Nhiều người có thói quen hãm một ấm trà hoa hòe mỗi ngày với mong muốn giữ huyết áp ổn định và bảo vệ thành mạch. Thức uống dân dã này từ lâu đã được truyền tai như phương thuốc tự nhiên giúp trị dứt điểm tình trạng huyết áp cao. Tuy nhiên, liệu việc uống trà hoa hòe hàng ngày có thực sự mang lại hiệu quả hạ huyết áp rõ ràng như lời đồn?

Dưới góc nhìn khoa học thực chứng, hoa hòe chứa nhiều hoạt chất quý như rutin và quercetin [1, 2]. Tuy vậy, bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người về việc uống nước sắc hoa hòe để hạ huyết áp hiện còn rất hạn chế. Mặc dù chiết xuất rutin tinh khiết cho thấy tiềm năng cải thiện huyết áp ở người bệnh đái tháo đường qua một thử nghiệm lâm sàng, người dân tuyệt đối không nên phóng đại tác dụng của trà hòe thành thần dược thay thế thuốc điều trị [1].

Hoa hòe và hoạt chất rutin: Cơ chế tác động lên mạch máu

Cây hoa hòe (tên khoa học là Sophora japonica L.) là dược liệu truyền thống quen thuộc tại nhiều nước châu Á [1, 2]. Bộ phận thường dùng là nụ hoa hoặc hoa đã nở, chứa dồi dào các hợp chất chống oxy hóa thuộc nhóm flavonoid, tiêu biểu nhất là rutin và quercetin [2, 7].

Theo các phân tích dược lý học, chiết xuất từ hoa hòe có khả năng dọn dẹp các gốc tự do mạnh mẽ [5, 7]. Hoạt chất quercetin dạng chiết xuất nước từ nụ hoa hòe có tác dụng ổn định tính toàn vẹn của mao mạch [2]. Việc sử dụng chiết xuất hoa hòe chứa rutin, quercetin và tanin trong 5 ngày bằng đường uống ở chuột nhắt ghi nhận khả năng làm giảm tính thấm mao mạch, rút ngắn thời gian chảy máu và thời gian đông máu [2].

Ngoài ra, thành phần isorhamnetin từ hoa hòe cũng được ghi nhận có khả năng làm tăng tính thấm mao mạch và ức chế kết tập tiểu cầu [2]. Ở động vật thí nghiệm, việc tiêm nước sắc hoa hòe vào tĩnh mạch cảnh của thỏ làm giảm sức co bóp cơ tim và giảm nhịp tim, từ đó giảm tiêu thụ oxy nhằm bảo vệ chức năng tim [2].

Nghiên cứu lâm sàng trên người: Hiệu quả thực tế của rutin

Cho đến nay, các nghiên cứu kiểm chứng trực tiếp trên người về tác dụng của trà hoa hòe dạng hãm uống truyền thống gần như vắng bóng. Hầu hết các bằng chứng y khoa hiện đại tập trung vào hoạt chất rutin được tinh chế ở liều lượng chuẩn hóa cao.

Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, có đối chứng ngẫu nhiên đã được thực hiện để đánh giá tác dụng của việc bổ sung rutin trên bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 [1]. Thử nghiệm bao gồm 50 bệnh nhân tham gia, được chia đều thành 2 nhóm: nhóm can thiệp (25 người) uống 1 gram rutin mỗi ngày và nhóm đối chứng (25 người) sử dụng giả dược [1]. Thời gian theo dõi kéo dài liên tục trong 3 tháng [1].

Các chỉ số được đo lường trước và sau can thiệp gồm có: huyết áp tâm thu (SBP), huyết áp tâm trương (DBP), huyết áp động mạch trung bình (MAP), áp lực mạch (PP), nhịp tim (HR), các enzyme chống oxy hóa trong huyết thanh như superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT), glutathione peroxidase (GPx), cùng các chỉ số chất lượng cuộc sống (QOL) [1].

Kết quả sau 3 tháng cho thấy, nhóm uống rutin 1 g/ngày ghi nhận sự giảm đáng kể huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương, huyết áp động mạch trung bình, áp lực mạch và nhịp tim so với thời điểm ban đầu (p < 0,05) [1]. Đồng thời, mức tăng của các enzyme chống oxy hóa như GPx và SOD ở nhóm dùng rutin cao hơn rõ rệt so với nhóm giả dược (p < 0,05) [1]. Bệnh nhân cũng cải thiện một số khía cạnh về chất lượng cuộc sống như giới hạn cảm xúc, sức sống, sức khỏe tinh thần và sức khỏe chung [1].

Tuy nhiên, giới hạn lớn của nghiên cứu này là quy mô mẫu còn nhỏ (50 người), thời gian theo dõi chỉ 3 tháng và đối tượng nghiên cứu là người mắc đái tháo đường tuýp 2 chứ không phải quần thể bệnh nhân tăng huyết áp vô căn đơn thuần [1]. Đặc biệt, nghiên cứu này sử dụng rutin tinh chế liều 1 g/ngày, khác hoàn toàn với việc uống vài gram hoa hòe hãm nước trà [1].

Dữ liệu từ phòng thí nghiệm: Bảo vệ mạch máu và chống viêm

Bên cạnh thử nghiệm lâm sàng trên, phần lớn các công trình khoa học về hoa hòe hiện nay mới dừng lại ở mức độ nghiên cứu trên động vật hoặc tế bào trong ống nghiệm.

Năm 2005, một nghiên cứu trên 66 chuột cống trắng Sprague-Dawley bị nhồi máu não cục bộ do tắc mạch máu não trong 90 phút đã khảo sát tác dụng của hoa hòe [3]. Kết quả chỉ ra rằng điều trị dự phòng bằng chiết xuất hoa hòe với liều 100 mg/kg hoặc 200 mg/kg, cũng như can thiệp sau nhồi máu với liều 200 mg/kg, đã làm giảm đáng kể mức độ khiếm khuyết thần kinh và tỷ lệ diện tích vùng nhồi máu não sau 24 giờ tái tưới máu não [3]. Liều can thiệp 200 mg/kg hoa hòe còn làm giảm các tế bào miễn dịch ED1, tế bào biểu hiện chất gây viêm interleukin-1beta và giảm tế bào chết theo chương trình (apoptosis) tại vùng tổn thương não [3].

Một nghiên cứu khác vào năm 2022 trên chuột nhắt bị viêm đại tràng thực nghiệm ghi nhận chiết xuất hoa hòe hoặc rutin giúp cải thiện tính thấm của đại tràng, điều hòa tình trạng mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột và ức chế con đường truyền tín hiệu gây viêm NF-kappaB [4]. Ngoài ra, tổng flavonoid từ hoa hòe với các liều cao, trung bình và nhỏ dùng liên tục trong 30 ngày cũng giúp giảm nhẹ tổn thương bệnh lý trên mô tuyến tụy và thận ở chuột mắc bệnh đái tháo đường do hóa chất streptozotocin gây ra [5].

Về mặt hóa học thực vật, các nghiên cứu chiết xuất cho thấy hàm lượng flavonoid tổng trong nụ hoa hòe dao động từ 5,70 đến 61,55 mg/g, hàm lượng phenolic acid từ 4,07 đến 19,10 mg/g [6]. Rutin chiết xuất từ nụ hoa hòe thể hiện khả năng quét gốc tự do DPPH với chỉ số nồng độ ức chế hiệu quả EC50 là 5,68 microg/mL [7].

Hiểu lầm phổ biến: Uống trà hoa hòe thay thế thuốc huyết áp?

Hiểu lầm nguy hiểm nhất hiện nay là quan niệm cho rằng uống trà hoa hòe hằng ngày có thể "chữa khỏi" bệnh cao huyết áp hoặc giúp người bệnh bỏ bớt thuốc điều trị do bác sĩ kê đơn.

Thực tế, dữ liệu lâm sàng duy nhất ghi nhận tác dụng hạ huyết áp là dùng hoạt chất rutin tinh chế với liều lượng rất cao (1.000 mg/ngày) [1]. Khi người dân hãm vài thìa hoa hòe khô với nước sôi, lượng rutin hòa tan vào nước thường thấp hơn rất nhiều và khó xác định chính xác liều lượng. Hơn nữa, hoa hòe tự nhiên còn chứa nhiều hợp chất khác có tác động đối kháng nhau lên hệ tuần hoàn, chẳng hạn vừa chứa chất cầm máu vừa chứa chất ức chế đông máu [2].

Do đó, nước trà hoa hòe chỉ có thể xem là một thức uống hỗ trợ mang tính chất thanh nhiệt theo dân gian, hoàn toàn không có khả năng thay thế các phác đồ hạ áp chuyên khoa. Việc tự ý ngưng thuốc kê đơn để chuyển sang uống trà hòe có thể dẫn đến cơn tăng huyết áp kịch phát, gây đột quỵ hoặc suy tim cấp.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng hoa hòe?

Mặc dù hoa hòe là thảo dược quen thuộc, một số đối tượng cần đặc biệt lưu ý và tham khảo ý kiến chuyên môn y tế trước khi dùng thường xuyên:

  • Người đang điều trị bệnh tim mạch và rối loạn đông máu: Các chiết xuất từ hoa hòe có thể làm giảm nhịp tim, giảm sức co bóp cơ tim ở động vật thí nghiệm và chứa các hoạt chất tác động đến thời gian đông máu, tính thấm thành mạch và kết tập tiểu cầu [2]. Người có nhịp tim chậm, người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần hết sức cẩn trọng.
  • Bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết: Chiết xuất hoa hòe và flavonoid tổng đã được ghi nhận có tác động lên mô tụy và giảm tổn thương đường huyết trên động vật [5]. Người bệnh cần theo dõi đường huyết chặt chẽ để tránh nguy cơ tương tác thuốc.
  • Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ em: Hiện tại chưa có nghiên cứu lâm sàng về độ an toàn cũng như liều lượng sử dụng hoa hòe trên phụ nữ mang thai, bà mẹ nuôi con bú hay trẻ nhỏ. Dữ liệu hiện có chủ yếu ghi nhận trên động vật thực nghiệm hoặc người trưởng thành mắc bệnh lý [1, 4, 6]. Do đó, nhóm đối tượng này không nên tùy tiện sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ hoa hòe.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng hoa hòe như một loại trà thưởng thức hỗ trợ lối sống lành mạnh, bạn nên lưu ý những nguyên tắc thực tế sau:

  • Dùng lượng vừa phải: Không nên lạm dụng uống trà hòe thay nước lọc cả ngày. Khi sử dụng hoa hòe khô, chỉ nên dùng lượng vừa phải theo khuyến cáo của bác sĩ y học cổ truyền.
  • Cách pha chế phù hợp: Hoa hòe khô hoặc nụ hòe sao vàng có thể hãm với nước sôi tương tự như trà xanh thông thường. Nên chọn nguồn dược liệu sạch, nguồn gốc rõ ràng, không bị nấm mốc hoặc tồn dư hóa chất bảo quản.
  • Kết hợp lối sống khoa học: Biện pháp hạ huyết áp bền vững nhất luôn là chế độ ăn giảm muối, hạn chế rượu bia, tăng cường rau xanh, duy trì cân nặng hợp lý, tập thể dục đều đặn và kiểm soát căng thẳng.
  • Tuân thủ điều trị: Bệnh nhân tăng huyết áp bắt buộc phải đo huyết áp định kỳ và uống thuốc đầy đủ theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa tim mạch. Tuyệt đối không tự ý dùng hoa hòe để thay thế thuốc hạ áp.

Trà hoa hòe và hoạt chất rutin là dược liệu giàu tiềm năng chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ thành mạch đã được khoa học ghi nhận [2, 5, 6]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng về tác dụng hạ huyết áp hiện tại chỉ mới dừng lại ở rutin tinh chế liều cao trên một nhóm bệnh nhân hạn chế [1]. Người dân cần nhìn nhận đúng mức giá trị của thức uống này, thưởng thức một cách điều độ và luôn ưu tiên tham vấn bác sĩ chuyên khoa trong việc kiểm soát huyết áp an toàn.