Nhiều cha mẹ bắt đầu cho con ăn dặm thường băn khoăn giữa việc cho trẻ ăn thực phẩm tự nhiên hay dùng sản phẩm bổ sung dạng nhỏ giọt. Nhu cầu tìm kiếm các giải pháp tối ưu cho trí não của trẻ nhỏ biến DHA thành một trong những chất được quan tâm hàng đầu trên thị trường hiện nay.
Thực tế, đối với trẻ khỏe mạnh sinh đủ tháng, các bằng chứng khoa học hiện tại chưa ủng hộ việc phải dùng thực phẩm bổ sung DHA thường quy nếu chế độ ăn đã cung cấp đủ dinh dưỡng [1]. Nguồn DHA có thể đến trực tiếp từ hải sản, sữa mẹ hoặc sữa công thức bổ sung thay vì nhất thiết phải dùng thuốc nhỏ giọt [1].
Vai trò thực sự của DHA với sự phát triển não bộ
Axit docosahexaenoic (DHA) là một axit béo không bão hòa chuỗi dài thuộc nhóm omega-3, đóng vai trò thiết yếu đối với sự phát triển cấu trúc não bộ [1]. Giai đoạn 1.000 ngày đầu đời được xem là cửa sổ thời gian then chốt vì não bộ diễn ra hàng loạt quá trình tăng sinh thần kinh, phát triển sợi nhánh, tạo synapse và bao myelin [2].
Cơ chế hoạt động của DHA được cho là can thiệp vào quá trình phát triển tế bào thần kinh, độ mềm dẻo khớp thần kinh, tính lưu động của màng tế bào, dẫn truyền tín hiệu thụ thể và hỗ trợ tạo ra các chất trung gian lipid chống viêm [3]. Bổ sung DHA trong giai đoạn ăn dặm cho thấy tiềm năng hỗ trợ cải thiện thị lực và chức năng thần kinh ở trẻ [4].
DHA trong tự nhiên hiện diện chủ yếu ở hải sản, dầu cá, vi tảo và sữa mẹ [1], [5]. Trẻ sơ sinh tích lũy lượng lớn DHA ở 3 tháng cuối thai kỳ, phụ thuộc lớn vào chế độ ăn của người mẹ [5].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả bổ sung?
Hiệu quả của việc bổ sung DHA lên thần kinh trẻ em đã được đánh giá qua nhiều thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng. Kết quả thực tế từ các công trình nghiên cứu khoa học cho thấy bức tranh không hoàn toàn đồng nhất.
Tại Mỹ, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi DIAMOND thực hiện trên 244 trẻ sơ sinh từ tuần đầu đời đến 12 tháng tuổi [6]. Nghiên cứu so sánh giữa sữa công thức không chứa ARA/DHA với sữa được bổ sung ARA (34 mg/100 kcal) kết hợp 3 mức DHA khác nhau gồm 17 mg/100 kcal, 34 mg/100 kcal và 51 mg/100 kcal [6]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng sữa bổ sung DHA và ARA đạt thị lực tốt hơn lúc 12 tháng tuổi [6].
Phân tích phụ sau đó trên 122 trẻ cho thấy sự cải thiện về khả năng chú ý ở mốc 4, 6 và 9 tháng tuổi [6]. Tuy nhiên, theo dõi tiếp theo trên 117 trẻ tại Dallas và 81 trẻ tại Kansas City lại không thấy khác biệt về phát triển thần kinh lúc 18 tháng [6]. Đáng chú ý, theo dõi dài hạn hơn ở nhóm Kansas City (81 trẻ lúc 3-5 tuổi và 69 trẻ lúc 6 tuổi) lại ghi nhận điểm kiểm tra phát triển thần kinh tốt hơn và có khác biệt về điện sinh lý não [6]. Một thử nghiệm đa trung tâm khác tại châu Âu trên 147 trẻ uống DHA/ARA trong 4 tháng đầu đời cho thấy không có sự thay đổi về chỉ số IQ lúc 6 tuổi, nhưng trẻ được can thiệp xử lý thông tin nhanh hơn [6].
Ngược lại, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi đối chứng giả dược quy mô lớn năm 2020 tại Ấn Độ đã can thiệp trên phụ nữ mang thai từ tuần thứ 20 trở đi cho đến 6 tháng sau sinh bằng liều 400 mg DHA/ngày từ vi tảo [2]. Trong số 957 phụ nữ được phân nhóm ngẫu nhiên, có 863 trẻ được đánh giá phát triển thần kinh bằng thang đo DASII lúc 12 tháng tuổi [2]. Kết quả cho thấy chỉ số phát triển trung bình giữa nhóm dùng DHA và nhóm giả dược tương đương nhau (96,6 so với 97,1), không có ý nghĩa thống kê [2].
Một báo cáo tổng quan năm 2016 cũng khẳng định các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên về bổ sung DHA cho phụ nữ mang thai, cho con bú hoặc trẻ đủ tháng khỏe mạnh chưa mang lại lợi ích hay tác hại nhất quán lên sự phát triển thần kinh [1]. Do đó, bằng chứng khoa học hiện tại chưa đủ căn cứ để khuyến nghị dùng chế phẩm bổ sung DHA đại trà cho trẻ đủ tháng khỏe mạnh [1].
Hiểu lầm thường gặp về thuốc nhỏ giọt DHA
Nhiều phụ huynh tin rằng cho trẻ uống càng nhiều giọt DHA thì trẻ sẽ càng thông minh. Đây là một quan niệm chưa được khoa học kiểm chứng đầy đủ.
Nghiên cứu trên động vật cho thấy việc cung cấp axit béo vượt quá mức có trong sữa mẹ không mang lại lợi ích dài hạn rõ rệt, thậm chí còn có thể gây tác động tiêu cực đến sự tăng trưởng, khả năng sống sót và phát triển thần kinh [7]. Nhu cầu axit béo thay đổi tùy theo độ tuổi phát triển và tỷ lệ cân bằng giữa các loại chất béo như DHA và ARA đóng vai trò quan trọng trong kết quả phát triển [7].
Nhiều gia đình lạm dụng thuốc nhỏ giọt mà lơ là các bữa ăn dặm tự nhiên. Thực phẩm tự nhiên không chỉ cung cấp DHA mà còn đi kèm ma trận dưỡng chất bao gồm protein, sắt, kẽm và các vitamin tan trong dầu, những yếu tố không thể tìm thấy đầy đủ trong một lọ dung dịch nhỏ giọt đơn lẻ.
Ai là đối tượng thực sự cần thận trọng và cân nhắc bổ sung?
Không phải mọi đứa trẻ đều có nhu cầu giống nhau, việc đánh giá cần dựa trên tiền sử sinh nở và bệnh lý cụ thể.
Trẻ sinh non là đối tượng có nguy cơ thiếu hụt DHA cao nhất do bị gián đoạn giai đoạn tích lũy axit béo mạnh mẽ diễn ra vào 3 tháng cuối thai kỳ [5]. Trẻ sinh non có nồng độ LCPUFA trong hồng cầu thấp hơn so với trẻ sinh đủ tháng [5]. Những trẻ phải nuôi dưỡng hoàn toàn qua đường tĩnh mạch cũng dễ bị thiếu hụt vì dung dịch nuôi dưỡng thường chứa rất ít hoặc không có DHA tạo sẵn [5].
Đối với trẻ sinh đủ tháng, khỏe mạnh và tăng trưởng tốt, việc tự ý bổ sung các sản phẩm DHA dạng giọt khi chưa có chỉ định y khoa là không cần thiết [1]. Phụ huynh của những trẻ sinh non, nhẹ cân hoặc có bệnh lý kém hấp thu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nhi để được tính toán liều lượng chính xác thay vì tự ý mua thuốc bổ sung ngoài thị trường.
Cách cung cấp DHA hiệu quả cho trẻ trong giai đoạn ăn dặm
Với trẻ khỏe mạnh bước vào tuổi ăn dặm, nguồn cung cấp DHA tự nhiên và bền vững nhất luôn đến từ bữa ăn hàng ngày.
Nếu trẻ vẫn đang bú mẹ, nguồn DHA qua sữa mẹ là giải pháp sinh học tối ưu [4], [1]. Lượng DHA trong sữa mẹ liên quan trực tiếp đến khẩu phần ăn của người mẹ, do đó mẹ nên duy trì ăn các loại hải sản an toàn hoặc cá béo trong thời gian cho con bú [5]. Đối với trẻ dùng sữa công thức, cha mẹ có thể chọn các loại sữa có bổ sung DHA và ARA đã được định lượng sẵn theo tiêu chuẩn dinh dưỡng [1], [6].
Khi trẻ tập ăn dặm từ 6 tháng tuổi trở đi, phụ huynh nên từng bước đưa các nguồn thực phẩm giàu omega-3 vào thực đơn:
- Chế biến cá béo như cá hồi, cá thu nhỏ hoặc cá mòi vào cháo, bột của trẻ với tần suất hợp lý, tập từ lượng nhỏ để kiểm tra dung nạp.
- Nguồn DHA trực tiếp đến từ hải sản, dầu cá hoặc các chế phẩm chiết xuất từ vi tảo [1], [5].
- Nấu chín kỹ thực phẩm, kết hợp hài hòa với rau xanh, tinh bột và dầu ăn dinh dưỡng để trẻ hấp thu tối đa các vitamin tan trong chất béo.
Nếu trẻ thuộc nhóm kén ăn mức độ nặng, dị ứng hải sản hoặc trẻ sinh non cần can thiệp chế phẩm nhỏ giọt, cha mẹ bắt buộc phải tuân thủ hướng dẫn về liều dùng từ bác sĩ, tránh dùng ngắt quãng hoặc dùng quá liều quy định.
Chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ ăn dặm là một quá trình tổng thể kết hợp đa dạng các nhóm chất. Cha mẹ không nên quá phụ thuộc vào các sản phẩm thuốc nhỏ giọt đắt tiền mà bỏ quên nền tảng từ những bữa ăn dặm tươi ngon, giàu dưỡng chất tự nhiên.
