Thói quen dùng thảo dược và nỗi lo độc tính cơ quan
Nhiều người có thói quen xem thảo dược thiên nhiên là an toàn tuyệt đối, không có độc tính. Cây nổ (tên khoa học Flueggea virosa) từ lâu xuất hiện trong các bài thuốc dân gian nhằm điều trị sốt rét, mụn nhọt, bệnh gan. Không ít người sắc nước cây nổ uống thay trà mỗi ngày, tin rằng uống càng đậm đặc thì tác dụng giải độc càng nhanh.
Tuy nhiên, liệu dùng thảo dược này ở nồng độ cao dài ngày có an toàn cho gan và thận hay không? Câu trả lời ngắn gọn là các bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện có chưa đủ để kết luận về ngưỡng gây độc cấp hay bán trường diễn trên gan, thận của cây nổ. Việc tự ý đun sắc uống liều cao tiềm ẩn nhiều rủi ro chuyển hóa quá tải mà cơ thể không lường trước được.
Bản chất cây nổ và các nhóm hoạt chất sinh học
Cây nổ là một loài cây bụi thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), phân bố ở nhiều khu vực nhiệt đới. Trong y học cổ truyền nhiều nước châu Phi và châu Á, các bộ phận của cây từ rễ, cành đến lá đều được tận dụng làm thuốc. Nghiên cứu thực vật học hiện đại tập trung phân lập các hợp chất tự nhiên chứa trong loài cây này nhằm tìm kiếm hướng đi mới trong việc ức chế vi sinh vật gây bệnh.
Các nghiên cứu hóa học đã xác định rễ, cành và lá cây nổ chứa hàm lượng phong phú các dẫn xuất terpenoid. Một nghiên cứu công bố năm 2016 cho thấy dịch chiết methanol từ rễ cây nổ chứa 18 hợp chất terpenoid không phải alkaloid, với các khung phân tử gồm sáu dẫn xuất ent-podocarpane tái sắp xếp, 11 ent-podocarpane và một 3,4-seco-30-nor-friedelane [1]. Một nghiên cứu khác vào năm 2019 cũng phân lập được từ cành và lá cây nổ năm hợp chất dinorditerpenoid mới gọi là flueggenoid A - E, thuộc nhóm 13-methyl-ent-podocarpane, bên cạnh 11 hợp chất đã biết khác [2].
Năm 2014, một nghiên cứu tiếp tục phân lập được hai hợp chất trinorditerpene đặt tên là flueggrene A và B từ phần rễ của cây nổ [3]. Cùng năm 2014, một nghiên cứu khác chiết tách thêm tám phân tử dinorditerpene mới bên cạnh bốn hợp chất terpenoid đã biết từ rễ của loài cây này [4]. Hàng loạt hợp chất hữu cơ phức tạp này là nền tảng tạo nên các phản ứng sinh học khi cơ thể dung nạp, nhưng đồng thời cũng là đối tượng cần được gan chuyển hóa và thận bài tiết.
Gan thận xử lý hoạt chất thảo dược thế nào?
Gan là cơ quan chính đảm nhiệm vai trò chuyển hóa các hợp chất lạ dung nạp từ đường tiêu hóa. Khi dịch chiết thảo dược vào máu, các tế bào gan sử dụng hệ enzym chuyên trách để biến đổi các phân tử terpenoid phức tạp thành dạng dễ hòa tan nhằm bài xuất ra ngoài. Nếu dùng liều lượng vừa phải trong ngưỡng thích ứng, gan có thể chuyển hóa êm dịu mà không gây tích tụ chất chuyển hóa thứ cấp.
Thận tiếp nhận dòng máu chứa các chất sau chuyển hóa để lọc và bài tiết qua nước tiểu. Khi nồng độ hoạt chất đưa vào cơ thể vượt mức đáp ứng, cả gan và thận đều phải hoạt động quá công suất. Nếu một dược liệu chứa hoạt chất có tính kích ứng hoặc độc tế bào, sự tích lũy kéo dài có thể gây tổn thương tế bào nhu mô gan hoặc suy giảm mức lọc cầu thận.
Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính của cây nổ?
Để đánh giá mức độ an toàn của cây nổ, các nhà khoa học đã tiến hành một số thử nghiệm độc tính tế bào sơ bộ trong phòng thí nghiệm.
Một nghiên cứu công bố năm 2008 khảo sát hoạt tính chống sốt rét và độc tính tế bào của chín loài cây thuốc, trong đó có cây nổ [5]. Các nhà nghiên cứu dùng chủng ký sinh trùng Plasmodium falciparum kháng chloroquine (W2) để thử nghiệm in vitro, đồng thời kiểm tra độc tính tăng sinh tế bào trên dòng tế bào đơn nhân của người (THP1) nhằm tính chỉ số lựa chọn [5]. Kết quả cho thấy dịch chiết methanol/nước từ lá cây nổ có hoạt tính chống sốt rét cao nhất với nồng độ ức chế tối thiểu IC50 bằng 2 microg/ml, còn nước sắc rễ cây nổ có IC50 bằng 3 microg/ml [5]. Quan trọng hơn, tất cả các mẫu thực vật thử nghiệm trong nghiên cứu này, bao gồm cả cây nổ, đều thể hiện độc tính tế bào thấp trên dòng tế bào đơn nhân THP1 của người [5].
Một nghiên cứu năm 2014 đánh giá hoạt tính kháng virus viêm gan C (HCV) của các dinorditerpene từ rễ cây nổ trên hệ thống nuôi cấy tế bào ung thư gan người Huh7.5 [4]. Thử nghiệm ghi nhận các hợp chất ký hiệu 1, 3, 11 và 12 có hoạt tính kháng HCV rõ rệt với giá trị EC50 lần lượt là 5,6; 5,0; 7,5 và 6,6 microM [4]. Đáng chú ý, các hợp chất số 11 và 12 được xác nhận là không thể hiện độc tính đối với các dòng tế bào gan Huh7.5 được thử nghiệm [4].
Các terpenoid phân lập được từ rễ cây nổ trong nghiên cứu năm 2016 cũng được đánh giá tiềm năng điều trị chống nhiễm virus viêm gan C trên tế bào ung thư gan Huh7.5 [1]. Nghiên cứu năm 2019 cũng khẳng định các terpenoid từ cành và lá cây nổ đóng góp đáng kể vào hoạt tính kháng virus viêm gan C [2]. Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2014 về hai hợp chất flueggrene A và B từ rễ cây nổ còn thử nghiệm khả năng ức chế tạo anion superoxide và giải phóng elastase để thăm dò phản ứng viêm [3].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay
Dù các kết quả in vitro bước đầu cho thấy một số hoạt chất đơn lẻ từ cây nổ không gây độc cho tế bào bạch cầu đơn nhân THP1 hay tế bào gan Huh7.5 ở nồng độ thử nghiệm [5], [4], người dùng cần thận trọng khi suy diễn sang thực tế đời sống. Thử nghiệm trên đĩa nuôi cấy tế bào không thể đại diện hoàn toàn cho một cơ thể sống phức tạp.
Các dữ liệu nghiên cứu sẵn có chưa cung cấp kết quả thử nghiệm độc tính cấp (cho uống một liều cực lớn trong thời gian ngắn) và độc tính bán trường diễn (cho uống liều lặp lại trong 28 đến 90 ngày) của toàn bộ dịch chiết cây nổ trên các mô hình động vật gặm nhấm như chuột cống hay chuột nhắt. Các chỉ số sinh hóa đánh giá chức năng gan (như men gan ALT, AST) và chức năng thận (như creatinin huyết thanh, ure) khi nạp dịch chiết cây nổ liều cao qua đường tiêu hóa vẫn là khoảng trống nghiên cứu cần được làm rõ thêm.
Do đó, chưa có căn cứ khoa học xác thực để khẳng định dùng dịch chiết cây nổ liều cao là an toàn tuyệt đối hay gây suy gan thận mức độ nào. Khi uống cả dịch chiết thô của cây, người dùng dung nạp hỗn hợp hàng chục hợp chất khác nhau, tương tác giữa các chất này trong chuyển hóa nội tại của gan và thận vẫn chưa được kiểm soát.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây nổ
Nhiều người lầm tưởng rằng cây nổ có hoạt tính kháng virus viêm gan C trên tế bào nuôi cấy nghĩa là uống nước sắc cây nổ sẽ giúp giải độc gan, hạ men gan hoặc chữa khỏi bệnh gan. Thực tế, hoạt tính ức chế virus in vitro của từng hoạt chất tinh khiết trong ống nghiệm rất khác với việc uống dịch chiết thô bằng đường tiêu hóa [1], [2], [4].
Một hiểu lầm phổ biến khác là cây thuốc mọc tự nhiên thì uống liều càng nhiều, sắc nước càng đậm đặc thì tác dụng trị bệnh càng nhanh. Khi dung nạp lượng lớn dịch chiết thảo dược đậm đặc, nồng độ các chất tan tăng cao đột ngột, ép gan và thận phải tăng cường độ lọc và khử độc, dễ dẫn đến tình trạng quá tải chức năng chuyển hóa.
Nhiều người cũng tự ý thu hái cây nổ ngoài tự nhiên về phơi khô sắc uống mà không qua kiểm định. Thảo dược tự nhiên có nguy cơ nhầm lẫn loài thực vật, hoặc lẫn tạp chất, nấm mốc và kim loại nặng từ đất trồng, vốn là những tác nhân hàng đầu gây độc gan thận cấp tính.
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người đã có tiền sử bệnh gan mạn tính như xơ gan, viêm gan virus tiến triển hay suy giảm chức năng gan cần tuyệt đối không tự ý uống nước sắc cây nổ liều cao. Gan bị tổn thương sẵn sẽ không đủ dự trữ enzym để chuyển hóa các nhóm hợp chất terpenoid phức tạp [1], [2].
Người mắc bệnh thận mạn tính, suy thận hoặc người cao tuổi có mức lọc cầu thận giảm tự nhiên cũng cần tránh sử dụng. Các chất cặn bã sau quá trình phân giải thảo dược nếu không được đào thải kịp thời sẽ tích tụ gây độc cơ thể.
Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên dùng do chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào về tính an toàn trên các đối tượng nhạy cảm này. Người đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính khác cũng cần cảnh giác để phòng tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu có ý định sử dụng cây nổ theo các bài thuốc kinh nghiệm dân gian, người dùng cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế trước khi bắt đầu. Không tự ý gom nhặt các bộ phận cành, lá, rễ cây về tự chế biến khi chưa nắm rõ nguồn gốc dược liệu.
Tuyệt đối tuân thủ liều lượng khuyến cáo của thầy thuốc chuyên môn, không tự ý tăng liều, không sắc nước quá đặc để uống thay nước lọc dài ngày. Khi đun sắc, nên sử dụng nguồn nước sạch và bảo quản nước sắc trong ngày, không uống nước thảo dược đã để qua đêm vì dễ biến chất và nhiễm khuẩn.
Trong quá trình sử dụng, nếu nhận thấy cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi quá mức, chán ăn, buồn nôn, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu bất thường hoặc phù chân, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến các cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan thận kịp thời.
Kết luận
Cây nổ là loài dược liệu chứa nhiều hợp chất terpenoid có tiềm năng sinh học phong phú [1], [2]. Dù một số thử nghiệm tế bào sơ bộ cho thấy hoạt chất từ cây nổ có độc tính tế bào thấp [5], [4], khoa học hiện vẫn thiếu các dữ liệu độc tính cấp và bán trường diễn đầy đủ trên động vật sống. Người dân không nên coi thảo dược là vô hại, cần tránh dùng liều cao bừa bãi để bảo vệ chức năng gan thận một cách an toàn nhất.
