Nhiều người có thói quen uống nước chanh dây để giải nhiệt, giải khát hàng ngày. Tuy nhiên, một số trường hợp gặp ngứa rát họng, nổi mẩn, phù môi ngay sau khi tiếp xúc hoặc uống loại quả này mà không rõ nguyên nhân. Hiện tượng này thường liên quan đến tiền sử nhạy cảm hoặc dị ứng với mủ cao su tự nhiên qua phản ứng chéo.

Người có cơ địa dị ứng mủ cao su tự nhiên mang nguy cơ dị ứng chéo với chanh dây do sự tương đồng về cấu trúc kháng nguyên protein [1], [2]. Hiện tượng này được định danh trong y khoa là hội chứng dị ứng mủ cao su - trái cây (latex-fruit syndrome) [3], [2], [4].

Cơ chế phản ứng chéo giữa mủ cao su và thực vật

Mủ cao su tự nhiên (natural rubber latex) chứa các chuỗi protein kháng nguyên có khả năng kích thích hệ miễn dịch sản sinh kháng thể IgE [2], [4]. Khi cơ thể đã mẫn cảm với mủ cao su, kháng thể IgE lưu hành trong huyết thanh có thể nhận diện nhầm các protein thực vật có cấu trúc tương tự [4]. Sự gắn kết này kích hoạt phản ứng dị ứng tức thì tương đương phản ứng khi tiếp xúc mủ cao su [1], [3].

Cơ chế phân tử cốt lõi được ghi nhận là do sự tương đồng giữa các protein phòng vệ của cây và kháng nguyên trong mủ cao su [2], [4]. Nhóm enzyme chitinase loại I (class I chitinases) chứa trình diện tương đồng ở đầu N-terminal hevein-like có khả năng phản ứng chéo với hevein (Hev b 6.02) - một kháng nguyên liên kết IgE chính ở người dị ứng mủ cao su [2], [4]. Các kháng nguyên khác như beta-1,3-glucanase (Hev b 2) hay profilin cũng tham gia làm gia tăng tính phản ứng chéo [4], [5].

Dị ứng chanh dây trong bệnh cảnh này hình thành qua cơ chế phản ứng chéo IgE-thực vật [1], [2]. Chanh dây (passion fruit) chứa các epitop kháng nguyên tương đồng cấu trúc với hevein của mủ cao su tự nhiên [1], [2]. Khi kháng thể IgE nhận diện epitop này, tế bào mast giải phóng hoạt chất trung gian gây phản ứng dị ứng lâm sàng [1], [4].

Tỷ lệ xuất hiện hội chứng latex-fruit trong nghiên cứu

Các đánh giá y khoa ghi nhận hội chứng dị ứng chéo giữa mủ cao su và thực vật ảnh hưởng tới khoảng 30% đến 50% tổng số người có dị ứng với mủ cao su tự nhiên [3], [4], [5]. Một nghiên cứu tại Pháp công bố năm 2001 ghi nhận tỷ lệ mắc dị ứng thức ăn ở nhóm người dị ứng mủ cao su cao gấp 4 lần so với người bình thường [6].

Nghiên cứu công bố năm 1997 trên 136 mẫu huyết thanh của bệnh nhân dị ứng mủ cao su (phản ứng quá mẫn tức thì qua trung gian IgE) đã cung cấp dữ liệu định lượng cụ thể [1]:

  • Kháng thể IgE đặc hiệu với trái cây được tìm thấy trong 69,1% mẫu huyết thanh [1].
  • Thử nghiệm ức chế RAST xác nhận sự hiện diện của kháng thể IgE phản ứng chéo giữa protein mủ cao su và chanh dây (passion fruit), bên cạnh chuối, bơ, hạt dẻ, kiwi, đu đủ, sung, dưa, xoài, đào và cà chua [1].
  • 42,5% bệnh nhân báo cáo triệu chứng lâm sàng sau khi ăn các loại quả này, với tổng số 112 phản ứng không dung nạp được ghi nhận [1].
  • Giới hạn nghiên cứu: Chỉ 32,1% bệnh nhân có biểu hiện triệu chứng thực tế có kết quả xét nghiệm IgE đặc hiệu dương tính trong huyết thanh [1]. Do đó, các xét nghiệm huyết thanh học có ý nghĩa dự đoán thấp đối với dị ứng thức ăn trên bệnh nhân dị ứng mủ cao su [1].

Tại Bệnh viện King Edward VIII (Nam Phi, công bố năm 2013), một khảo sát cắt ngang trên nhân viên y tế sử dụng găng tay cao su giảm dị ứng cho thấy dị ứng trái cây liên quan chặt chẽ đến tình trạng mẫn cảm mủ cao su và dị ứng mủ cao su [7]. Giới hạn của nghiên cứu này là dựa trên tự báo cáo dị ứng quả, chưa làm xét nghiệm khách quan và chưa xác định được thứ tự mẫn cảm nào xảy ra trước [7].

Nghiên cứu năm 2005 về hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm ghi nhận 4 ca lâm sàng có test lẩy da (skin prick test) và IgE đặc hiệu mủ cao su dương tính dù không có triệu chứng khi dùng đồ cao su thường ngày [8]. Điều này cho thấy hiện tượng mẫn cảm chéo có thể tồn tại âm thầm trước khi khởi phát triệu chứng rõ rệt [8].

Triệu chứng lâm sàng khi phản ứng chéo với chanh dây

Hội chứng phản ứng chéo thường biểu hiện nhanh chóng ngay khi tiếp xúc hoặc nuốt thực phẩm sống [3], [4]. Dấu hiệu cảnh báo bao gồm:

  • Cảm giác ngứa ngáy, châm chích vùng miệng, môi, lưỡi, họng [3].
  • Phù nề niêm mạc miệng, họng ngay trong hoặc sau khi uống nước chanh dây tươi [3].
  • Mày đay, nổi ban đỏ ngứa toàn thân hoặc quanh vùng tiếp xúc [1].
  • Co thắt phế quản, khó thở, tức ngực hoặc hạ huyết áp ở các ca phản ứng quá mẫn nặng [1], [2].

Hiểu lầm thường gặp về dị ứng chanh dây

Hiểu lầm 1: Từng ăn chanh dây bình thường thì không bao giờ bị dị ứng.
Hiện tượng dị ứng chéo có thể khởi phát sau thời gian dài tiếp xúc lặp lại với mủ cao su mà không hay biết [4], [7]. Khi cơ thể tích lũy đủ mức kháng thể IgE chống hevein, việc ăn chanh dây sau đó mới bộc lộ phản ứng chéo [2], [4]. Chưa rõ việc mẫn cảm mủ cao su xảy ra trước hay dị ứng thức ăn xảy ra trước trong mọi trường hợp [4], [7].

Hiểu lầm 2: Chỉ người có kết quả xét nghiệm máu dương tính mới bị dị ứng thực tế.
Bằng chứng năm 1997 chỉ rõ xét nghiệm IgE đặc hiệu trong máu chỉ phát hiện được 32,1% người có triệu chứng thực vật lâm sàng [1]. Âm tính huyết thanh không loại trừ hoàn toàn khả năng bùng phát phản ứng dị ứng [1].

Hiểu lầm 3: Đeo găng tay cao su không liên quan gì đến đường tiêu hóa.
Hệ miễn dịch hoạt động trên phạm vi toàn thân. Kháng nguyên tiếp xúc qua da, niêm mạc hay phẫu thuật có thể kích hoạt sản xuất kháng thể IgE, sau đó gắn kết chéo với thức ăn đưa vào đường ruột [1], [4], [7].

Đối tượng cần thận trọng cao

Nhóm người có nguy cơ cao cần cảnh giác khi ăn chanh dây gồm:

  • Người đã được chẩn đoán dị ứng mủ cao su tự nhiên [1], [3], [4].
  • Nhân viên y tế thường xuyên mang găng tay cao su y tế, đối tượng có nguy cơ mẫn cảm mủ cao su cao do tiếp xúc nghề nghiệp [7].
  • Bệnh nhân có tiền sử trải qua nhiều lần phẫu thuật mở hoặc thủ thuật xâm lấn có dùng ống thông, thiết bị chứa mủ cao su [7]. Tần suất phẫu thuật trên 10 lần làm tăng đáng kể nguy cơ dị ứng mủ cao su [7].
  • Người từng có phản ứng ngứa môi, rát họng khi ăn các loại quả thuộc nhóm phản ứng chéo như chuối, bơ, kiwi, hạt dẻ, ớt chuông, khoai tây, đào [1], [2], [4], [5].
  • Người mắc hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm (pollen-food syndrome) [3], [8].

Khuyến nghị áp dụng thực tế và dự phòng

Đối với người đã biết mình dị ứng mủ cao su hoặc từng ngứa họng khi ăn trái cây nhiệt đới, cần thực hiện các bước sau:

  • Tạm ngừng sử dụng chanh dây tươi, nước ép chanh dây chưa qua xử lý nhiệt nếu từng có biểu hiện ngứa môi họng [3], [4].
  • Tránh ăn đồng thời các loại quả có nguy cơ phản ứng chéo cao (chanh dây, chuối, bơ, kiwi, hạt dẻ) trong cùng bữa ăn nếu chưa rõ mức độ nhạy cảm [1], [2].
  • Khám chuyên khoa Dị ứng - Miễn dịch lâm sàng để làm các xét nghiệm bổ sung như test lẩy da, test ức chế IgE RAST hoặc immunoblotting nhằm xác định dị nguyên chính xác [1], [8].
  • Khi đi khám bệnh, nha khoa hoặc phẫu thuật, luôn thông báo cho nhân viên y tế về tiền sử dị ứng cao su hoặc dị ứng trái cây để sử dụng vật tư không chứa latex [7].
  • Nếu có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc, cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng; không tự chẩn đoán hay chủ quan khi có dấu hiệu phù nề đường thở [1], [3].

Dị ứng chanh dây ở người có cơ địa nhạy cảm với mủ cao su bắt nguồn từ hiện tượng nhận diện chéo của kháng thể IgE với các cấu trúc protein tương đồng [1], [4]. Nhận biết sớm mối liên hệ này giúp chủ động sàng lọc chế độ ăn, phòng tránh các biến cố quá mẫn nguy hiểm. Người nghi ngờ có phản ứng dị ứng nên đến cơ sở y tế để được đánh giá và tư vấn phác đồ phù hợp.