Lời đồn về dược liệu "khắc tinh" ung thư

Thời gian gần đây, trên các hội nhóm mạng xã hội và truyền miệng dân gian, cây dây toàn (tên khoa học là Solanum lyratum) thường được ca tụng như một phương thuốc cứu cánh cho người mắc bệnh hiểm nghèo. Không ít người tìm mua thân, lá khô của loại cây này để sắc uống với hy vọng tiêu diệt khối u, thậm chí có trường hợp tự ý bỏ phác đồ điều trị của bệnh viện.

Thực tế, dây toàn từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng để thanh nhiệt, giải độc và hỗ trợ chữa một số chứng bệnh [1], [2]. Tuy nhiên, việc khẳng định loại cây này có thể "trị dứt điểm ung thư" là một sự ngộ nhận nguy hiểm bắt nguồn từ các thông tin khoa học bị bóp méo hoặc hiểu sai lệch.

Trả lời thẳng thắn câu hỏi này: Cho đến thời điểm hiện tại, dây toàn chưa từng được chứng minh là có thể điều trị hay chữa khỏi ung thư trên cơ thể con người. Mọi tác động kháng u được ghi nhận mới chỉ dừng lại ở các tế bào phân lập trong phòng thí nghiệm và trên động vật thí nghiệm.

Cơ chế ức chế tế bào lạ trong ống nghiệm

Để tìm hiểu lý do tại sao cây dây toàn thu hút sự chú ý của giới khoa học, các nhà nghiên cứu đã phân lập nhiều hoạt chất từ cây, bao gồm saponin, alkaloid, polysacarit và terpenoid [2]. Trong môi trường phòng thí nghiệm (in vitro), các chiết xuất này thể hiện khả năng can thiệp vào tế bào ác tính qua một số con đường sinh học cụ thể.

Cơ chế chủ yếu được ghi nhận là kích hoạt quá trình "tự sát" theo lập trình của tế bào (apoptosis). Ở tế bào ung thư, cơ chế tự chết tự nhiên thường bị vô hiệu hóa, khiến chúng nhân lên không kiểm soát. Một số hoạt chất trong dây toàn làm tăng biểu hiện của các protein thúc đẩy chết tế bào như Bax, caspase-3, caspase-8, caspase-9, đồng thời làm giảm mức protein bảo vệ tế bào ung thư như Bcl-2 [3], [1], [4], [5], [6].

Bên cạnh đó, chiết xuất thực vật này còn gây suy giảm điện thế màng ty thể và sản sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) [6], [7]. Những tác động này đẩy tế bào ác tính rơi vào trạng thái ngừng phân chia chu kỳ tế bào hoặc tự phá hủy DNA, từ đó ức chế sự di căn và xâm lấn trong đĩa nuôi cấy [3], [1], [7].

Các bằng chứng thực nghiệm cụ thể nói gì?

Khoa học hiện đại đã thực hiện nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng nhằm đánh giá chiết xuất từ thân, lá và các hoạt chất của cây dây toàn trên nhiều dòng tế bào ung thư khác nhau:

Nghiên cứu công bố năm 2022 phân tích tác động của polysacarit chiết xuất từ Solanum lyratum trên tế bào ung thư phổi A549 nuôi cấy in vitro [3]. Khi xử lý tế bào với các liều 0,4; 0,8 và 1,2 mg/mL trong 24 giờ, các nhà khoa học nhận thấy tỷ lệ ức chế tăng sinh và tỷ lệ apoptosis đều tăng lên phụ thuộc vào liều lượng [3]. Hoạt chất này làm tăng protein Bax, giảm protein Bcl-2, đồng thời điều hòa trục circ_UHRF1/miR-513b-5p để ngăn chặn sự di căn và xâm lấn của tế bào A549 [3]. Dù vậy, thí nghiệm này hoàn toàn tiến hành trên dòng tế bào biệt lập, chưa phản ánh được môi trường phức tạp trong cơ thể.

Trước đó, một nghiên cứu năm 2009 đã đánh giá phân đoạn hexane của dây toàn (HSLH) trên tế bào ung thư biểu mô phổi Lewis (LLC) và mô hình chuột [1]. Trong ống nghiệm, phân đoạn này kích hoạt các protein caspase-3, 8, 9, phân cắt PARP và điều hòa đường truyền tín hiệu MAPK để gây chết tế bào [1]. Khi thử nghiệm trên mô hình chuột mang khối u LLC, liều tiêm 50 mg/kg đã ức chế sự phát triển của khối u khoảng 30% so với nhóm đối chứng không can thiệp [1].

Đến năm 2017, một nghiên cứu khác tập trung vào nhóm hợp chất sesquiterpenoid từ dây toàn [4]. Kết quả thử nghiệm trên các dòng tế bào MCF-7, HCT-8, A-549, SGC-7901 và BEL-7402 chỉ ra rằng 15 hợp chất sesquiterpenoid có độc tính tế bào đối với các dòng ung thư này [4]. Trong đó, hai chất solajiangxin H và lyratol D thể hiện hoạt tính mạnh trên tế bào ung thư dạ dày SGC-7901 với nồng độ ức chế một nửa (IC50) lần lượt là 4,8 và 5,9 microg/mL qua con đường apoptosis qua trung gian ty thể [4].

Cũng trong năm 2017, các nhà khoa học khảo sát chiết xuất cồn của dây toàn trên tế bào ung thư biểu mô tế bào gan SMMC-7721 [5]. Chiết xuất này điều hòa tăng thụ thể Fas, giảm FasL, kích hoạt caspase-3 và caspase-8, đồng thời tăng cường gen ức chế khối u p53 và hạ thấp Bcl-2, dẫn đến việc kích hoạt quá trình tự hủy của tế bào gan ác tính [5].

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2022 cũng điểm lại dữ liệu cho thấy chiết xuất toàn cây Solanum lyratum gây tác động thúc đẩy apoptosis trên tế bào ung thư biểu mô xương ở người (osteosarcoma) qua việc giảm điện thế màng ty thể, giải phóng cytochrome c và kích hoạt caspase-3, 8, 9 [6].

Trên dòng tế bào bạch cầu chuột WEHI-3, nghiên cứu năm 2012 cho thấy chiết xuất dây toàn cùng với hoạt chất diosgenin làm giảm tỷ lệ sống sót của tế bào, gây ngừng chu kỳ tế bào ở pha G0/G1 và khởi động con đường apoptosis thông qua kích hoạt p53 [7]. Đồng thời, chiết xuất này cũng thể hiện hiệu quả ức chế khối u trên mô hình chuột ghép khối u dị sinh in vivo [7].

Ngoài ra, thử nghiệm năm 2013 trên mô hình chuột mang khối u thể đặc S180 chỉ ra rằng chiết xuất cồn của cây dây toàn có tác dụng ức chế sự phát triển của khối u nhất định [8]. Tác động này đi kèm với việc làm tăng hàm lượng cytokine IL-2, TNF-alpha trong huyết thanh và tăng chỉ số tuyến ức, lách ở chuột, gợi ý khả năng điều hòa miễn dịch [8].

Khoảng cách quá xa giữa phòng thí nghiệm và cơ thể người

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm trông có vẻ rất hứa hẹn, nhưng giới khoa học luôn đặt ra những cảnh báo khắt khe về giới hạn của các nghiên cứu này. Một bài tổng quan bao quát về cây dây toàn công bố năm 2022 đã chỉ rõ những điểm yếu lớn trong bằng chứng hiện nay [2].

Đầu tiên, phần lớn các hoạt tính dược lý mới chỉ được khảo sát trên chiết xuất thô (nước hoặc cồn), còn các nghiên cứu trên từng hợp chất tinh khiết thì vô cùng thiếu thốn [2]. Đáng lưu ý hơn, một số nghiên cứu ghi nhận giá trị nồng độ ức chế IC50 của chiết xuất dây toàn lên tới trên 200 microg/mL [2]. Theo tiêu chuẩn dược lý, mức nồng độ cao như vậy cho thấy hoạt tính kháng khối u trên thực tế là rất yếu, khó có thể tạo ra tác dụng sinh học thực chất trong cơ thể sống [2].

Giới hạn lớn nhất là hầu như toàn bộ nghiên cứu chỉ thực hiện trên mô hình tế bào và động vật, việc nghiên cứu trên người hiếm khi được thực hiện [2]. Cơ thể người là một hệ thống chuyển hóa cực kỳ phức tạp. Một chất có thể tiêu diệt tế bào ung thư trong đĩa petri khi tiếp xúc trực tiếp ở nồng độ cực cao, nhưng khi uống vào cơ thể, hoạt chất đó có thể bị dịch vị dạ dày phân hủy, không thể hấp thu qua ruột, hoặc bị gan chuyển hóa thành chất mất hoạt tính trước khi kịp chạm tới khối u.

Những ngộ nhận nguy hiểm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng khái niệm "hoạt tính kháng u trong ống nghiệm" với "thuốc chữa ung thư cho người". Rất nhiều chất hóa học thông thường có thể giết chết tế bào lạ trong phòng thí nghiệm, nhưng đồng thời chúng cũng giết chết luôn các tế bào khỏe mạnh hoặc gây độc tính nặng nề cho nội tạng.

Một ngộ nhận khác là suy nghĩ "dược liệu thiên nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều càng tốt". Cây dây toàn thuộc họ Cà (Solanaceae), một họ thực vật chứa nhiều hợp chất alkaloid và saponin có hoạt tính sinh học mạnh [6], [2]. Nếu sử dụng tùy tiện, không kiểm soát liều lượng và độ tinh khiết, các hoạt chất này có thể gây áp lực chuyển hóa lớn lên gan và thận, gây ngộ độc hoặc tương tác bất lợi với các thuốc điều trị đặc hiệu.

Nguy hiểm nhất là việc bệnh nhân ung thư tin theo lời mách bảo chưa kiểm chứng, từ chối hoặc trì hoãn các biện pháp y khoa hiện đại đã được chứng minh hiệu quả như phẫu thuật, hóa trị, xạ trị. Việc đánh mất "thời gian vàng" điều trị là nguyên nhân hàng đầu khiến bệnh tiến triển nặng và đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên việc thiếu dữ liệu an toàn lâm sàng, các đối tượng sau tuyệt đối không tự ý tìm dùng dây toàn để chữa bệnh:

Người bệnh đang trong quá trình điều trị ung thư: Chiết xuất thực vật chưa rõ thành phần có thể tương tác với thuốc hóa trị, làm giảm tác dụng điều trị hoặc gia tăng độc tính trên tủy xương, gan và thận.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu độc học hay dữ liệu an toàn nào trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này.

Người có bệnh nền về gan, suy giảm chức năng thận: Việc đưa vào cơ thể lượng lớn chiết xuất thảo mộc thô chưa chuẩn hóa liều lượng có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy tạng.

Khuyến nghị tiếp cận đúng đắn

Khoa học không phủ nhận tiềm năng của cây dây toàn trong việc cung cấp các tiền chất để nghiên cứu thuốc mới trong tương lai [4], [7], [2]. Tuy nhiên, từ một vài phân tử có triển vọng trong phòng thí nghiệm cho đến một viên thuốc điều trị ung thư được cấp phép là một hành trình dài hàng chục năm với vô số thử nghiệm khắt khe.

Trong thời điểm hiện nay, người dân không nên tự ý tìm kiếm, mua bán hay sắc uống cây dây toàn với mục đích điều trị ung thư. Nếu quan tâm đến các liệu pháp bổ trợ từ thảo dược, người bệnh cần trao đổi trực tiếp và thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa ung bướu đang điều trị cho mình.

Việc tuân thủ phác đồ y khoa chuẩn mực, kết hợp lối sống lành mạnh, dinh dưỡng cân bằng và tinh thần lạc quan vẫn là nền tảng vững chắc nhất để chống lại bệnh tật. Mọi quyết định thay đổi phương pháp điều trị cần phải dựa trên chứng cứ khoa học xác thực, không dựa vào những lời đồn thổi truyền miệng.