Nhiều vùng nông thôn và miền núi vẫn giữ thói quen hái các loại đọt ráng lông mọc dại để chế biến món ăn dân dã hàng ngày. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng loài thực vật quen thuộc này lại chứa độc tố ptaquiloside, một hoạt chất đã được chứng minh có khả năng gây tổn hại gen và biến đổi tế bào [1].
Vậy thực hư mối liên hệ giữa việc ăn ráng lông và các bệnh lý ác tính đường tiêu hóa như ung thư dạ dày hay ung thư thực quản là gì? Các dữ liệu dịch tễ học và bằng chứng trong phòng thí nghiệm cho thấy mối lo ngại này là hoàn toàn có cơ sở khoa học [3, 4].
Độc tố ptaquiloside trong ráng lông là gì?
Ráng lông (tên khoa học là Pteridium aquilinum, hay bracken fern) là một trong những loài thực vật bậc cao hiếm hoi được ghi nhận có khả năng gây ung thư tự nhiên ở động vật [1, 4]. Cây phân bố rộng rãi tại nhiều nơi trên thế giới và chứa một hợp chất norsesquiterpene glycoside nguy hiểm mang tên ptaquiloside [4, 7]. Bên cạnh ptaquiloside, cây còn chứa các độc tố khác như glycoside sinh cyanogenic là prunasin [2].
Độc tính của ráng lông từ lâu đã được phát hiện qua các vụ ngộ độc cấp tính và mãn tính ở gia súc ăn cỏ [3]. Bò ăn phải lá ráng lông trong thời gian dài có thể bị tổn thương bàng quang dẫn đến tiểu ra máu hoặc u ở hồi tràng [3]. Ptaquiloside được xác định là tác nhân chính gây ra các khối u ác tính này trên động vật nuôi và động vật thí nghiệm [4, 7].
Con người có thể tiếp xúc trực tiếp với độc tố này qua việc ăn đọt non hoặc thân rễ của cây [3, 4]. Ngoài ra, nguy cơ còn đến gián tiếp từ chuỗi thức ăn khi người dùng uống phải nguồn nước ngầm bị ô nhiễm độc tố từ các thảm ráng lông, hoặc uống sữa và ăn thịt từ gia súc gặm cỏ trên vùng đất có cây này [1, 2, 5]. Thậm chí, việc hít phải bào tử cây trong không khí cũng là một con đường phơi nhiễm đã được ghi nhận [1, 2].
Cơ chế ptaquiloside tấn công tế bào và ADN
Khi xâm nhập vào cơ thể, ptaquiloside gây độc tế bào và làm đột biến gen thông qua nhiều cơ chế sinh học phức tạp [1, 2]. Hoạt chất này có khả năng alkyl hóa các bazơ ADN chưa xoắn tại các gen tiền sinh ung thư (proto-oncogenes) ở những cơ quan đích nhất định [3]. Hành động này trực tiếp phá hủy cấu trúc vật liệu di truyền của tế bào bình thường [1, 4].
Nghiên cứu trong ống nghiệm cho thấy độc tố ptaquiloside và dịch chiết ráng lông kích hoạt phản ứng tổn thương ADN ở tế bào biểu mô dạ dày người [1]. Khi các sợi ADN bị đứt gãy, cơ thể phản ứng bằng cách kích hoạt con đường tín hiệu sửa chữa lỗi mang tên ATR-Chk1 và làm tăng nồng độ protein kiểm soát tế bào P53 [1]. Khi tổn thương vượt quá khả năng tự sửa chữa, quá trình chết theo chương trình (apoptosis) sẽ xảy ra hoặc dẫn tới sự sai lệch trong việc nhân bản tế bào [1].
Ngoài việc phá hủy cấu trúc di truyền, ráng lông còn làm suy yếu lá chắn miễn dịch tự nhiên của cơ thể [4]. Chiết xuất từ loài cây này có khả năng ức chế phản ứng miễn dịch qua trung gian tế bào và làm suy giảm hoạt tính tiêu diệt của tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK cell) [4]. Tình trạng suy giảm miễn dịch toàn diện khiến hệ thống bảo vệ cơ thể mất đi khả năng giám sát khối u mới hình thành và giảm khả năng chống đỡ các nhiễm trùng virus nguy hiểm [4].
Dữ liệu dịch tễ học: Ung thư dạ dày và thực quản
Mối liên hệ giữa việc tiêu thụ ráng lông và ung thư đường tiêu hóa trên đã được quan sát rõ nét qua các khảo cứu dịch tễ học tại Nhật Bản và Brazil [3]. Những quần thể dân cư có tập quán ăn chồi non ráng lông ghi nhận tỷ lệ mắc ung thư thực quản và ung thư dạ dày tăng cao rõ rệt so với nhóm không sử dụng [3, 4].
Đáng chú ý, nguy cơ không chỉ giới hạn ở việc ăn trực tiếp mà còn liên quan đến môi trường sống xung quanh [3]. Các dữ liệu dịch tễ học cho thấy việc sinh sống trên 20 năm tại các khu vực có nhiều thảm ráng lông mọc dại, hoặc từng tiếp xúc thường xuyên với môi trường này từ thời thơ ấu, làm gia tăng nguy cơ tử vong do ung thư biểu mô tuyến dạ dày [3]. Con đường phơi nhiễm được cho là do độc tố ngấm vào nguồn nước sinh hoạt ngầm hoặc tồn dư trong sữa bò địa phương [1, 4, 8].
Tại dạ dày người, sự phối hợp giữa vi khuẩn Helicobacter pylori (Hp) và độc tố ptaquiloside tạo nên một vòng xoắn bệnh lý nguy hiểm [5]. Nhiễm khuẩn Hp độc lực cao gây viêm mãn tính và phá hủy lớp chất nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày [5]. Vi khuẩn này còn làm thay đổi thang đo pH của niêm mạc, tạo điều kiện thuận lợi cho ptaquiloside sống sót và dễ dàng thâm nhập sâu vào các tế bào biểu mô, từ đó kích hoạt các chuỗi phản ứng tăng sinh bất thường thúc đẩy hình thành ung thư dạ dày [5].
Các bằng chứng khoa học cụ thể nói gì?
Để đánh giá mức độ độc hại của ráng lông và ptaquiloside, nhiều thí nghiệm đã được thực hiện trên tế bào và mô hình động vật:
Nghiên cứu công bố năm 2012 thực hiện trên tế bào biểu mô dạ dày người và mô hình chuột nhằm kiểm tra tính độc gen của ptaquiloside [1]. Trong ống nghiệm, dịch chiết ráng lông ở liều 40 mg/ml và độc tố ptaquiloside ở nồng độ 60 microgam/ml đã làm giảm tỷ lệ tế bào sống sót và kích hoạt quá trình tự chết của tế bào [1]. Phân tích dấu ấn gammaH2AX và P53-BP1 xác nhận độc tố gây đứt gãy sợi ADN [1]. Khi cho chuột uống dịch chiết ráng lông, các nhà nghiên cứu quan sát thấy sự tăng sinh tế bào dạ dày và xuất hiện các đột biến lệch khung tại intron 2 của gen P53 [1]. Điểm hạn chế là các thử nghiệm này được thực hiện trên động vật và mô tế bào nuôi cấy trong điều kiện phòng thí nghiệm kín [1].
Nghiên cứu công bố năm 2009 tiến hành trên chuột C57BL/6 nhằm kiểm tra tác động điều hòa miễn dịch khi cho uống dịch chiết ráng lông hàng ngày qua đường xông dạ dày trong 14 đến 30 ngày [4]. Kết quả giải phẫu bệnh cho thấy sự sụt giảm đáng kể diện tích tủy trắng của lá lách [4]. Thử nghiệm quá mẫn muộn (DTH), sản xuất kháng thể IFN-gamma của tế bào NK và khả năng gây độc tế bào của hệ miễn dịch bẩm sinh đều bị sụt giảm [4]. Giới hạn của nghiên cứu nằm ở việc sử dụng dịch chiết thô trên động vật gặm nhấm, chưa phân tách riêng biệt nồng độ từng hoạt chất [4].
Nghiên cứu công bố năm 2011 khảo sát khả năng sinh u trên 24 con chuột đực CD-1 [6]. Trong đó, 12 con được tiêm phúc mạc 0,5 mg ptaquiloside mỗi tuần, liên tục trong 15 tuần, sau đó theo dõi tiếp 15 tuần không can thiệp; 12 con đối chứng chỉ tiêm nước muối sinh lý [6]. Hai con chuột ở nhóm phơi nhiễm đã chết trong quá trình thử nghiệm [6]. Toàn bộ 10 con chuột sống sót ở nhóm can thiệp đều phát triển bệnh ác tính tăng sinh tế bào lympho B, với tế bào ung thư xâm lấn thận (10/10 con) và gan (2/10 con) [6]. Ngoài ra, 8/10 con chuột bị loạn sản biểu mô đường tiết niệu (gồm 6 ca độ thấp và 2 ca độ cao), trong khi nhóm đối chứng hoàn toàn không có tổn thương [6].
Nghiên cứu công bố năm 2014 tiếp tục đánh giá tổn thương sớm trên bàng quang với thiết kế tương tự trên 24 chuột CD-1 đực (12 con tiêm 0,5 mg ptaquiloside hàng tuần trong 15 tuần và theo dõi 15 tuần; 12 con dùng dung dịch đối chứng) [7]. Hai con chuột phơi nhiễm tử vong trong nghiên cứu; 6 con phát triển loạn sản tiết niệu độ thấp và 2 con bị loạn sản độ cao [7]. Phân tích hóa mô miễn dịch cho thấy chỉ số tăng sinh tế bào Ki-67 tăng cao rõ rệt ở biểu mô loạn sản so với nhóm đối chứng, dù các dấu ấn kết dính tế bào E-cadherin và beta-catenin chưa bị suy giảm [7]. Dữ liệu này chỉ ra sự tăng sinh bất thường ngay từ giai đoạn đầu nhưng mới dừng lại ở mô hình chuột [7].
Nghiên cứu công bố năm 2021 đã phát triển phương pháp chiết xuất tinh sạch hơn để tách ptaquiloside và prunasin từ lá ráng lông tươi [2]. Khi đánh giá độc tính tế bào, ptaquiloside thể hiện độc tính chọn lọc đối với một số dòng tế bào ung thư so với tế bào biểu mô võng mạc không ung thư [2]. Kết quả này mở ra hướng tìm hiểu dược lý nhưng chưa thể kết luận về tính an toàn hay tác dụng điều trị trên người sống [2].
Ý nghĩa phân loại và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều tài liệu quốc tế ghi nhận Pteridium aquilinum và các thành phần độc tính của nó thuộc nhóm có nguy cơ sinh ung thư, đồng thời ptaquiloside được xem là chất nghi ngờ gây ung thư ở người dựa trên hàng loạt nghiên cứu thực nghiệm vững chắc [4, 5, 8]. Việc cây ráng lông gây ung thư tự nhiên trên động vật nuôi đã được khoa học chứng thực rõ ràng [1, 4].
Một hiểu lầm phổ biến là nhiều người tin rằng độc tố tự nhiên trong thực vật hoang dã có thể bị loại bỏ hoàn toàn bằng cách luộc sơ, ngâm nước tro hoặc phơi khô theo kinh nghiệm dân gian. Mặc dù các phương pháp xử lý nhiệt hoặc kiềm có thể làm suy giảm một phần hoạt chất, độc tố ptaquiloside và các chất chuyển hóa gen vẫn có thể tồn tại hoặc đã kịp ngấm vào các chuỗi cung ứng thực phẩm khác như sữa và thịt gia súc [2, 4, 8]. Do đó, việc tự ý hái ăn thường xuyên mà không kiểm soát tiềm ẩn rủi ro rất lớn [3, 4].
Bên cạnh đó, việc một nghiên cứu cho thấy ptaquiloside có tính độc chọn lọc đối với một số tế bào ung thư trong ống nghiệm hoàn toàn không đồng nghĩa với việc ăn ráng lông có thể "chữa" hay "ngừa" ung thư [2]. Ngược lại, bản chất của nó là một chất gây đột biến gen và làm suy yếu hệ miễn dịch tự nhiên của cơ thể [1, 3].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người dân sinh sống tại các khu vực đồi núi nơi ráng lông mọc dày đặc cần hết sức cẩn trọng với nguồn nước ăn uống sinh hoạt hàng ngày [1, 4]. Độc tố ptaquiloside có khả năng hòa tan và ngấm vào nguồn nước ngầm hoặc nước mặt chảy qua các thảm cây này [1, 2, 8].
Người có tiền sử nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori hoặc đang mắc các bệnh lý viêm loét dạ dày mãn tính là nhóm có nguy cơ cao nhất [5]. Sự kết hợp giữa vi khuẩn này và độc tố từ ráng lông có thể đẩy nhanh quá trình biến đổi mô học sang tiền ung thư và ung thư biểu mô tuyến dạ dày [5].
Ngoài ra, những người thường xuyên sử dụng sữa bò tươi hoặc thịt gia súc được chăn thả tự do ở các cánh đồng có nhiều ráng lông cũng cần lưu ý [2, 3, 4]. Trẻ nhỏ và người cao tuổi sống lâu năm ở vùng có loài cây này chiếm ưu thế cũng là đối tượng dễ bị tổn thương trước tác động tích lũy lâu dài của độc chất [3]. Hiện chưa có nghiên cứu kiểm chứng trực tiếp trên phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú, do đó nhóm đối tượng này tuyệt đối không sử dụng ráng lông dưới bất kỳ hình thức ẩm thực nào.
Áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe
Để giảm thiểu rủi ro tiếp xúc với độc tố ptaquiloside, người dân nên cân nhắc kỹ trước thói quen sử dụng chồi non hoặc thân rễ ráng lông làm rau ăn hàng ngày [3, 4]. Nếu không thực sự cần thiết, việc loại bỏ loại rau dại này khỏi thực đơn gia đình là biện pháp phòng ngừa chủ động và an toàn nhất.
Đối với các gia đình chăn nuôi gia súc ở vùng có nhiều ráng lông, cần có biện pháp quản lý đồng cỏ, tránh để bò, dê gặm phải lá ráng lông nhằm ngăn chặn độc tố đào thải qua sữa và tích tụ trong mô thịt [2, 3]. Nguồn nước sinh hoạt tại các vùng đồi núi có ráng lông phân bố dày đặc cần được kiểm tra, xử lý hoặc sử dụng hệ thống lọc thích hợp trước khi dùng cho ăn uống [1, 2, 8].
Khi cơ thể xuất hiện các triệu chứng bất thường kéo dài ở đường tiêu hóa như đau tức thượng vị, khó tiêu dai dẳng, nuốt nghẹn hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân, người dân cần chủ động đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được nội soi và chẩn đoán kịp thời. Tuyệt đối không tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng từ cây cỏ hoang dã để điều trị bệnh dạ dày.
Bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy ráng lông chứa độc tố ptaquiloside có khả năng gây đột biến ADN và liên quan chặt chẽ đến sự gia tăng ung thư dạ dày, thực quản [1, 4]. Việc thận trọng trong ăn uống, kiểm soát nguồn nước và hạn chế tiêu thụ loài thực vật hoang dại này là cách hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa của bản thân và gia đình [1, 4, 8].