Dưa leo dại hạ đường huyết: Bằng chứng trên chuột và thực tế ở người

Thực hư lời đồn dưa leo dại hạ đường huyết

Nhiều người truyền tai nhau dùng các loại cây dại quanh vườn như dưa leo dại để kiểm soát đường huyết. Cây dưa leo dại, thuộc chi Solena họ Bầu bí (Cucurbitaceae), từ lâu xuất hiện trong các bài thuốc dân gian trị đái tháo đường [2, 5, 8]. Nhiều bệnh nhân tiểu đường thắc mắc liệu loại cây này có thực sự hạ được đường huyết và thay thế được thuốc tây hay không.

Câu trả lời khoa học hiện tại là: các bộ phận của cây dưa leo dại bước đầu cho thấy khả năng hỗ trợ hạ glucose máu, nhưng tất cả bằng chứng chỉ mới dừng lại ở thử nghiệm trên động vật và trong ống nghiệm [1, 2, 5]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để khẳng định hiệu quả điều trị hay độ an toàn khi dùng cho bệnh nhân đái tháo đường.

Hoạt chất tự nhiên tác động đến đường huyết thế nào?

Cây dưa leo dại chứa nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học ^[1]. Phân tích hóa thực vật trong rễ cây cho thấy sự hiện diện của flavonoid, alkaloid, saponin và steroid ^[1]. Chiết xuất lá và quả của các loài thuộc chi này cũng chứa những hoạt chất đáng chú ý như diterpene forskolin hay Cucurbitacin B [2, 5].

Các hoạt chất này can thiệp vào quá trình chuyển hóa carbohydrate thông qua nhiều cơ chế khác nhau. Thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy chiết xuất quả dưa leo dại ức chế đáng kể hai loại men tiêu hóa carbohydrate quan trọng là alpha-amylase và alpha-glucosidase ^[2]. Việc ức chế các men này giúp làm chậm quá trình phân giải tinh bột thành đường đơn trong ruột, từ đó hạn chế đường huyết tăng vọt sau ăn ^[2].

Ngoài ra, các hoạt chất trong cây còn thể hiện đặc tính chống oxy hóa mạnh mẽ [1, 5]. Nghiên cứu chỉ ra chiết xuất rễ cây có hoạt tính dọn gốc tự do DPPH xuất sắc, lực khử tương đương acid ascorbic chuẩn và ức chế quá trình peroxy hóa lipid ^[1]. Việc giảm stress oxy hóa và bảo vệ tế bào gan góp phần quan trọng trong cải thiện chuyển hóa glucose và lipid ở động vật mắc bệnh tiểu đường [2, 5].

Bằng chứng khoa học: Chiết xuất rễ và lá trên động vật

Nhiều nghiên cứu dược lý đã được tiến hành trên mô hình động vật nhằm đánh giá tiềm năng hạ đường huyết của cây dưa leo dại (Solena amplexicaulis và Solena heterophylla) [1, 2, 5, 8].

Năm 2014, một nghiên cứu đánh giá các đặc tính dược lý của chiết xuất ethanol từ rễ cây dưa leo dại (Solena amplexicaulis) ^[1]. Nghiên cứu xác nhận chiết xuất rễ có hoạt tính chống đái tháo đường vừa phải ^[1]. Bên cạnh đó, chiết xuất thể hiện khả năng kháng khuẩn đối với vi khuẩn gram âm, kháng nấm (ức chế nấm mốc Aspergillus ochraceus tối đa 79,31% và Rhizopus oryzae tối thiểu 44,2% với dải nồng độ ức chế tối thiểu MIC từ 1500–3000 mcg/ml), chống viêm, giảm đau nhẹ và bảo vệ chống stress ^[1]. Tuy nhiên, chiết xuất rễ cho thấy độc tính ở mức độ vừa phải khi thử nghiệm độc tính cấp trên chuột bạch Thụy Sĩ (Swiss albino) với chỉ số liều gây chết 50% (LD50 sau 24 giờ) là 81,47 mg/kg ^[1]. Thử nghiệm gây độc trên ấu trùng tôm ngâm nước muối cũng ghi nhận giá trị LC50 ở mức 44,677 mcg/ml ^[1].

Đến năm 2018, một nghiên cứu khác tập trung đánh giá chiết xuất thô methanol từ lá cây dưa leo dại (Solena amplexicaulis) và hoạt chất forskolin được phân lập từ loài này ^[3]. Nghiên cứu được thực hiện trên chuột cống bị gây đái tháo đường bằng hóa chất streptozotocin (STZ) ^[3]. Chuột được cho uống chiết xuất lá với liều 600 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày hoặc hoạt chất forskolin liên tục trong 30 ngày ^[3].

Kết quả sau 30 ngày điều trị cho thấy cả chiết xuất lá và forskolin đều phục hồi đáng kể các chỉ số: đường huyết, dung nạp glucose qua đường uống (OGTT), bộ mỡ máu (lipid profile), các dấu ấn men gan trong huyết thanh, lượng hemoglobin, glycogen dự trữ và các chỉ số chống oxy hóa ^[3]. Các biến đổi giải phẫu bệnh lý tại mô cũng được cải thiện rõ rệt, chứng minh chiết xuất lá và hoạt chất diterpene forskolin có hoạt tính chống đái tháo đường và hạ lipid máu mạnh mẽ trên chuột ^[3].

Nghiên cứu trên quả dưa leo dại

Không chỉ lá và rễ, quả của loài dưa leo dại (Solena heterophylla) cũng được khảo sát [5, 8]. Năm 2023, một nghiên cứu tại Ấn Độ phân tích thành phần phân đoạn ethyl acetate từ quả dưa leo dại (EASH), chuẩn hóa với chất chỉ thị Cucurbitacin B chiếm hàm lượng 2,29% theo trọng lượng ^[2]. Nghiên cứu đã xác định 52 chất chuyển hóa có trong phân đoạn này ^[2].

Khi thử nghiệm trên mô hình chuột cống bị đái tháo đường do chế độ ăn nhiều chất béo kết hợp tiêm liều thấp STZ, việc điều trị bằng phân đoạn EASH giàu Cucurbitacin B đã giúp hạ đường huyết lúc đói (FBG) ^[2]. Chiết xuất này cũng làm giảm đáng kể chỉ số đường huyết trung bình HbA1c ^[2]. Các enzyme men gan gồm SGOT, SGPT, SALP và quá trình peroxy hóa lipid tại gan đều trở về mức bình thường, đồng thời enzyme chống oxy hóa được phục hồi ^[2].

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới cơ thể người

Mặc dù các kết quả thử nghiệm trên chuột cống và chuột nhắt rất khả quan, chúng ta cần nhìn nhận khách quan về giới hạn dữ liệu. Toàn bộ các phát hiện về khả năng hạ đường huyết của cây dưa leo dại tính đến nay đều chỉ thực hiện trên mô hình động vật thí nghiệm bị gây bệnh nhân tạo hoặc thử nghiệm hóa sinh trong ống nghiệm [1, 2, 5].

Cơ thể con người có hệ tiêu hóa, khả năng hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ thuốc phức tạp hơn loài gặm nhấm rất nhiều. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người đánh giá liều lượng an toàn, hiệu quả thực tế và tác dụng phụ khi sử dụng dưa leo dại lâu dài. Do đó, việc tự ý hái lá, củ hay quả dưa leo dại về sắc uống với hy vọng "chữa khỏi" bệnh tiểu đường là hoàn toàn thiếu cơ sở y học.

Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên là hoàn toàn lành tính, uống bao nhiêu cũng không gây hại. Thực tế, nghiên cứu độc tính đã chỉ ra chiết xuất rễ cây dưa leo dại có mức độc tính vừa phải trên chuột với LD50 là 81,47 mg/kg ^[1]. Sử dụng rễ cây không qua định lượng liều chuẩn có nguy cơ gây ngộ độc và ảnh hưởng xấu đến cơ thể ^[1].

Hiểu lầm tai hại thứ hai là tự ý ngưng thuốc điều trị tây y để chuyển sang dùng nước lá hoặc củ dưa leo dại. Việc đột ngột dừng các thuốc hạ đường huyết theo đơn bác sĩ có thể khiến đường huyết tăng vọt mất kiểm soát, dẫn đến các biến chứng cấp tính và mạn tính nguy hiểm.

Ai cần thận trọng tuyệt đối?

Người bệnh đái tháo đường type 1 và type 2 đang dùng thuốc hạ đường huyết theo chỉ định của bác sĩ không được tự ý sử dụng cây dưa leo dại để trị bệnh.

Người có bệnh lý về gan, thận cần tránh tự dùng các chiết xuất từ rễ cây dưa leo dại do dữ liệu độc tính trên mô hình thực nghiệm cho thấy mức độ độc nhất định ^[1].

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không sử dụng các chế phẩm từ cây dưa leo dại. Hiện hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào của loài cây này trên các nhóm đối tượng nhạy cảm trên; các dữ liệu hiện có mới chỉ ghi nhận trên chuột [1, 2, 5].

Áp dụng thực tế an toàn cho sức khỏe

Người bệnh cần hiểu rằng các chiết xuất từ dưa leo dại hiện chỉ mang giá trị định hướng để các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu phát triển thuốc mới trong tương lai [2, 5]. Người dân không nên tự ý tìm kiếm cây dại ngoài tự nhiên về dùng làm thuốc. Việc nhận diện sai loài thực vật thuộc họ Bầu bí còn tiềm ẩn rủi ro ngộ độc nặng.

Người mắc bệnh tiểu đường nên tập trung vào các biện pháp kiểm soát đường huyết đã được khoa học chứng minh rõ ràng: duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối nhiều chất xơ, tập thể dục đều đặn, uống đủ nước và kiểm tra đường huyết định kỳ. Mọi ý định dùng thêm thảo dược hay thực phẩm bổ sung đều cần phải thông báo và xin ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để bảo đảm an toàn.