O-rutinoside (K3OR) từ rễ cây dây quai bị [4]. Khi thử nghiệm trên chuột bị gây sốt bằng lipopolysaccharide (LPS), K3OR làm giảm đáng kể nhiệt độ trực tràng của chuột [4]. Đáng chú ý, ở nồng độ 4 micromol (4 µM), K3OR cho thấy hiệu quả hạ nhiệt mạnh hơn cả hai loại thuốc đối chứng thông dụng là ibuprofen và paracetamol trong điều kiện phòng thí nghiệm này [4]. Phân tích cơ chế cho thấy K3OR thúc đẩy bài tiết TNF-alpha và IL-6 ở giai đoạn đầu, nhưng lại đẩy nhanh quá trình thanh thải, loại bỏ hai cytokine này ở giai đoạn giữa và cuối của cơn sốt [4].
Bằng chứng hiện tại: Tiềm năng lớn nhưng khoảng cách lâm sàng còn xa
Dù các kết quả sinh học kể trên rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận ranh giới rõ ràng giữa phòng thí nghiệm và thực tế điều trị. Tất cả các dữ liệu đã công bố đều được thực hiện trên chuột với các hóa chất tinh khiết được chiết xuất phức tạp bằng siêu âm hoặc mạng nơ-ron nhân tạo, sử dụng đường đưa thuốc chuyên biệt như khí dung hoặc tiêm truyền [3], [1], [4].
Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người đối với cây dây quai bị. Nước sắc từ cành lá thu hái tự nhiên chứa vô số tạp chất, nồng độ hoạt chất không đồng nhất và hoàn toàn chưa được kiểm chứng về dược động học, khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa cũng như độ an toàn trên người.
Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng dây quai bị chữa sốt
Một sai lầm rất phổ biến là suy nghĩ thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể chữa dứt điểm mọi cơn sốt do virus. Nhiều gia đình khi thấy con nhỏ hoặc người thân sốt cao li bì đã vội vàng hái dây quai bị giã nát lấy nước uống hoặc đắp bã lên người với hy vọng nhiệt độ sẽ hạ ngay mà không cần dùng thuốc hạ sốt quy chuẩn.
Hành động này cực kỳ nguy hiểm vì sốt do virus có thể diễn tiến nhanh thành co giật, mất nước nghiêm trọng hoặc biến chứng viêm màng não, viêm cơ tim. Việc trông chờ vào một loại thảo mộc chưa qua thử nghiệm lâm sàng khiến bệnh nhân mất đi cơ hội tiếp cận y tế chuẩn mực. Hơn nữa, việc cố ép hạ thân nhiệt một cách thô bạo bằng các biện pháp dân gian chưa kiểm soát liều lượng có thể làm đảo lộn phản ứng miễn dịch tự nhiên của cơ thể đối với virus [2].
Ai tuyệt đối không nên tự ý sử dụng?
Do thiếu hụt toàn diện các dữ liệu an toàn trên người, nhóm đối tượng phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không được tự ý sử dụng cây dây quai bị dưới bất kỳ hình thức nào. Những biến đổi về chuyển hóa năng lượng và ức chế hormone tuyến giáp từng được ghi nhận trong nghiên cứu động vật có thể gây nguy cơ khó lường cho thai nhi [3].
Trẻ nhỏ, người mắc bệnh suy gan, suy thận, hoặc người có bệnh nền mạn tính cũng cần tránh xa việc dùng nước sắc dây quai bị truyền miệng. Các độc chất hoặc tạp chất chưa loại bỏ trong cây tươi có thể làm gia tăng gánh nặng đào thải cho gan và thận, dẫn đến ngộ độc cấp tính hoặc tổn thương tạng nghiêm trọng.
Cách tiếp cận đúng đắn khi bị sốt do virus
Khi gặp phải cơn sốt nghi do nhiễm virus, nguyên tắc hàng đầu là theo dõi sát sao thân nhiệt bằng nhiệt kế và hỗ trợ cơ thể vượt qua giai đoạn nhiễm trùng một cách khoa học. Người bệnh nên nghỉ ngơi trong phòng thoáng khí, mặc quần áo rộng rãi, mỏng nhẹ và uống đủ nước, bổ sung điện giải oresol để bù lại lượng dịch thất thoát.
Chỉ nên sử dụng các thuốc hạ sốt thông thường đã được chứng minh an toàn như paracetamol hoặc ibuprofen khi sốt cao gây mệt mỏi, khó chịu, và phải dùng đúng liều lượng theo cân nặng, đúng khoảng cách giữa các lần uống theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc tờ thông tin thuốc. Tuyệt đối không tự ý tìm kiếm, sắc uống các loại cây cỏ như dây quai bị khi chưa có sự tư vấn và chỉ định chuyên môn từ bác sĩ. Nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như sốt cao liên tục không đáp ứng thuốc, khó thở, co giật, li bì hoặc nôn mửa nhiều, cần đưa bệnh nhân đến ngay cơ sở y tế gần nhất.
Cây dây quai bị là một nguồn dược liệu tự nhiên tiềm năng chứa các hoạt chất có khả năng kháng viêm và điều hòa thân nhiệt trong phòng thí nghiệm. Dẫu vậy, thảo dược này chưa từng được chứng minh hiệu quả và độ an toàn trên người để có thể dùng làm thuốc hạ sốt thay thế. Người dân cần tỉnh táo trước các mẹo truyền miệng, tuân thủ phác đồ điều trị chuẩn để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.
