Nhiều người có thói quen tìm đến một lon nước ngọt ăn kiêng hoặc nước khoáng có ga ướp lạnh vào buổi tối để giải khát mà không sợ tăng cân. Họ tin rằng sản phẩm gắn mác "không đường" (zero sugar hoặc diet) hoàn toàn vô hại cho vóc dáng lẫn hệ tiêu hóa trước khi lên giường. Tuy nhiên, sự êm dịu giả tạo đó có thể nhanh chóng bị thay thế bởi cảm giác tức bụng, ợ hơi liên tục và cơn nóng rát buốt lồng ngực lúc nửa đêm.
Câu trả lời ngắn gọn là đồ uống có ga, dù không chứa đường, vẫn là yếu tố thúc đẩy tình trạng đầy hơi và trào ngược axit nghiêm trọng khi uống sát giờ ngủ. Lượng khí carbon dioxide hòa tan cùng các phụ gia sẽ biến dạ dày thành một buồng áp lực, dễ dàng mở toang van ngăn cách thực quản khi bạn ngả lưng.
Cơ chế khiến dạ dày quá tải trong đêm
Khí carbon dioxide ($CO_2$) được nén áp suất cao trong đồ uống khi đi vào môi trường ấm của dạ dày sẽ nhanh chóng phân tách và nở rộng thể tích. Sự tích tụ khí đột ngột này làm căng phình lòng dạ dày, tạo áp lực cơ học rất lớn lên cơ thắt thực quản dưới. Khi cơ này bị giãn đột ngột, hỗn hợp axit và dịch tiêu hóa sẽ bị đẩy ngược lên thực quản, gây cảm giác ợ chua và bỏng rát [1].
Khi thức, cơ thể giải phóng lượng khí dư thừa này thông qua phản xạ ợ hơi tự nhiên ở tư thế thẳng đứng. Trọng lực lúc này giữ vai trò kéo chất lỏng nằm yên dưới đáy dạ dày. Khi bạn nằm xuống, trọng lực bị loại bỏ hoàn toàn, dịch vị tràn ngập quanh lỗ tâm vị, biến phản xạ thoát khí thành chiếc vòi phun đẩy axit trào ngược thẳng lên hầu họng [2]. Bên cạnh đó, tốc độ tháo rỗng dạ dày về đêm sinh lý vốn đã chậm hơn ban ngày, việc bổ sung thêm một lượng lớn thể tích chất lỏng cùng khí nén khiến tình trạng ứ trệ càng kéo dài [1, 7].
Nghiên cứu dịch tễ lớn: Tác nhân dự báo ợ nóng khi ngủ
Mối liên hệ giữa đồ uống có ga và hiện tượng trào ngược khi ngủ không dừng lại ở mặt lý thuyết mà đã được ghi nhận qua các cuộc điều tra quy mô lớn trên thế giới. Trong một nghiên cứu thuần tập tiến cứu lớn công bố năm 2005 thu thập dữ liệu từ nghiên cứu sức khỏe giấc ngủ Sleep Heart Health Study (SHHS) tại Mỹ, các nhà khoa học đã tiến hành khảo sát trên 15.314 người tham gia [1]. Kết quả cho thấy có tới 3.806 người (chiếm tỷ lệ 24,9%) phản ánh tình trạng bị ợ nóng hành hạ trong giấc ngủ [1].
Sau khi đưa vào 4 mô hình hồi quy đa biến phức tạp nhằm loại trừ các yếu tố gây nhiễu, thói quen tiêu thụ đồ uống có ga (carbonated soft drink consumption) nổi lên như một trong những yếu tố dự báo lâm sàng mạnh mẽ nhất làm tăng nguy cơ ợ nóng ban đêm [1]. Nguy cơ này cùng nhóm với các bệnh lý mạn tính khác như thừa cân, béo phì, mất ngủ, ngáy ngủ, tăng huyết áp, hen suyễn và việc sử dụng thuốc nhóm benzodiazepine [1]. Điểm hạn chế của dữ liệu này là dựa vào bảng hỏi hồi cứu tự khai, song cỡ mẫu vượt trội trên 15.000 người đã mang lại giá trị thực tiễn rất cao [1].
Mối liên hệ mật thiết với trào ngược họng thanh quản
Tác hại của nước ngọt có ga không chỉ dừng lại ở vùng ngực mà còn vươn tới cơ quan phát âm và đường hô hấp trên. Một nghiên cứu tiến hành tại các phòng khám tai mũi họng - phẫu thuật đầu cổ thuộc Bệnh viện Nam Phương từ tháng 8/2017 đến tháng 7/2018 đã áp dụng phương pháp lấy mẫu hệ thống trên 1.658 người từ 18 đến 80 tuổi [2]. Mục tiêu nghiên cứu là đo lường lối sống tác động như thế nào đến bệnh trào ngược họng thanh quản (LPRD) - bệnh lý mà bệnh nhân có chỉ số triệu chứng trào ngược RSI lớn hơn 13 [2].
Phân tích đa biến ghi nhận một mối liên hệ liều - đáp ứng rõ rệt giữa nước giải khát có ga và nguy cơ mắc trào ngược họng thanh quản [2]. Những người có thói quen uống nước có ga có tỷ số chênh mắc bệnh lên tới 1,77 lần (OR = 1,77; KTC 95%: 1,24 - 2,50; P = 0,002) so với những người không sử dụng loại đồ uống này [2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nhóm người thường xuyên ngủ kém có tỷ số chênh trào ngược là 1,58 (KTC 95%: 1,14 - 2,18), và những người chỉ ngủ 3-5 giờ mỗi đêm có nguy cơ tăng vọt tới 2,29 lần (OR = 2,29; KTC 95%: 1,23 - 4,28; P = 0,015) so với người ngủ trên 8 giờ [2].
Vòng lặp luẩn quẩn giữa ợ nóng và mất ngủ
Ợ nóng ban đêm (nocturnal GERD) thực chất là một dạng biểu hiện nặng và phức tạp của bệnh lý trào ngược dạ dày thực quản [3, 4]. Một tổng quan hệ thống phân tích dữ liệu từ 1974 đến 2007, sàng lọc 445 thử nghiệm lâm sàng và chọn lọc ra 59 nghiên cứu thích hợp, ghi nhận rằng tỷ lệ người bệnh trào ngược mạn tính có triệu chứng ban đêm lên tới 54% [3]. Cơn trào ngược về đêm làm suy giảm trực tiếp chất lượng giấc ngủ, dẫn đến tình trạng mệt mỏi ban ngày, khó đi vào giấc ngủ và gây thức giấc giữa chừng [3].
Tình trạng trào ngược diễn ra mạnh mẽ nhất trong các chu kỳ thức giấc ngắn [4]. Cơn thức giấc diễn ra ngay trước sự kiện trào ngược, và ngược lại, axit kích thích niêm mạc lại làm tăng tần số vi thức giấc của não bộ [4]. Giấc ngủ bị chắp vá, kém chất lượng sẽ tiếp tục làm tăng độ nhạy cảm của niêm mạc thực quản và kéo dài thời gian tiếp xúc của axit, đẩy nhanh nguy cơ biến chứng như viêm xước thực quản, hẹp thực quản, thực quản Barrett và ung thư biểu mô tuyến [3, 6].
Những hiểu lầm tai hại về nhãn "không đường"
Sai lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là đánh đồng cụm từ "không đường" với "lành mạnh tuyệt đối". Người dùng thường nghĩ rằng axit citric hoặc chất tạo ngọt aspartame, sucralose không sinh calo thì sẽ không kích thích dạ dày. Trên thực tế, độ pH có tính axit cùng lượng khí $CO_2$ hòa tan trong dung dịch mới là nhân tố cơ học chính gây áp lực tống khứ van tâm vị, chứ không riêng gì đường mía tự nhiên [2, 4].
Một ngộ nhận khác là việc lầm tưởng phản xạ ợ hơi sảng khoái sau khi uống một ngụm nước có ga lớn sẽ giúp "tiêu bớt đồ ăn". Cảm giác nhẹ nhõm này chỉ mang tính tức thời do bóng khí thoát bớt ra ngoài. Ngay sau đó, phần dịch lỏng còn tồn đọng trong dạ dày đã bị xáo trộn, tăng tiết axit do phản ứng kích ứng cơ học, sẵn sàng tràn ngược lên nếu người uống đi ngủ ngay [5].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những người đã được chẩn đoán mắc trào ngược dạ dày thực quản (GERD), viêm loét dạ dày hoặc bệnh trào ngược họng thanh quản (LPRD) cần tránh hoàn toàn việc sử dụng đồ uống có ga trước khi ngủ [2, 3]. Dù là nước suối khoáng có ga nguyên chất hay nước ngọt ăn kiêng, tác động giãn cơ thắt thực quản dưới đều có thể tái phát cơn đau quặn buốt lồng ngực [2, 4].
Người cao tuổi, người thừa cân béo phì, phụ nữ mang thai hoặc bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc an thần nhóm benzodiazepine cũng là nhóm đối tượng có nguy cơ rất cao [1]. Ở nhóm này, trương lực cơ tiêu hóa vốn đã lỏng lẻo, nhu động đường ruột yếu hoặc khoang bụng bị chèn ép nặng nề; nếu dung nạp thêm áp lực khí gas vào ban đêm, nguy cơ tổn thương niêm mạc do tiếp xúc axit kéo dài sẽ tăng vọt [3, 4].
Thay đổi lối sống để bảo vệ giấc ngủ
Để bảo vệ đường tiêu hóa và giấc ngủ sâu suốt đêm, việc điều chỉnh khoảng cách giữa bữa ăn và giờ ngủ đóng vai trò quyết định. Theo các khuyến nghị dinh dưỡng và giấc ngủ, bạn nên hoàn thành bữa tối trước giờ ngủ ít nhất 2 giờ và tuyệt đối không nằm ngay sau khi ăn uống [5]. Nếu bạn có thói quen sử dụng đồ uống chứa caffeine hoặc cồn, cần loại bỏ hoặc hạn chế tiêu thụ ít nhất 4 giờ trước lúc lên giường [5].
Khi xuất hiện các triệu chứng trào ngược về đêm dai dẳng, một tổng quan hệ thống năm 2022 khuyến cáo chiến lược điều trị tuần tự thông qua các biện pháp can thiệp lối sống có bằng chứng khoa học [6]. Các biện pháp được xác nhận bao gồm: nâng cao đầu giường ngủ, kéo dài khoảng cách từ bữa ăn tối đến giờ đi ngủ, và tập thói quen nằm nghiêng sang bên trái [6]. Nằm nghiêng bên trái đã được chứng minh giúp giữ cho điểm nối dạ dày - thực quản nằm cao hơn mực chất lỏng của dịch vị, chặn đứng nguy cơ rò rỉ axit qua cơ thắt [6]. Các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng giả dược cũng chỉ ra rằng việc sử dụng thuốc ức chế bơm proton (PPI) đạt tỷ lệ kiểm soát triệu chứng trào ngược đêm từ 34,4% đến 80,8% (so với nhóm giả dược chỉ đạt 10,4% - 51,7%) [6].
Lời khuyên cho buổi tối an lành
Một lon nước ngọt có ga không đường có thể giúp bạn giải tỏa cơn thèm ngọt mà không nạp calo, nhưng cái giá phải trả có thể là những đêm thức trắng vì ợ nóng và tức ngực [2, 4]. Hãy lắng nghe tín hiệu từ dạ dày thay vì bị ru ngủ bởi các khẩu hiệu tiếp thị thực phẩm ăn kiêng.
Nếu cảm thấy khát trước khi lên giường, một cốc nước lọc ấm hoặc trà thảo mộc không chứa caffeine uống từng ngụm nhỏ là lựa chọn an toàn nhất. Trong trường hợp các triệu chứng nóng rát hoặc đầy chướng tiếp tục làm phiền giấc ngủ dù bạn đã thay đổi thói quen, hãy tìm đến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để được thăm khám và điều trị bằng phác đồ phù hợp [3, 5].
