Nhiều người dân thường có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang như lục lạc hoa vàng về sắc nước uống thanh nhiệt hoặc nấu canh bồi bổ. Không ít người tin rằng các loại độc tố tự nhiên nếu có trong thảo mộc đều sẽ bị phân hủy hoàn toàn sau khi được đun sôi kỹ trên bếp. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng đối với sức khỏe đường dài.
Đun sôi lục lạc hoa vàng thông thường không thể loại bỏ độc tố gan. Cây lục lạc hoa vàng chứa nhóm hợp chất pyrrolizidine alkaloid, điển hình là monocrotaline, vốn có cấu trúc bền vững và không bị phá hủy hoàn toàn bởi nhiệt độ nấu nướng tại gia đình [2, 7].
Độc tính gan của hợp chất trong lục lạc hoa vàng
Lục lạc hoa vàng là loài thực vật tự nhiên chứa các hợp chất thuộc nhóm pyrrolizidine alkaloid [4, 7]. Các tài liệu khoa học ghi nhận rằng nhóm pyrrolizidine alkaloid chưa bão hòa ở vị trí 1,2 là các chất gây độc mạnh đối với gan [1].
Khi đi vào cơ thể, các hợp chất này chuyển hóa tại gan tạo thành dẫn xuất pyrrole có hoạt tính rất cao [1]. Chính những chất chuyển hóa thứ cấp này gây tổn thương không thể đảo ngược đối với tế bào gan, dẫn đến tình trạng nhiễm độc cấp tính hoặc mạn tính tùy theo mức độ phơi nhiễm [2].
Ngoài tổn thương gan, một số chất cụ thể như monocrotaline còn gây độc cho phổi [1]. Độc tính tại phổi xảy ra sau quá trình chuyển hóa tại gan, biểu hiện qua tình trạng tăng áp lực động mạch phổi và phì đại tâm thất phải [1].
Vì sao đun sôi thông thường không khử hết độc tố?
Nhiều người lầm tưởng nhiệt độ 100 độ C khi nấu nước có thể vô hiệu hóa mọi hợp chất hữu cơ có hại. Thực tế, pyrrolizidine alkaloid tự nhiên tồn tại trong hơn 6000 loài động thực vật và đóng vai trò như một cơ chế phòng vệ sinh học bền bỉ [4, 6].
Trong môi trường nước sôi, các liên kết của khung pyrrolizidine và dạng alkaloid như monocrotaline rất khó bị bẻ gãy hoàn toàn nếu chỉ xử lý nhiệt gia dụng thông thường [2, 7]. Thay vì bị phân hủy vô hại, các alkaloid này hòa tan vào nước sắc hoặc nước canh khi đun nấu.
Một nghiên cứu phân tích việc xử lý pyrrolizidine alkaloid cho thấy cần phải dùng các công nghệ hấp phụ phân tử chuyên biệt mới có thể tách chiết và làm sạch hoạt chất này khỏi dịch chiết thảo mộc [3]. Việc đun nấu tại nhà hoàn toàn không đáp ứng được các tiêu chuẩn loại bỏ độc chất phức tạp này [3].
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?
Nghiên cứu về cơ chế chuyển hóa pyrrolizidine alkaloid chỉ ra rằng monocrotaline sau khi qua gan tạo ra các chất dehydroalkaloid [1]. Các chất chuyển hóa sơ cấp này phản ứng mạnh, thủy phân và polyme hóa nhanh chóng trong dung dịch nước, đồng thời gây tổn hại vi mạch và cơ trơn mạch máu phổi sau hai tuần đưa vào cơ thể [1].
Một nghiên cứu khác thực hiện phương pháp sắc ký lỏng khối phổ kép (HPLC-MS/MS) để đánh giá hàm lượng pyrrolizidine alkaloid trong chuỗi thực phẩm [4]. Kết quả cho thấy trong 21 sản phẩm thảo mộc tiện lợi được khảo sát, có tới 15 sản phẩm (chiếm 71%) cho kết quả dương tính với pyrrolizidine alkaloid, với nồng độ dao động từ 0,9 đến 74 microgam/kg trọng lượng tươi [4]. Điều này chứng minh độc tố pyrrolizidine alkaloid rất dễ tồn lưu qua các khâu xử lý thông thường [4].
Nghiên cứu trên loài chim Coryphospingus pileatus cho thấy monocrotaline hoạt động như một chất phòng thủ hóa học cực mạnh, khiến chim từ chối ăn con mồi có tẩm chất này [5]. Về mặt công nghệ bào chế, nghiên cứu năm 2019 khẳng định giới hạn lượng ăn vào hàng ngày của pyrrolizidine alkaloid ở mức cực kỳ thấp, chỉ 0,007 microgam trên mỗi kilôgam thể trọng [3]. Nghiên cứu cũng sử dụng vật liệu polymer in dấu phân tử dựa trên monocrotaline để hấp phụ độc chất, đạt khả năng liên kết khoảng 80% trong dịch chiết Chelidonium majus, chứng minh việc loại bỏ độc tố đòi hỏi quy trình kỹ thuật cao chứ không đơn thuần là đun nóng [3].
Những hiểu lầm nguy hiểm khi sử dụng
Hiểu lầm phổ biến nhất là nước thảo dược càng đun lâu càng an toàn và cô đọng nhiều dưỡng chất. Khi đun sôi lục lạc hoa vàng trong thời gian dài, nước bay hơi sẽ làm tăng nồng độ độc tố pyrrolizidine alkaloid hòa tan trong phần dịch còn lại [2, 7].
Một ngộ nhận khác là độc thảo dược chỉ gây đau bụng thoáng qua hoặc nôn mửa tức thì. Trên thực tế, độc tính của monocrotaline và các alkaloid liên quan có thể diễn tiến âm thầm, không bộc lộ ngay mà gây biến đổi thành mạch và tổn thương tế bào kéo dài nhiều tuần sau đó [2, 3].
Nhiều người cũng cho rằng kinh nghiệm dân gian qua nhiều thế hệ là bảo chứng cho độ an toàn tuyệt đối. Các tổn thương mạn tính tại gan hay xơ hóa vi mạch thường khó nhận biết bằng mắt thường, dẫn đến việc dùng sai thảo dược độc hại mà không hay biết [3, 7].
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Tất cả mọi người đều không nên tự ý thu hái hay dùng nước sắc lục lạc hoa vàng khi chưa qua kiểm định y tế. Nguy cơ ngộ độc diễn ra trên diện rộng do ngưỡng an toàn của độc tố này vô cùng thấp [3].
Những người đã có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng gan hoặc men gan cao phải tránh xa loại cây này. Gan là cơ quan chịu trách nhiệm chuyển hóa pyrrolizidine alkaloid nên sẽ chịu tổn thương trực tiếp và nặng nề nhất [2, 3].
Bên cạnh đó, người có bệnh lý về tim mạch, huyết áp phổi cũng cần tuyệt đối tránh tiếp xúc. Các dẫn xuất chuyển hóa từ monocrotaline có khả năng gây tăng áp lực động mạch phổi và tổn thương cơ tim thứ phát [1].
Cách tiếp cận đúng đắn và an toàn
Người dân tuyệt đối không tự ý thu hái lục lạc hoa vàng ngoài tự nhiên để làm thức ăn, nấu canh hay làm trà uống hằng ngày. Bất kỳ quy trình chế biến thủ công nào tại gia đình đều không đủ khả năng loại bỏ độc tính [3].
Đối với việc sử dụng thảo mộc hỗ trợ sức khỏe, chỉ nên chọn các chế phẩm đã được cơ quan chức năng cấp phép và kiểm soát nồng độ pyrrolizidine alkaloid đạt tiêu chuẩn an toàn [1, 7]. Các quy trình sản xuất hiện đại bắt buộc phải kiểm soát nguồn nguyên liệu và giới hạn pyrrolizidine alkaloid theo quy định nghiêm ngặt [6].
Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường sau khi sử dụng các loại cây cỏ lạ như vàng da, mệt mỏi, khó thở hoặc tức ngực, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám. Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ loại dược liệu tự nhiên nào.
Đun sôi lục lạc hoa vàng không thể khử hết độc tố gan do tính bền vững của các pyrrolizidine alkaloid như monocrotaline. Việc tự ý sử dụng cây cỏ hoang dã tiềm ẩn nguy cơ tổn thương gan và phổi nghiêm trọng không thể đảo ngược. Người dân cần sáng suốt lựa chọn các sản phẩm thảo dược đã qua kiểm nghiệm an toàn để bảo vệ sức khỏe bản thân.
