Nhiều người ngạc nhiên khi thấy ngứa miệng hoặc nổi mẩn sau khi ăn các loại quả tươi như sơ ri, chuối hay kiwi, dù trước đó chỉ nghĩ mình dị ứng với găng tay y tế hoặc đồ cao su. Mối liên hệ kỳ lạ giữa nhựa cây và thực phẩm này thực chất là một phản ứng miễn dịch đã được y học ghi nhận từ lâu. Hiện tượng này khiến việc lựa chọn thực phẩm của người có cơ địa nhạy cảm trở nên phức tạp hơn bình thường.

Người bị dị ứng với mủ cao su tự nhiên hoàn toàn có nguy cơ gặp phản ứng dị ứng chéo khi tiêu thụ một số loại trái cây tươi do cấu trúc protein tương đồng [1], [2]. Tình trạng này được y học gọi là hội chứng mủ cao su - trái cây (latex-fruit syndrome) [1], [2].

Hội chứng mủ cao su - trái cây là gì?

Hội chứng mủ cao su - trái cây là sự kết hợp giữa dị ứng mủ cao su tự nhiên (NRL) và dị ứng với các loại thực phẩm nguồn gốc thực vật, đặc biệt là các loại trái cây ăn tươi [1], [2]. Tình trạng này không hề hiếm gặp trong lâm sàng dị ứng học [2].

Theo các y văn tổng quan, khoảng 30% đến 50% số người bị dị ứng với mủ cao su tự nhiên có biểu hiện quá mẫn đi kèm với một số loại thực vật [1], [2]. Ở chiều ngược lại, một nghiên cứu tại Pháp vào năm 2001 do Kanny thực hiện chỉ ra rằng những người bị dị ứng với mủ cao su có nguy cơ bị dị ứng thực phẩm cao gấp 4 lần so với người bình thường [3].

Tỷ lệ mắc hội chứng này trong các nghiên cứu dao động rất lớn, từ 4% đến 88% tùy thuộc vào công cụ chẩn đoán, khu vực địa lý và quy mô dân số được khảo sát [4]. Dù vậy, nó tạo ra một thách thức lớn trong việc chẩn đoán và điều trị bệnh dị ứng qua trung gian kháng thể IgE [5].

Vì sao cơ thể nhận nhầm protein mủ cao su và trái cây?

Cơ chế gây ra phản ứng chéo này bắt nguồn từ hệ thống miễn dịch của cơ thể, cụ thể là các kháng thể Immunoglobulin E (IgE) [2], [5]. Giả thuyết chủ đạo giải thích rằng kháng thể IgE nhận diện các vị trí gắn (epitope) có cấu trúc tương tự nhau trên các protein khác nhau [2]. Các protein này thường có mối quan hệ gần gũi về mặt phát sinh loài hoặc sở hữu các cấu trúc bảo tồn qua quá trình tiến hóa [2].

Trong hội chứng mủ cao su - trái cây, các nhà khoa học đã xác định được một số nhóm protein panallergen chịu trách nhiệm chính [2], [5]. Đầu tiên là nhóm protein phòng vệ thực vật mang tên chitinase nhóm I (class I chitinases) có chứa miền giống hevein ở đầu N [2], [5]. Nhóm protein này phản ứng chéo trực tiếp với hevein (Hev b 6.02) - một dị nguyên liên kết IgE chính ở bệnh nhân dị ứng mủ cao su [2], [5].

Ngoài chitinase, các protein khác cũng đóng vai trò quan trọng trong việc kích hoạt phản ứng [2]. Protein beta-1,3-glucanase từ mủ cao su cho thấy phản ứng chéo với protein trong ớt chuông [2]. Dị nguyên Hev b 7 trong mủ cao su là một protein giống patatin, có khả năng phản ứng chéo với protein tương tự trong khoai tây [2]. Hơn nữa, panallergen profilin cũng kích hoạt tính phản ứng IgE cao ở những người dị ứng phấn hoa kết hợp dị ứng thực vật, dẫn đến kết quả xét nghiệm huyết thanh IgE dương tính với mủ cao su [2].

Đối với trường hợp quả sơ ri (sê ri) cũng như các loại trái cây họ quả hạch hoặc quả nhiệt đới, các protein phòng vệ và panallergen thực vật có cấu trúc tương tự mủ cao su chính là nguyên nhân kích hoạt phản ứng chéo khiến hệ miễn dịch lầm tưởng cơ thể đang tiếp xúc với mủ cao su.

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về dị ứng chéo?

Mối liên hệ giữa dị ứng mủ cao su và trái cây đã được phân tích qua nhiều công trình nghiên cứu trên các nhóm đối tượng khác nhau trong nhiều năm qua.

Một bài tổng quan toàn diện công bố năm 2024 nhìn lại 30 năm nghiên cứu về hội chứng mủ cao su - trái cây đã tìm kiếm dữ liệu trên cơ sở dữ liệu PubMed và Scopus theo phương pháp PRISMA [4]. Kết quả phân tích cho thấy các loại trái cây dễ gây dị ứng nhất ở bệnh nhân mắc hội chứng này gồm chuối, bơ, quả kiwi và đu đủ [4]. Đáng chú ý, khi đánh giá các triệu chứng quá mẫn với trái cây, có tới 73% biểu hiện lâm sàng là triệu chứng dị ứng toàn thân và chỉ 27% là triệu chứng dị ứng tại chỗ [4]. Nghiên cứu nhấn mạnh việc thiếu các tiêu chuẩn chẩn đoán chuẩn hóa và hệ thống phân độ nặng sốc phản vệ khiến việc xử trí gặp nhiều khó khăn [4].

Tại Nam Phi, một nghiên cứu cắt ngang năm 2013 thực hiện trên các nhân viên y tế sử dụng găng tay cao su giảm dị ứng tại Bệnh viện King Edward VIII (KwaZulu-Natal) ghi nhận tỷ lệ phản hồi đạt 85% [6]. Kết quả chỉ ra dị ứng trái cây có mối liên quan đáng kể về mặt thống kê với tình trạng mẫn cảm mủ cao su và dị ứng mủ cao su [6]. Nghiên cứu cũng ghi nhận tiền sử phẫu thuật mở làm tăng nguy cơ mẫn cảm mủ cao su do tiếp xúc trực tiếp trong phẫu thuật, với trên 10 lần can thiệp xâm lấn làm tăng nguy cơ phát triển dị ứng mủ cao su [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu này có giới hạn là dựa trên tự báo cáo dị ứng trái cây mà không có xét nghiệm khách quan, nên chưa thể phân định đối tượng dị ứng độc lập đồng thời hay dị ứng chéo thật sự [6].

Tại Mexico, một nghiên cứu năm 2002 đánh giá tỷ lệ mắc hội chứng này ở các nhân viên y tế bị dị ứng mủ cao su thông qua bảng hỏi và xét nghiệm lẩy da (skin prick test) với chiết xuất cao su và trái cây (kiwi, bơ, chuối, hạt dẻ) [7]. Kết quả cho thấy tỷ lệ mắc hội chứng mủ cao su - trái cây trong nhóm nhân viên y tế dị ứng cao su là 12,5% (3 bệnh nhân), ghi nhận tỷ lệ cao hơn ở nữ giới có tiền sử cơ địa dị ứng (atopy) [7]. Độ nhạy của xét nghiệm lẩy da với mủ cao su, kiwi và hạt dẻ đạt 100%; độ đặc hiệu đạt 90% với mủ cao su và bơ, đạt 100% với hạt dẻ và kiwi [7]. Giới hạn của nghiên cứu là quy mô mẫu dương tính còn nhỏ.

Tại Anh, một cuộc kiểm toán 11 năm (công bố năm 2010) tại một phòng khám dị ứng khu vực đã ghi nhận sự cùng xuất hiện giữa dị ứng mủ cao su với dị ứng chuối và kiwi [3]. Dù vậy, dữ liệu tại đây không tìm thấy mối liên hệ tổng thể giữa dị ứng mủ cao su và thực phẩm nói chung như nghiên cứu tại Pháp, có thể do thói quen tiêu thụ trái cây khác nhau theo vùng miền [3]. Nghiên cứu này gặp giới hạn khi kết hợp các nguồn dữ liệu hành chính khác nhau và biến động dân số theo điều tra năm 2001 [3].

Ngoài ra, một báo cáo lâm sàng năm 2005 tại Nhật Bản mô tả 4 bệnh nhân mắc hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm có phản ứng dương tính với cả IgE đặc hiệu và lẩy da với mủ cao su, dù họ vẫn dung nạp tốt các sản phẩm cao su trong sinh hoạt hàng ngày mà không có triệu chứng [8]. Điều này cho thấy hiện tượng mẫn cảm miễn dịch trong xét nghiệm có thể đi trước biểu hiện bệnh trên lâm sàng [8].

Biểu hiện nhận biết và giới hạn của bằng chứng hiện nay

Triệu chứng khi bị dị ứng chéo có thể diễn tiến từ nhẹ tại chỗ đến các phản ứng toàn thân nguy hiểm. Trong các hội chứng dị ứng chéo liên quan đến thực vật như hội chứng phấn hoa - thực phẩm (PFS), người bệnh thường bị ngứa và sưng miệng, họng trong hoặc ngay sau khi ăn trái cây và rau củ tươi sống [1]. Tuy nhiên, trong hội chứng mủ cao su - trái cây, phần lớn triệu chứng được ghi nhận lại thuộc dạng phản ứng toàn thân (chiếm tới 73%) [4].

Mặc dù có nhiều thông tin về các loại thực vật liên quan và một số dị nguyên đã được xác định, y học hiện nay vẫn chưa làm rõ được hoàn toàn liệu tình trạng mẫn cảm với mủ cao su xảy ra trước hay dị ứng thực phẩm xuất hiện trước [2], [6]. Mối liên hệ mẫn cảm giữa phấn hoa, trái cây và mủ cao su vẫn còn những điểm chưa rõ ràng [8]. Các xét nghiệm huyết thanh hoặc lẩy da có thể dương tính với mủ cao su do hiện tượng phản ứng chéo của panallergen profilin mà người bệnh vẫn có thể dùng đồ cao su bình thường [2], [8].

Riêng với quả sơ ri (sê ri), dữ liệu nghiên cứu về dịch tễ học và tỷ lệ dị ứng chéo trực tiếp cụ thể vẫn còn hạn chế so với các loại quả phổ biến như chuối, bơ, hạt dẻ hay kiwi [2], [5], [4]. Các báo cáo về sơ ri chủ yếu dựa trên cơ chế phản ứng chéo của hệ protein phòng vệ thực vật chung đã được chứng minh trong hội chứng mủ cao su - trái cây [2], [5]. Do đó, người bệnh không nên mặc định quả sơ ri luôn an toàn tuyệt đối nếu bản thân đã có tiền sử dị ứng mủ cao su.

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ những loại quả có nhựa dính rõ rệt mới gây phản ứng chéo với mủ cao su. Thực tế, phản ứng dị ứng xuất phát từ sự tương đồng về cấu trúc phân tử của các protein phòng vệ bên trong tế bào thực vật, chứ không phụ thuộc vào việc quả đó có chảy nhựa hay không [2], [5].

Một hiểu lầm khác là dị ứng trái cây chéo chỉ gây ngứa rát miệng thoáng qua. Số liệu lâm sàng cho thấy phần lớn các phản ứng trong hội chứng mủ cao su - trái cây là triệu chứng toàn thân, thậm chí có thể dẫn tới sốc phản vệ tùy theo mức độ nghiêm trọng [4].

Ngoài ra, không ít người cho rằng nếu xét nghiệm dị ứng dương tính thì chắc chắn sẽ phát bệnh khi tiếp xúc. Một số trường hợp có kết quả xét nghiệm IgE và lẩy da mủ cao su dương tính nhưng trên thực tế vẫn dung nạp được sản phẩm mủ cao su trong đời sống [8]. Việc chẩn đoán luôn cần kết hợp chặt chẽ giữa bệnh sử lâm sàng và xét nghiệm chuyên khoa [7], [4].

Ai nên thận trọng khi ăn quả sơ ri và trái cây tươi?

Những người đã được chẩn đoán dị ứng với mủ cao su tự nhiên hoặc có tiền sử nổi mề đay, khó thở khi tiếp xúc với găng tay y tế, bóng bay, băng keo cá nhân cần hết sức lưu ý khi ăn các loại trái cây tươi [1], [2].

Nhân viên y tế là nhóm đối tượng có nguy cơ mẫn cảm cao với mủ cao su do tần suất tiếp xúc thường xuyên với găng tay và dụng cụ y tế [7], [6]. Những nhân viên y tế có cơ địa dị ứng (atopy) hoặc tiền sử gia đình có cơ địa dị ứng có tỷ lệ mắc hội chứng này cao hơn và cần đặc biệt cẩn trọng [7], [6].

Những người từng trải qua nhiều lần phẫu thuật mở hoặc thủ thuật can thiệp xâm lấn (trên 10 lần ở người trưởng thành) có nguy cơ mẫn cảm mủ cao su cao do tiếp xúc trực tiếp màng niêm mạc/nội tạng với dụng cụ cao su [6]. Nhóm này cũng cần theo dõi phản ứng khi dùng các loại quả tươi [6].

Những người từng bị dị ứng với các loại quả nằm trong nhóm hội chứng mủ cao su - trái cây như chuối, bơ, hạt dẻ, kiwi, đu đủ, ớt chuông, khoai tây, đào cũng cần thận trọng khi thử các loại quả mới như sơ ri [2], [5], [4].

Hiện tại, chưa có nghiên cứu riêng biệt trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ nhỏ về phản ứng chéo cụ thể với sơ ri; dữ liệu hiện có chủ yếu ghi nhận trên nhóm nhân viên y tế, bệnh nhân tại các phòng khám dị ứng và các ca lâm sàng người lớn [3], [7], [4], [6].

Áp dụng thực tế để phòng ngừa phản ứng

Đối với người đã biết mình bị dị ứng mủ cao su, khi muốn ăn quả sơ ri hay bất kỳ loại trái cây nhiệt đới nào, chỉ nên thử một lượng rất nhỏ ở lần đầu tiên để quan sát phản ứng của cơ thể. Tuyệt đối không ăn lượng lớn cùng lúc khi chưa rõ mức độ dung nạp của bản thân.

Các protein phòng vệ thực vật như chitinase thường tập trung nhiều ở trái cây ăn tươi sống [1], [2]. Khi có dấu hiệu ngứa ngáy vùng môi, lưỡi, sưng họng hoặc nổi mẩn đỏ sau khi ăn sơ ri, cần ngừng ăn ngay lập tức. Nếu xuất hiện các dấu hiệu khó thở, chóng mặt hoặc triệu chứng toàn thân, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất vì nguy cơ sốc phản vệ có thể xảy ra [4].

Người có tiền sử phản ứng nặng với mủ cao su hoặc trái cây nên chủ động thăm khám tại các chuyên khoa dị ứng - miễn dịch lâm sàng để được thực hiện các kiểm tra chuyên sâu như xét nghiệm lẩy da hoặc đo nồng độ IgE đặc hiệu [7], [8]. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại thảo dược hay thuốc chống dị ứng mà không có hướng dẫn từ bác sĩ.

Dị ứng mủ cao su không chỉ giới hạn ở vật dụng hàng ngày mà có thể liên quan mật thiết đến các loại thực phẩm quen thuộc như sơ ri thông qua hội chứng dị ứng chéo. Lắng nghe cơ thể, thận trọng khi thử thực phẩm mới và chủ động tham vấn nhân viên y tế là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân.