Nhiều người lớn tuổi thường than phiền về các cơn đau nhức khớp ê ẩm khi thời tiết thay đổi. Trong dân gian, cây dây vằng trắng hay các loài thuộc chi Uy linh tiên (chi Clematis) thường được truyền tai nhau như một vị thuốc quý giúp thông kinh hoạt lạc, trị tê thấp hiệu quả. Tuy nhiên, liệu tác dụng giảm đau nhức xương khớp của dược liệu này có căn cứ khoa học rõ ràng hay chỉ là kinh nghiệm đồn thổi?
Câu trả lời ngắn gọn là việc sử dụng dây vằng trắng hay các loài thảo mộc chi Clematis để trị đau nhức xương khớp có cơ sở sinh học từ một số hoạt chất kháng viêm thực nghiệm, nhưng dữ liệu hiện nay phần lớn chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và tế bào [1], [2]. Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý dùng thay thế phác đồ điều trị thoái hóa khớp hay viêm khớp dạng thấp do bác sĩ chuyên khoa chỉ định.
Bối cảnh và kinh nghiệm dân gian về dây vằng trắng
Trong y học cổ truyền, rễ và thân rễ của các loài thuộc chi Clematis (họ Mao lương Ranunculaceae) thường được dùng nhằm trừ phong thấp, giảm đau và thông kinh lạc [1], [2]. Dân gian từ lâu đã dùng thảo mộc này nấu nước uống hoặc ngâm rượu xoa bóp để làm dịu các khớp sưng đau, cổ tay cổ chân co cứng hay đau buốt thắt lưng [1], [2].
Tại nhiều vùng miền ở Việt Nam, cây dây vằng trắng được người dân thu hái trên nương rẫy, phơi khô sắc uống mỗi khi đau nhức mỏi người. Niềm tin này lan truyền nhanh qua lời truyền miệng, tạo tâm lý an tâm cho người bệnh rằng thảo dược lành tính, ít độc hại hơn thuốc tây.
Dù vậy, việc dùng thuốc hoàn toàn dựa vào cảm tính dân gian mà không có đối chiếu y học hiện đại tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Các bài thuốc xoa bóp tự chế hoặc thuốc sắc không rõ liều lượng có thể không mang lại hiệu quả như mong muốn, thậm chí gây hại nếu sử dụng sai cách hoặc nhầm lẫn loài cây [2].
Cơ chế tác động sinh học được làm sáng tỏ
Để lý giải tại sao thảo mộc thuộc chi dây vằng trắng lại có tác dụng giảm đau, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa học [2]. Nghiên cứu tổng quan xác định trong chi Clematis chứa nhiều hợp chất hoạt tính như saponin triterpen, alkaloid, flavonoid, lignan, steroid, coumarin, phenolic glycoside, anemonin và tinh dầu [2]. Các nhóm chất này chịu trách nhiệm cho các phản ứng sinh học như kháng viêm và giảm đau thực nghiệm [2].
Ở mức độ phân tử, tổn thương viêm khớp kích hoạt các phản ứng phá hủy sụn do giải phóng các chất trung gian như prostaglandin E2 (PGE2), cyclooxygenase-2 (COX-2) và các enzym metalloproteinase (MMP-3, MMP-13) [3]. Các chất chiết từ Clematis đã cho thấy khả năng ức chế trực tiếp các yếu tố phá hủy sụn này [3].
Ngoài ra, phản ứng viêm trong khớp còn liên quan mật thiết đến quá trình chuyển hóa năng lượng của tế bào miễn dịch. Các hoạt chất từ rễ dược liệu này có thể làm giảm bớt sự tạo thành oxit nitric (NO), hạn chế hiện tượng đường phân tế bào thông qua việc ức chế enzym PKM2, từ đó làm giảm chất oxy hóa ROS và bảo vệ mô khớp khỏi viêm nhiễm mạn tính [1].
Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về tác dụng giảm đau khớp?
Thực tế, dữ liệu khoa học về khả năng hỗ trợ khớp của các loài cây thuộc chi này chủ yếu đến từ các mô hình thí nghiệm trên động vật và tế bào in vitro, chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng độc lập, quy mô lớn trên người mắc bệnh khớp bằng vị thuốc đơn lẻ [2].
Năm 2022, một nghiên cứu trên mô hình chuột cống bị viêm khớp dạng thấp do tiêm collagen II (CIA) cho thấy cao thô và dạng chế rượu của rễ Clematis giúp giảm thâm nhiễm viêm và cải thiện tình trạng bào mòn bề mặt sụn khớp [1]. Thử nghiệm cũng ghi nhận dịch chiết làm giảm sản xuất NO trên tế bào đại thực bào RAW264.7 được kích hoạt bởi LPS, đồng thời tác động lên hệ vi sinh vật đường ruột, làm tăng tỷ lệ vi khuẩn Firmicutes và giảm Bacteroidetes ở phân chuột cống [1]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ được thực hiện trên chuột và nuôi cấy tế bào, chưa thể xem là bằng chứng trực tiếp trên cơ thể người [1].
Một nghiên cứu khác vào năm 2011 tiến hành đánh giá chiết xuất aceton của loài Clematis chinensis trên tế bào sụn khớp người nguyên phát và mô hình thỏ bị viêm khớp gối tiêm LPS [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất này ức chế nồng độ PGE2, COX-2 cùng các enzym MMP-3 và MMP-13 do LPS kích thích [3]. Khi quét hình ảnh microPET với 18F-FDG, chiết xuất cho thấy khả năng giảm bắt giữ chất phóng xạ ở khớp gối thỏ viêm, chứng tỏ hoạt tính kháng viêm và bảo vệ sụn [3]. Hạn chế lớn là nghiên cứu mới dừng ở chuột túi thỏ và nuôi cấy tế bào, chưa khẳng định được hiệu quả lâm sàng cho bệnh nhân khớp [3].
Năm 2006, nghiên cứu trên chuột cống bị viêm khớp bổ trợ (AA) do tiêm chất bổ trợ hoàn chỉnh Freund (CFA) đã khảo sát dịch chiết nước của Clematis mandshurica (CMA) [4]. Khi tiêm dưới da CMA với các liều 2, 5 và 10 mg/kg, các nhà khoa học nhận thấy mức độ viêm giảm rõ rệt theo liều lượng, khôi phục cân nặng của chuột và các cơ quan miễn dịch [4]. CMA ức chế sự tăng sinh của tế bào bao hoạt dịch, giảm phóng thích TNF-alpha và IL-1, đồng thời làm tăng nồng độ chất chống viêm IL-10 cả ở mức protein và phiên mã [4]. Tuy nhiên, đường dùng tiêm dưới da trên chuột khác hoàn toàn so với đường uống dân gian của người bệnh [4].
Năm 2017, các nhà khoa học tiếp tục đánh giá saponin triterpenoid (TS) và dẫn xuất clematichinenoside AR từ Clematis trên chuột cống CIA [5]. Kết quả phân tích chuyển hóa cho thấy TS và clematichinenoside AR đã điều hòa 24 dấu ấn sinh học bất thường trong máu và nước tiểu trở về mức gần như bình thường, bao gồm acid arachidonic, valine, acid hippuric [5]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng sinh khả dụng của nhóm chất này rất thấp, làm cơ chế tác động khi uống vào cơ thể vẫn còn nhiều điểm chưa sáng tỏ [5].
Năm 2023, một nghiên cứu trên mô hình chó beagle bị cắt sụn chêm và đứt dây chằng chéo trước kiểm tra công thức phóng thích biến đổi SKCPT (chứa dịch chiết phối hợp Clematis mandshurica, Prunella vulgaris và Trichosanthes kirilowii) [6]. Liều 300 mg SKCPT dạng phóng thích kéo dài giúp cải thiện chu vi khớp gối, sửa chữa dáng đi bất thường và hạ thấp nồng độ các cytokine gây viêm cũng như enzym metalloproteinase [6]. Dù kết quả này rất hứa hẹn trên động vật lớn, sản phẩm thử nghiệm là dạng phối hợp ba dược liệu chứ không phải dây vằng trắng đơn độc, và vẫn chưa có số liệu thử nghiệm diện rộng trên người [6].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng
Từ các dữ liệu trên, có thể thấy việc dân gian dùng thảo mộc chi Clematis để trị đau nhức xương khớp không hoàn toàn vô căn cứ. Các hợp chất tự nhiên trong cây có khả năng can thiệp vào các chuỗi phản ứng viêm, giảm bớt sự hủy hoại sụn khớp và giảm tích tụ các chất gây đau trong mô hình động vật thí nghiệm [1], [6], [3].
Tuy nhiên, ranh giới giữa kết quả phòng thí nghiệm và hiệu quả thực tế trên con người là rất lớn [2]. Một bài tổng quan khoa học năm 2012 nhấn mạnh rằng dù 26 loài trong chi Clematis đã được dùng theo kinh nghiệm để trị phong thấp hay giảm đau, các nghiên cứu đa phần chỉ dùng dịch chiết thô chưa phân lập đầy đủ hoạt chất và thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng bài bản [2].
Do đó, người bệnh không nên hiểu lầm các kết quả trên động vật là thuốc đã được chứng minh hiệu quả giảm đau nhức xương khớp trên người. Không có cơ sở để khẳng định dược liệu này có thể phục hồi hoàn toàn các khớp thoái hóa nặng hay chữa dứt điểm viêm khớp mạn tính [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu trị khớp
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem dây vằng trắng là "thần dược thiên nhiên", cứ uống là khỏi hẳn viêm khớp. Bệnh lý xương khớp đa phần là quá trình thoái hóa tự nhiên hoặc rối loạn miễn dịch phức tạp, không thể chữa khỏi hoàn toàn bằng các loại nước lá thô.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự hái hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều càng tốt. Nghiên cứu thực vật cho thấy chiết xuất từ một số loài Clematis (như Clematis ganpiniana) có chứa các chất có độc tính tế bào [7]. Nếu người dân thu hái nhầm cây khác loài hoặc đun nấu với nồng độ quá đậm đặc, cơ thể có nguy cơ ngộ độc hoặc ảnh hưởng xấu đến các cơ quan chuyển hóa.
Thêm vào đó, việc trì hoãn điều trị y khoa chuẩn mực bằng các thuốc chống viêm, giảm đau hay thuốc sinh học được kiểm chứng để chạy theo các bài thuốc truyền miệng có thể khiến khớp bị dính, biến dạng hoặc tổn thương sụn vĩnh viễn không thể đảo ngược [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Vì các bằng chứng khoa học trên lâm sàng ở người còn hạn chế, nhiều nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng trước khi dùng các bài thuốc từ dây vằng trắng hay chi Clematis [2]:
Người mắc bệnh gan, thận: Thảo dược thô chứa nhiều hợp chất tự nhiên cần được gan và thận chuyển hóa, đào thải [2]. Việc uống nước thảo dược đậm đặc dài ngày có thể làm tăng gánh nặng cho gan, thận.
Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có nghiên cứu nào khẳng định tính an toàn của dây vằng trắng trên phụ nữ có thai hay trẻ nhỏ; các hoạt chất có độc tính tế bào có thể đe dọa sự phát triển của thai nhi [7].
Người có bệnh lý tiêu hóa, viêm loét dạ dày: Các dạng dịch chiết thô nếu không qua tinh chế hoặc chế biến đúng quy trình có thể gây kích ứng niêm mạc ruột [1].
Người đang điều trị bệnh mạn tính: Nguy cơ tương tác giữa các hoạt chất của dược liệu với các thuốc kháng viêm tân dược, thuốc điều trị tim mạch hoặc thuốc hạ huyết áp là điều chưa được kiểm soát kỹ lưỡng [2].
Cách ứng xử và áp dụng thực tế an toàn
Người bệnh không tự ý mua các loại rễ cây phơi khô không rõ nguồn gốc, mốc mọt hoặc nhầm lẫn giữa các loài thuộc chi thảo mộc này [2]. Nếu muốn kết hợp phương pháp cổ truyền, người bệnh nên đến các bệnh viện y học cổ truyền uy tín để được bắt mạch, kê đơn thay vì nghe theo lời đồn thổi trên mạng xã hội.
Các chế phẩm được bào chế bài bản, kiểm soát nồng độ và giải phóng hoạt chất (tương tự dạng phóng thích biến đổi 300 mg được nghiên cứu trên mô hình viêm khớp) có thể mở ra hướng tiếp cận mới trong tương lai, nhưng cần tuân thủ hướng dẫn y khoa nghiêm ngặt khi được cấp phép [6].
Giải pháp an toàn và khoa học nhất cho người bị đau nhức xương khớp vẫn là duy trì lối sống lành mạnh. Hãy kiểm soát cân nặng hợp lý để giảm tải cho khớp gối, tập thể dục nhẹ nhàng như đạp xe hoặc bơi lội, giữ ấm cơ thể khi trời lạnh và đi khám chuyên khoa xương khớp định kỳ để có phác đồ điều trị phù hợp nhất.
Tóm lại, lời đồn thổi dây vằng trắng trị dứt điểm đau nhức xương khớp là quá mức so với thực tế khoa học hiện nay. Dược liệu có chứa các hoạt chất chống viêm hứa hẹn trên mô hình tế bào và động vật [1], [3], song để trở thành giải pháp điều trị chính thức cho con người thì vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ [2]. Người bệnh cần giữ thái độ tỉnh táo, luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược nào để bảo vệ sức khỏe khớp lâu dài.
