Nhiều người thường cho rằng dị ứng đường hô hấp do phấn hoa và dị ứng thực phẩm là hai vấn đề tách biệt, không liên quan đến nhau. Tuy nhiên, không ít trường hợp bị ngứa miệng, sưng họng ngay sau khi thưởng thức một món canh hoặc đĩa rau tươi, dù trước đó chỉ từng hắt hơi, sổ mũi khi tiếp xúc với cỏ dại.

Thực tế y khoa cho thấy những người nhạy cảm với phấn hoa ngải cứu hoàn toàn có nguy cơ đối mặt với phản ứng dị ứng khi tiêu thụ các thực vật thuộc họ Hoa tán (Apiaceae), trong đó có áp nhĩ cần. Đây là hệ quả của hội chứng phản ứng chéo giữa dị nguyên hô hấp và kháng nguyên trong thức ăn.

Phản ứng chéo giữa phấn hoa ngải cứu và thực phẩm họ Hoa tán là gì?

Hội chứng phấn hoa - thực phẩm là tình trạng hệ miễn dịch của người đã mẫn cảm với phấn hoa qua đường hô hấp nhận nhầm các protein trong thức ăn có cấu trúc tương đồng [1]. Khi protein trong thực phẩm giống với dị nguyên phấn hoa, kháng thể IgE sẵn có trong cơ thể sẽ gắn kết với chúng, kích hoạt giải phóng các chất trung gian gây dị ứng [1], [2].

Hiện tượng phản ứng chéo xảy ra chủ yếu do sự tương đồng cao về chuỗi trình tự axit amin giữa các protein, đặc biệt có khả năng rất cao khi độ tương đồng này đạt khoảng 70% [3]. Các protein này xuất hiện ở nhiều loài thực vật khác nhau và được xếp vào nhóm kháng nguyên phổ biến (pan-allergens) [3].

Ngải cứu (Artemisia) là loài thảo mộc thuộc họ Cúc, phát tán lượng phấn hoa lớn trong không khí [4], [2]. Trong khi đó, áp nhĩ cần là một loại rau gia vị truyền thống thuộc họ Hoa tán (Apiaceae), cùng họ với cần tây, thì là và rau mùi tây. Mối liên hệ miễn dịch giữa phấn hoa họ Cúc và các loại rau, gia vị thuộc họ Hoa tán đã được ghi nhận trong y văn dưới tên gọi hội chứng cần tây - ngải cứu - gia vị [2].

Cơ chế phân tử đứng sau phản ứng chéo dị ứng

Ở cấp độ phân tử, phản ứng dị ứng chéo liên quan đến nhiều họ protein đặc thù cùng tồn tại trong cả hạt phấn và mô thực vật [3], [4]. Các nhóm protein chủ yếu bao gồm profilin, protein tương đồng với Bet v 1 (PR-10), và protein vận chuyển lipid không đặc hiệu (nsLTP) [3], [4].

Trong đó, các protein thuộc nhóm profilin và nhóm PR-10 thường đóng vai trò gây ra các phản ứng nhẹ tại chỗ [5]. Trái lại, protein vận chuyển lipid không đặc hiệu (nsLTP) là thành phần dị ứng chéo có liên quan lâm sàng quan trọng nhất, có khả năng kích hoạt các phản ứng nghiêm trọng [4]. Ngoài ra, các kháng nguyên khác như defensin, chitinase hay gibberellin-regulated protein cũng tham gia vào mạng lưới phản ứng này [4].

Một nghiên cứu phân tích dị ứng gia vị thực vật chỉ ra rằng các kháng thể đơn dòng chống lại dị nguyên phấn hoa (như profilin và Bet v 1) đã phát hiện các protein đồng dạng trong hầu hết các nguồn gia vị thuộc họ Hoa tán được phân tích [6]. Điều này khẳng định hiện tượng dị ứng với các loại cây họ Hoa tán hiếm khi là sự mẫn cảm tự thân độc lập, mà phần lớn là hậu quả của phản ứng chéo miễn dịch khởi phát từ dị ứng phấn hoa trước đó [6]. Gần đây, nghiên cứu công bố năm 2024 còn phát hiện thêm enzyme fructose-bisphosphate aldolase là một thành phần dị nguyên mới làm trung gian phản ứng chéo giữa phấn hoa ngải cứu và thực vật, có xu hướng gây sốc phản vệ [5].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận điều gì?

Nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới đã làm rõ bức tranh lâm sàng và dịch tễ của hội chứng phản ứng chéo giữa phấn hoa ngải cứu và thực vật họ Hoa tán:

Một nghiên cứu công bố năm 2005 về phản ứng chéo dị ứng chỉ rõ mối liên hệ giữa phấn hoa họ Cúc (Compositae/Asteraceae) và các loại rau quả, đặc biệt là nhóm họ Hoa tán (Apiaceae) [3]. Nghiên cứu nhấn mạnh phản ứng chéo giữa các epitop của dị nguyên đường hít và thực phẩm có thể duy trì và làm trầm trọng thêm các rối loạn dị ứng [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng lưu ý vai trò của phản ứng chéo trong việc duy trì tình trạng mẫn cảm còn nhiều điểm chưa rõ ràng, và tác động của liệu pháp miễn dịch đặc hiệu đối với các dị ứng chéo này vẫn mang tính ngẫu nhiên [3].

Một báo cáo tổng quan dịch tễ tại Trung Quốc ghi nhận phấn hoa ngải cứu (Artemisia) là nguồn dị nguyên đường hô hấp liên quan hàng đầu ở miền Bắc nước này [4]. Báo cáo khẳng định phấn hoa ngải cứu có thể tạo ra các phản ứng chéo dị ứng với rất nhiều loại thực phẩm có nguồn gốc thực vật [4]. Trong đó, nsLTP hiện diện ở cả phấn hoa lẫn thực phẩm thực vật được xem là dị nguyên quan trọng nhất, có khả năng gây dị ứng nặng [4].

Một tổng quan năm 2015 mô tả chi tiết các hội chứng lâm sàng liên quan đến kháng thể IgE, nhấn mạnh hội chứng cần tây - ngải cứu - gia vị là một thực thể điển hình [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở bệnh nhân dị ứng hô hấp, phản ứng chéo có thể dẫn đến các biểu hiện đa dạng, từ hội chứng dị ứng miệng đến sốc phản vệ nguy hiểm [2]. Bệnh nhân dị ứng phấn hoa họ Cúc, đặc biệt là ngải cứu, cũng có thể phản ứng với các sản phẩm chứa hạt phấn như mật ong hoặc sữa ong chúa [2].

Một nghiên cứu năm 1998 tập trung xác định đặc tính dị nguyên trong các loại gia vị họ Hoa tán (Apiaceae) bằng kỹ thuật IgE-immunoblotting và ức chế IgE [6]. Kết quả cho thấy phản ứng chéo diễn ra trên diện rộng giữa các loại gia vị này với protein nguồn gốc từ phấn hoa [6]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng mẫn cảm nguyên phát đối với các gia vị này rất hiếm gặp, chủ yếu bắt nguồn từ mẫn cảm phấn hoa [6].

Triệu chứng lâm sàng: Từ ngứa miệng đến sốc phản vệ

Mức độ biểu hiện của phản ứng chéo rất đa dạng và thay đổi tùy thuộc vào loại protein gây mẫn cảm cũng như cơ địa từng cá nhân [2], [5].

Hội chứng dị ứng miệng (PFS/OAS) là biểu hiện phổ biến nhất, thường khởi phát ngay trong hoặc sau khi ăn các loại rau củ tươi sống [1]. Bệnh nhân có cảm giác ngứa, tê, phù nề vùng môi, lưỡi, vòm họng và niêm mạc miệng [1], [5]. Nhóm triệu chứng này thường do các protein nhạy cảm với nhiệt độ và enzyme tiêu hóa như profilin hoặc PR-10 gây ra [5].

Ở mức độ nặng hơn, người bệnh có thể gặp các triệu chứng toàn thân như mày đay lan tỏa, khó thở, co thắt phế quản, nôn mửa hoặc đau bụng dữ dội [2]. Khi protein vận chuyển lipid không đặc hiệu (nsLTP) hoặc enzyme fructose-bisphosphate aldolase tham gia phản ứng, bệnh nhân có nguy cơ cao gặp tình trạng sốc phản vệ, tụt huyết áp và đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời [4], [5].

Những hiểu lầm phổ biến cần tránh

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ khi ăn một lượng lớn rau thì phản ứng dị ứng mới xuất hiện. Thực tế, ở những người đã có sẵn kháng thể IgE mẫn cảm mạnh, chỉ cần một lượng rất nhỏ thức ăn chứa protein tương đồng cũng có thể khởi phát triệu chứng phản ứng chéo [1], [2].

Một hiểu lầm khác là cho rằng các loại thảo dược, rau rừng tự nhiên như áp nhĩ cần luôn an toàn tuyệt đối và lành tính. Mặc dù là thực phẩm bổ dưỡng, áp nhĩ cần vẫn mang đầy đủ các kháng nguyên đặc trưng của thực vật họ Hoa tán, do đó hoàn toàn có thể gây phản ứng miễn dịch không mong muốn ở người nhạy cảm [6].

Ngoài ra, việc tự ý dựa vào kết quả xét nghiệm máu tìm IgE cũng có thể gây hiểu lầm. Bằng chứng khoa học chỉ rõ phản ứng chéo có thể làm sai lệch việc giải thích các xét nghiệm sinh học IgE, tạo ra kết quả dương tính nhưng không có ý nghĩa lâm sàng đối với những thực phẩm mà người bệnh vẫn dung nạp tốt hàng ngày [3], [7]. Vì vậy, việc chẩn đoán thành phần phân tử (Component-Resolved Diagnosis - CRD) được khuyến nghị để phân biệt mẫn cảm thực sự và dự đoán nguy cơ phản ứng nguy hiểm [4], [2], [7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng áp nhĩ cần?

Cần lưu ý rằng các dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu tập trung vào phấn hoa ngải cứu và các đại diện phổ biến của họ Hoa tán như cần tây hay gia vị họ Hoa tán, chưa có nhiều nghiên cứu lâm sàng riêng biệt quy mô lớn trên từng loài đặc thù như áp nhĩ cần [2], [6]. Tuy nhiên, do áp nhĩ cần cùng thuộc họ Hoa tán và chia sẻ các nhóm protein đồng dạng, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

  • Người có tiền sử viêm mũi dị ứng, viêm kết mạc dị ứng hoặc hen suyễn do phấn hoa ngải cứu theo mùa [4], [2].
  • Người từng bị ngứa họng, sưng môi hoặc khó chịu khi ăn các loại rau củ cùng họ Hoa tán như cần tây, rau mùi tàu, thì là hoặc cà rốt [2], [6].
  • Những cá nhân từng có tiền sử sốc phản vệ không rõ nguyên nhân sau các bữa ăn có sử dụng thảo mộc, rau gia vị [2], [5].
  • Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc người có bệnh lý nền mạn tính nếu có cơ địa dị ứng phấn hoa nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dị ứng trước khi dùng các loại dược liệu, rau dại họ Hoa tán.

Cách tiếp cận và áp dụng an toàn trong thực tế

Để phòng ngừa các rủi ro dị ứng thực phẩm bắt nguồn từ phấn hoa, người tiêu dùng nên thực hiện các bước sau:

Nếu bạn có cơ địa dị ứng phấn hoa ngải cứu nhưng chưa từng ăn áp nhĩ cần, không nên ăn một lượng lớn ngay trong lần đầu tiên. Khi dùng, hãy bắt đầu với một lượng vừa phải và theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể trong vài giờ sau đó.

Các protein nhóm PR-10 và profilin thường bị biến tính và mất hoạt tính dị ứng dưới tác động của nhiệt độ [1]. Do đó, việc nấu chín kỹ áp nhĩ cần (như luộc, xào, nấu canh) có thể làm giảm nguy cơ kích hoạt hội chứng dị ứng miệng so với việc ăn sống [1]. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng protein nsLTP lại rất bền vững với nhiệt độ, nên việc nấu chín không thể loại bỏ nguy cơ đối với những người mẫn cảm với nhóm protein này [4].

Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ nào như ngứa rát miệng, sưng nề mặt, nghẹn họng hay nổi ban ngứa, cần ngừng ăn ngay lập tức. Trong trường hợp khó thở, choáng váng hoặc tụt huyết áp, phải nhanh chóng đến cơ sở y tế gần nhất để được can thiệp y tế khẩn cấp [2], [5].

Phản ứng chéo giữa phấn hoa ngải cứu và áp nhĩ cần là một hiện tượng miễn dịch học có cơ sở khoa học rõ ràng [3], [6]. Người tiêu dùng không cần quá lo lắng hay kiêng khem mù quáng nếu cơ thể hoàn toàn dung nạp tốt, nhưng cần duy trì sự cẩn trọng nếu đã có tiền sử dị ứng đường hô hấp. Lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa dị ứng - miễn dịch lâm sàng là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe một cách khoa học.