Nhiều người dân vùng trung du và miền núi thường có thói quen thu hái các loại vỏ cây, rễ cây rừng về phơi khô để đun nước uống hàng ngày với hy vọng thanh nhiệt, giải độc hoặc chữa đau nhức xương khớp. Trong số đó, cây vối thuốc răng cưa (tên khoa học là Schima superba) là loài thực vật thân gỗ thuộc họ Chè (Theaceae) thường bị nhầm lẫn hoặc tự ý khai thác để làm thuốc theo kinh nghiệm dân gian truyền miệng.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện đại cảnh báo rằng việc tự ý thu hái, sắc uống vỏ và rễ của các loài cây chứa saponin đậm đặc nói chung và cây vối thuốc răng cưa nói riêng tiềm ẩn nhiều rủi ro ngộ độc nghiêm trọng đối với đường tiêu hóa, gan và thận. Người dân tuyệt đối không nên tự ý sắc nấu dược liệu này khi chưa có quy trình chiết tách độc chất và chỉ định y khoa rõ ràng.

Saponin trong thực vật và cơ chế gây tổn thương sinh học

Saponin là một nhóm hợp chất glycoside tự nhiên phân bố rộng rãi trong nhiều loài thực vật, đặc trưng bởi cấu trúc lưỡng cực gồm một đầu ưa nước và một khung aglycone kỵ nước [1]. Nhờ cấu trúc phân tử đặc thù này, saponin hoạt động tương tự như một chất tẩy rửa tự nhiên, có khả năng làm giảm sức căng bề mặt và tạo bọt xà phòng bền bỉ khi lắc với nước [1]. Ở góc độ sinh thái học, cây cối tổng hợp saponin chủ yếu như một vũ khí hóa học tự nhiên để chống lại nấm bệnh mốc hại và ngăn cản động vật ăn cỏ [1].

Khi đi vào cơ thể động vật và con người với nồng độ cao, chính đặc tính hoạt động bề mặt của saponin lại trở thành nguồn cơn gây hại. Khung phân tử của saponin có thể tương tác trực tiếp với các phân tử cholesterol và phospholipid trên màng tế bào. Sự gắn kết này làm biến dạng tính toàn vẹn của màng sinh học, hình thành các lỗ thủng vi mô và làm rò rỉ các thành phần bên trong tế bào.

Trong các báo cáo độc tính chuyên sâu, saponin triterpenoid khi tiếp xúc với tế bào máu có thể gây vỡ màng hồng cầu hay còn gọi là hiện tượng tiêu huyết [2]. Hiện tượng tiêu huyết tiến triển do saponin là một biến cố nghiêm trọng và có thể dẫn đến tử vong nếu nồng độ hoạt chất vượt quá ngưỡng chịu đựng sinh học của cơ thể [2]. Bên cạnh đó, các phản ứng viêm mô và tổn thương nhu mô tế bào cũng là những tác động phụ điển hình được ghi nhận khi cơ thể phơi nhiễm với saponin [2].

Bằng chứng thực nghiệm: Tác động phá hủy và ức chế đường tiêu hóa

Đường tiêu hóa là cơ quan đầu tiên tiếp xúc trực tiếp khi một hoạt chất được dung nạp qua đường uống, và đây cũng chính là mục tiêu độc tính hàng đầu của các saponin thực vật [3]. Mặc dù dữ liệu thử nghiệm độc chất học lâm sàng riêng biệt trên người của vối thuốc răng cưa còn hạn chế, các nghiên cứu trên các loài thực vật cùng họ Chè (Theaceae) và các dược liệu chứa saponin kinh điển đã chỉ ra những tổn thương đường ruột rất rõ ràng [4], [3].

Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã tiến hành đánh giá độc tính đường uống cấp tính và bán trường diễn của chiết xuất saponin từ hạt một loài thuộc họ Chè (Camellia sasanqua, viết tắt là SSE) trên chuột nhắt trắng [3]. Thử nghiệm dùng một liều duy nhất từ 125 đến 2.000 mg/kg qua đường uống cho thấy tỷ lệ chuột chết tăng dần theo liều lượng, với liều gây chết một nửa số động vật thử nghiệm (LD50) được xác định là 1.143,7 mg/kg [3]. Trong thử nghiệm bán trường diễn kéo dài 6 tuần với các liều 100, 200 và 400 mg/kg mỗi ngày, nhóm chuột uống liều 400 mg/kg đã tử vong toàn bộ trong giai đoạn thử nghiệm [3].

Khám nghiệm mô bệnh học nhóm chuột này phát hiện hiện tượng trướng bụng nghiêm trọng và tổn thương lớp dưới niêm mạc ruột non [3]. Hơn nữa, ngay cả ở các liều thấp hơn là 100 và 200 mg/kg, chiết xuất saponin đã làm chậm đáng kể quá trình làm rỗng dạ dày và ức chế nhu động ruột non, dẫn đến thời gian tống xuất phân bị kéo dài đáng kể [3]. Điều này chứng minh saponin thực vật có khoảng cửa sổ điều trị rất hẹp và đường tiêu hóa chính là đích tấn công gây độc [3].

Tương tự, một nghiên cứu dược lý thực nghiệm năm 2012 đối với hoạt chất saponin chiết xuất từ Paris polyphylla (Rhizoma Paridis saponins - RPS) trên chuột trưởng thành cũng ghi nhận liều gây chết đường uống LD50 là 2.182,4 mg/kg [4]. Khi cho chuột uống saponin với các liều đơn 100, 250 và 500 mg/kg, các nhà khoa học nhận thấy tốc độ làm rỗng dạ dày bị ức chế rõ rệt dù nhu động ruột không thay đổi [4]. Ngoài ra, saponin còn thể hiện tác động hiệp đồng an thần gây ngủ kéo dài với thuốc ngủ sodium pentobarbital ở mức liều 250 và 500 mg/kg [4]. Những kết quả này cảnh báo việc dung nạp saponin thô có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày và làm rối loạn tiêu hóa trầm trọng [4].

Rối loạn chức năng gan và suy sụp chuyển hóa nội bào

Không dừng lại ở việc phá hủy hàng rào niêm mạc tiêu hóa, các phân tử saponin sau khi hấp thu vào tuần hoàn máu sẽ được chuyển hóa tại gan, gây nên những gánh nặng bệnh lý nặng nề cho tế bào gan [5]. Gan là cơ quan thải độc chủ lực, nhưng chính nồng độ saponin quá tải sẽ phá vỡ mạng lưới chuyển hóa cơ bản này [5].

Một công trình nghiên cứu chuyển hóa toàn diện công bố năm 2017 trên chuột cống dòng Sprague-Dawley (SD) đã làm sáng tỏ cơ chế gây độc gan của saponin sau 90 ngày cho uống liên tục [5]. Kết quả phân tích hóa sinh máu cho thấy nồng độ các men gan gồm alanine aminotransferase (ALT) và aspartate aminotransferase (AST) tăng cao vượt bậc [5]. Đi kèm với đó là sự sụt giảm nghiêm trọng nồng độ triglyceride (TG), cholesterol toàn phần (T-CHO) và lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C) trong máu [5]. Sự thay đổi này phản ánh tế bào gan đã bị hủy hoại, mất khả năng tổng hợp và rối loạn vận chuyển chất béo [5].

Phân tích chuyển hóa chuyên sâu bằng cộng hưởng từ hạt nhân (1H-NMR) và sắc ký khí ghép khối phổ (GC/MS) chỉ ra rằng saponin đã ức chế con đường oxy hóa acid béo, ức chế quá trình đường phân và làm gián đoạn chu trình Krebs (TCA) [5]. Đồng thời, quá trình chuyển hóa các acid amin thiết yếu như glycine, serine và threonine cũng bị xáo trộn nghiêm trọng [5]. Đáng ngại hơn, saponin còn ức chế biểu hiện gen ở mức mRNA của các enzyme chuyển hóa quan trọng như CYP1A2, CYP2E1 và hệ thống enzyme liên hợp UGTs [5]. Việc suy giảm các enzyme này làm tê liệt khả năng tự giải độc của cơ thể, khiến gan dễ tổn thương hơn trước các chất độc khác [5].

Nguy cơ tổn hại vi cấu trúc thận khi phơi nhiễm mạn tính

Bên cạnh lá gan, thận là cơ quan bài tiết chịu trách nhiệm lọc và đào thải các chất chuyển hóa hòa tan trong nước. Bằng chứng thực nghiệm cho thấy việc đưa saponin vào cơ thể liên tục trong thời gian dài có thể gây suy thoái chức năng lọc cầu thận và hoại tử cấu trúc vi thể [6].

Một nghiên cứu độc tính học công bố năm 1998 đã đánh giá độc tính cấp và mạn tính của chiết xuất nước saponin từ cây Argania spinosa trên chuột nhắt trắng (Iops Ofa) và chuột cống trắng (Wistar) [6]. Thử nghiệm cấp tính xác định liều gây chết đường uống LD50 là 1.300 mg/kg, trong khi đường tiêm phúc mạc có độc tính mạnh hơn gấp nhiều lần với LD50 chỉ 79 mg/kg [6]. Trong thử nghiệm mạn tính, các nhà khoa học cho chuột uống saponin với liều 100 mg/kg và 200 mg/kg mỗi ngày liên tục trong vòng 3 tháng [6].

Kết quả sau 3 tháng phơi nhiễm saponin cho thấy nồng độ creatinine trong huyết thanh của động vật tăng cao rõ rệt, chỉ báo sự suy giảm chức năng lọc và tổn thương bệnh lý tại thận [6]. Đồng thời, nồng độ đường huyết ở chuột cũng giảm sút vào tháng thứ 3 của liệu trình thử nghiệm [6]. Khi phân tích mô bệnh học, các chuyên gia quan sát thấy sự suy giảm lượng glycogen dự trữ tại gan và xuất hiện tình trạng thoái hóa khu trú tại các ống thận [6]. Điều này cho thấy saponin tích lũy kéo dài có thể bào mòn vi cấu trúc ống thận và làm suy giảm chức năng bài tiết [6].

Dữ liệu về vối thuốc răng cưa và khoảng trống nghiên cứu

Cây vối thuốc răng cưa (Schima superba) là loài cây gỗ lớn thường xanh thuộc họ Chè, chứa hàm lượng dồi dào các saponin triterpenoid trong vỏ thân, rễ và lá [1]. Một nghiên cứu cấu trúc năm 2018 đã chỉ ra rằng các saponin tự nhiên phân lập từ Schima superba sở hữu khung theasapogenol đa nhóm hydroxyl, liên kết với các chuỗi đường galactose tan trong nước để tạo nên tính chất lưỡng cực đối kháng nấm bệnh [1]. Các chuỗi phân tử này mang hoạt tính sinh học rất mạnh mẽ, có khả năng ức chế sự phát triển sợi nấm của loài nấm hại Magnaporthe oryzae [1].

Tuy nhiên, tính đến thời điểm hiện tại, y học chính thống hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người nhằm chứng minh tính an toàn hay hiệu quả trị bệnh của nước sắc từ vỏ và rễ cây vối thuốc răng cưa. Các số liệu khoa học hiện có mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu hóa thực vật trong phòng thí nghiệm hoặc khảo sát sinh thái [1]. Mọi thông tin dược lý và độc tính đường uống của saponin thực vật hiện nay đều dựa trên mô hình thử nghiệm ở động vật gặm nhấm như chuột nhắt và chuột cống [6], [5], [4], [3].

Do chưa có thử nghiệm xác định liều an toàn trên người, việc uống nước sắc từ vỏ hoặc rễ vối thuốc răng cưa mang rủi ro phơi nhiễm saponin chưa qua kiểm soát nồng độ. Chiết xuất thô bằng phương pháp đun sôi truyền thống không thể loại bỏ độc tính tế bào của saponin, biến người sử dụng thành đối tượng chịu rủi ro ngộ độc trực tiếp.

Những hiểu lầm tai hại khi uống thảo dược chứa saponin

Một trong những sai lầm phổ biến nhất trong đời sống là quan niệm "cứ thảo dược tự nhiên là lành tính, không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Nhiều người cho rằng nước sắc vỏ cây có vị chát, đắng nhẹ và sủi bọt nhiều là dấu hiệu của dược chất quý, giúp tẩy uế đường ruột và hạ huyết áp. Thực tế, lớp bọt dày đặc và vị đắng chát đó chính là biểu hiện cảm quan của saponin đậm đặc [1]. Uống nước sắc này không giúp làm sạch cơ thể mà ngược lại, có thể gây nôn ói, ợ nóng và làm đình trệ quá trình tiêu hóa [4], [3].

Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng tác dụng an thần, ngủ ngon của một số loại nước lá với sự hồi phục sức khỏe. Dữ liệu khoa học cho thấy saponin thực vật có thể tương tác hiệp đồng với các thuốc an thần ức chế thần kinh trung ương và làm giảm hoạt động của động vật thử nghiệm [4]. Sự mệt mỏi, ngủ li bì sau khi uống nước sắc lạ có thể là dấu hiệu sớm của việc ức chế chuyển hóa hoặc rối loạn điện giải do tổn thương đường tiêu hóa chứ không phải là giấc ngủ sinh lý phục hồi [5], [4].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng đun sắc kỹ trong nhiều giờ sẽ phân hủy hoàn toàn độc tính. Cấu trúc glycoside triterpenoid của nhiều loại saponin có tính bền nhiệt cao, không dễ dàng bị phá hủy chỉ qua việc đun sôi thông thường ở 100 độ C. Nếu không có các tác nhân tinh chế chuyên dụng, saponin vẫn giữ nguyên hoạt tính hủy hoại màng tế bào và đi thẳng vào ống tiêu hóa [3], [2].

Nhóm đối tượng tuyệt đối không được sử dụng và lời khuyên an toàn

Từ các dữ liệu độc tính trên mô hình thực nghiệm, một số nhóm người có nguy cơ tổn thương tính mạng cao nhất nếu tiếp xúc với saponin đậm đặc:

  • Người có bệnh lý nền về đường tiêu hóa: Những bệnh nhân bị viêm loét dạ dày tá tràng, trào ngược thực quản hoặc hội chứng ruột kích thích có thể bị trợt loét, xuất huyết tiêu hóa do saponin ức chế co bóp dạ dày và phá hủy lớp màng nhầy bảo vệ niêm mạc [4], [3].
  • Người suy giảm chức năng gan hoặc viêm gan: Sự sụt giảm biểu hiện enzyme cytochrom P450 và UGTs do saponin sẽ đẩy nhanh tiến trình suy gan cấp [5].
  • Người mắc bệnh thận mạn tính: Khả năng lọc suy giảm kết hợp với độc tính gây thoái hóa ống thận của saponin sẽ làm tăng vọt nồng độ creatinine máu, thúc đẩy biến chứng phù nề và suy thận giai đoạn cuối [6].
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác nhận tính an toàn của vối thuốc răng cưa trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này. Nguy cơ tiêu huyết và rối loạn chuyển hóa có thể gây nguy hiểm khó lường cho thai nhi và trẻ nhỏ [2].

Cây vối thuốc răng cưa (Schima superba) có chứa các hoạt chất saponin mang tính ức chế sinh học mạnh mẽ [1]. Khi chưa có bất kỳ bằng chứng lâm sàng nào chứng minh ngưỡng dung nạp an toàn trên người, việc tự ý hái vỏ hoặc rễ cây về sắc uống là một hành vi mạo hiểm sức khỏe không đáng có.

Mọi phương thuốc dân gian truyền miệng liên quan đến các loài cây chứa chất tạo bọt cần phải được loại bỏ khỏi danh mục sử dụng tùy tiện. Người dân khi có các triệu chứng bệnh lý mạn tính nên tìm đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị dựa trên y học thực chứng, thay vì đánh đổi chức năng gan, thận cho những loại thảo dược chưa được kiểm chứng khoa học.