Nhiều người dân thường có thói quen hái các loại cây dại mọc quanh vườn như cà tàu (thuộc chi Solanum) để làm thuốc dân gian trị bệnh hoặc ăn thử vì tưởng vô hại. Liệu các hoạt chất tự nhiên trong quả cà tàu tươi có thực sự an toàn hay tiềm ẩn những hiểm họa khó lường cho sức khỏe?
Thực tế, quả và các bộ phận của cây cà tàu chứa các hợp chất steroid glycoalkaloid cùng aglycone tương ứng là solasodine, vốn có khả năng phá vỡ màng tế bào và gây độc hại [1], [2]. Việc ăn hoặc tự ý dùng quả tươi có thể dẫn tới rủi ro ngộ độc đường tiêu hóa và ức chế thần kinh trung ương nghiêm trọng.
Cơ chế gây độc của glycoalkaloid và solasodine
Cà tàu (Solanum viarum) và các loài họ hàng trong chi Cà chứa nhóm chất bảo vệ tự nhiên gồm các steroid glycoalkaloid như solasonine, solamargine cùng dạng aglycone solasodine [2]. Trong tự nhiên, các chất này đóng vai trò như vũ khí phòng vệ giúp cây trồng chống lại côn trùng và vi sinh vật gây hại [2].
Khi đi vào cơ thể qua đường ăn uống, các glycoalkaloid gây xáo trộn màng sinh học. Nghiên cứu độc học phát hiện các glycoalkaloid này làm rối loạn điện thế màng tế bào và phá hủy tính toàn vẹn của màng lipid [3]. Khi màng niêm mạc ruột non và dạ dày bị tổn thương, người dùng lập tức xuất hiện phản ứng kích ứng cấp tính. Hơn nữa, các alkaloid chi Solanum đã được y văn ghi nhận khả năng gây tổn hại hệ thần kinh [4].
Các bằng chứng khoa học về độc tính và hoạt tính tế bào
Nhiều công trình khoa học đã định danh chi tiết thành phần cũng như đo lường mức độ ảnh hưởng của các hoạt chất này trên mô hình sinh học:
Một nghiên cứu công bố năm 1998 thực hiện trên phôi ếch Xenopus laevis nhằm đo lường độc tính phát triển của solamargine và solasonine [3]. Các tác giả dùng chất nhuộm huỳnh quang di-4-ANEPPS để theo dõi điện thế màng, đồng thời đánh giá tỷ lệ sống sót và dị tật cơ quan [3]. Kết quả ghi nhận độc lực của glycoalkaloid tương quan thuận giữa khả năng phá vỡ điện thế màng và tỷ lệ gây dị tật, chết phôi [3]. Đáng chú ý, dạng không proton hóa của glycoalkaloid ở môi trường kiềm (pH 8) tham gia trực tiếp vào việc phá hủy màng tế bào, và cấu trúc chuỗi carbohydrate quyết định mức độ độc [3].
Năm 1991, một thử nghiệm độc học phát triển trên phôi ếch (FETAX) đã đánh giá tác động của các alkaloid và aglycone [4]. Kết quả cho thấy các aglycone như demissidine, solanidine và solasodine có độc tính phôi thấp hơn các glycoside tương ứng như alpha-chaconine hay alpha-solanine [4]. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu cảnh báo các alkaloid họ Cà nói chung đều tiềm tàng nguy cơ gây tổn hại thần kinh như dị tật ống thần kinh (nứt đốt sống) [4].
Trong một nghiên cứu năm 1982 thử nghiệm diệt ốc sên, hỗn hợp glycoalkaloid từ quả loài Solanum mammosum (gồm solasonine và solamargine) thể hiện độc tính ở nồng độ 10 đến 25 ppm [5]. Ngược lại, aglycone solasodine thu được sau khi thủy phân lại không làm chết ốc ở điều kiện thử nghiệm, chứng minh chuỗi đường gắn kèm đóng vai trò then chốt trong độc tính xâm nhập [5].
Ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu năm 2019 phân tích dịch chiết chứa solasonine, solasodine và solamargine trên các dòng tế bào ung thư gan người (Huh7 và HepG2) [6]. Phương pháp đo dòng tế bào dòng chảy DNA và nhuộm annexin-V/FITC cho thấy solasodine cùng hai glycoalkaloid đều gây ngừng chu kỳ tế bào ở pha S và kích hoạt quá trình tự chết (apoptosis) của tế bào gan [6]. Điều này lý giải vì sao việc tích tụ liều lượng lớn trong cơ thể người sống có thể làm tổn thương mô lành.
Tích lũy solasodine biến động mạnh theo độ tuổi của cây
Nhiều người lầm tưởng độc tính của quả cà dại luôn cố định, nhưng thực tế hàm lượng chất độc biến thiên rất khó đoán. Một nghiên cứu năm 2020 trên cây cà tàu Solanum viarum Dunal ghi nhận sự tích lũy của ba glycoalkaloid gồm alpha-solanine, solanidine và solasodine phụ thuộc chặt chẽ vào thời gian sinh trưởng [7].
Các dạng cây không gai tích lũy tổng lượng glycoalkaloid từ 6,85 đến 7,11 mg trên mỗi gam trọng lượng khô sau 45 đến 50 ngày nuôi cấy [7]. Solasodine và solanidine là hai nhân tố chính đóng góp vào sự tích lũy này [7]. Sự thay đổi theo tuổi cây khiến lượng độc chất trong quả hái ngẫu nhiên ngoài tự nhiên trở nên mất kiểm soát [7]. Nghiên cứu năm 2019 cũng nhận thấy sự hiện diện dày đặc của solasodine cùng các dẫn xuất hydroxyl hóa, methyl hóa biến động qua các giai đoạn quả chín khác nhau [1].
Nguy cơ rối loạn tiêu hóa và ức chế thần kinh trung ương
Dựa trên các cơ chế phân tử đã được xác lập, việc tiêu thụ quả cà tàu tươi mang lại hai mối nguy lớn:
Đầu tiên là rối loạn tiêu hóa cấp. Các glycoalkaloid tác động ăn mòn và hủy hoại màng nhầy ống tiêu hóa thông qua biến đổi điện thế màng [3]. Hậu quả là người bệnh nhanh chóng đối mặt với tình trạng đau quặn bụng, nôn mửa dữ dội, tiêu chảy liên tục dẫn đến mất nước và rối loạn điện giải.
Thứ hai là nguy cơ ức chế thần kinh trung ương. Các alkaloid trong chi Cà có khả năng can thiệp vào dẫn truyền xung động thần kinh [4]. Người bị ngộ độc có thể rơi vào trạng thái ngủ lịm, giãn đồng tử, lú lẫn, hạ huyết áp hoặc thậm chí suy hô hấp khi lượng độc chất ngấm sâu vào tuần hoàn máu.
Lợi ích y học tiềm năng và giới hạn thực tế
Không thể phủ nhận cây cà tàu (Solanum viarum) đã được dùng trong y học dân gian để hỗ trợ giảm đau, chống viêm, hạ sốt hoặc chữa kiết lỵ [2]. Cây cũng chứa nhiều hoạt chất sinh học giá trị như polyphenol, flavonoid, saponin [1], [2].
Hiện nay, ngành dược sử dụng Solanum viarum làm nguồn nguyên liệu thô để chiết xuất solasodine phục vụ tổng hợp thuốc steroid công nghiệp [8]. Tuy nhiên, chiết xuất bán tổng hợp trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác với việc ăn quả tươi thô. Quả tươi chứa hỗn hợp glycoalkaloid chưa chuẩn hóa, rất dễ chạm ngưỡng gây độc [1], [2]. Các thí nghiệm gây chết tế bào gan hay phôi động vật đều cảnh báo nguy cơ lớn đối với cơ thể sống [3], [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cà tàu
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên thì không độc". Thực tế, glycoalkaloid chính là chất trừ sâu tự nhiên do cây sản sinh để sinh tồn [2]. Quả càng xanh hoặc hái không đúng mùa có thể tích tụ lượng độc tố rất cao [1], [7].
Hiểu lầm thứ hai là nhiệt độ nấu chín có thể phân hủy hết chất độc. Các steroid glycoalkaloid có khung phân tử rất bền vững và khó bị phân giải hoàn toàn chỉ bằng cách đun nấu thông thường [1], [2]. Việc ngâm rượu quả tươi lại càng nguy hiểm vì cồn hòa tan các alkaloid nhanh chóng, tạo thành dung dịch độc tính cao.
Ai cần tuyệt đối thận trọng?
Mọi đối tượng đều có thể bị ngộ độc nếu nuốt phải quả cà tàu tươi, nhưng nhóm sau đây chịu rủi ro cao nhất:
Trẻ em là đối tượng dễ ăn nhầm do quả cà dại có màu sắc bắt mắt; thể trọng nhỏ khiến ngưỡng chịu độc rất thấp. Phụ nữ mang thai tuyệt đối tránh xa vì các nghiên cứu độc học chỉ rõ nguy cơ gây dị tật phôi thai và tổn thương phát triển thần kinh từ alkaloid họ Cà [4].
Những người có tiền sử bệnh gan, loét dạ dày tá tràng hoặc suy giảm chức năng thận cũng sẽ bị tổn thương nặng nề hơn do độc tính tế bào và gánh nặng chuyển hóa đào thải chất độc [6].
Khuyến cáo ứng dụng và xử trí an toàn
Để bảo vệ bản thân và gia đình khỏi nguy cơ ngộ độc solasodine cùng các glycoalkaloid, cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
Tuyệt đối không hái, ăn thử hoặc cho trẻ nhỏ chơi với quả cà dại mọc hoang. Khi nghi ngờ một người vừa ăn phải quả cà tàu và có triệu chứng nôn mửa, đau bụng hay lơ mơ, cần lập tức đưa đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo mẫu quả để bác sĩ nhận diện. Không tự ý dùng các bài thuốc dân gian truyền miệng lấy quả cà tàu làm trà hay ngâm rượu chữa bệnh. Mọi can thiệp điều trị cần có chỉ định chuyên môn từ bác sĩ y học cổ truyền được cấp phép.
Cà tàu có thể là nguồn dược liệu quý trong công nghiệp tổng hợp thuốc steroid nhưng lại là mối hiểm họa khi dùng trực tiếp ngoài đời sống. Sự hiểu biết đúng đắn về độc tính glycoalkaloid sẽ giúp người dân phòng tránh những ca ngộ độc tiêu hóa và thần kinh đáng tiếc.
