Nhiều người truyền tai nhau cách dùng cánh kiến đỏ ngậm hoặc chấm vào chân răng để chữa viêm nướu, trị sâu răng. Thói quen dùng dược liệu tự nhiên khi bị đau nhức răng miệng khá phổ biến ở nước ta. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự của phương pháp này đến đâu vẫn là dấu hỏi lớn.

Thực tế, dữ liệu khoa học hiện nay chưa chứng minh cánh kiến đỏ có thể thay thế thuốc điều trị sâu răng hay viêm nướu trên cơ thể người. Các bằng chứng về khả năng kiểm soát tác nhân gây bệnh răng miệng chủ yếu đến từ các thảo mộc khác hoặc vi khuẩn có lợi qua thử nghiệm phòng thí nghiệm và trên động vật.

Thủ phạm chính gây sâu răng và viêm nướu

Khoang miệng người chứa nhiều loài vi khuẩn tạo nên hệ vi sinh vật đường miệng, giữ vai trò thiết yếu để duy trì sức khỏe răng miệng [1]. Mất cân bằng hệ vi sinh vật này dẫn đến các bệnh lý răng miệng phổ biến, bao gồm sâu răng, viêm nướu và viêm nha chu [1].

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xem sâu răng là bệnh không lây nhiễm phổ biến nhất và là mối lo ngại y tế công cộng toàn cầu [2]. Vi khuẩn Streptococcus mutans chính là tác nhân vi sinh vật chủ yếu gây ra sâu răng và tham gia vào quá trình tiến triển của bệnh [1], [2], [3], [4], [5]. Vi khuẩn này bám dính vào bề mặt răng tạo thành màng sinh học (biofilm) [6], [3]. Màng sinh học là cấu trúc ba chiều phức tạp của vi sinh vật; nếu không can thiệp, chúng sẽ trưởng thành và thúc đẩy sâu răng phát triển [4].

Bên cạnh đó, S. mutans sản xuất polysacarit ngoại bào, giúp vi khuẩn tạo biofilm, hình thành môi trường sống ổn định và cản trở cơ chế phòng vệ tự nhiên của nước bọt [7]. Trong điều kiện có đường sucrose, enzyme glucosyltransferase gắn trên vách tế bào vi khuẩn chuyển đổi đường thành glucan, kết hợp với các protein liên kết glucan (Gbp) để kích thích tế bào kết tụ và hình thành biofilm [3]. Khi có mặt màng biofilm ngoại bào, độc lực của vi khuẩn tăng lên nhờ khả năng kháng lại hệ miễn dịch và các chất kháng khuẩn [4].

Ngoài nguy cơ tại miệng như lo âu, đau nhức, mất răng, suy dinh dưỡng và tàn tật ở mọi lứa tuổi, S. mutans còn có khả năng xâm nhập tế bào nội mô tim và gây viêm nội tâm mạc nhiễm trùng [3].

Khoa học đánh giá các dịch chiết tự nhiên thế nào?

Để phòng ngừa sâu răng, y học hiện dùng các chất tổng hợp như chlorhexidine hay fluoride, nhưng các chất này có thể đi kèm tác dụng phụ [2], [4]. Do đó, nhiều nghiên cứu tập trung tìm kiếm các hợp chất thực vật tương thích sinh học, chi phí hợp lý và ít tác dụng phụ [2], [4].

Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã nuôi cấy các chủng Streptococcus gordonii, Streptococcus oralis, Streptococcus salivarius, Streptococcus sanguinis và S. mutans trong môi trường BHI để thử nghiệm độ nhạy cảm của các cao chiết thảo mộc theo tiêu chuẩn CLSI [6]. Nhóm tác giả tạo biofilm của S. mutans trên đĩa 12 giếng polystyrene và phiến kính 8 giếng chứa dịch BHI có 2% sucrose và 1% mannose, phủ nước bọt tự nhiên [6]. Kết quả cho thấy dạng sống tự do (planktonic) của S. mutans nhạy cảm với các loại cao chiết thử nghiệm, trong khi biofilm của vi khuẩn nhạy cảm nhất với dịch chiết Sophora flavescens [6]. Các chủng liên cầu khuẩn thường trú trong miệng chỉ có độ nhạy cảm yếu, riêng S. oralis đề kháng với tất cả dịch chiết thử nghiệm [6].

Năm 2023, một thử nghiệm in vitro khác đã thu thập 4 loài thực vật gồm Emblica officinalis, hạt Vitis vinifera, lá Psidium guajava và Acacia nilotica để làm cao chiết [2]. Phân tích hóa thực vật cho thấy cả 4 loại đều chứa alkaloid, carbohydrate, tannin và flavonoid; trong đó proanthocyanidin có ở hạt nho, saponin và anthraquinone có độc quyền ở A. nilotica, còn steroid cùng protein có trong lá ổi [2]. Khi thử nghiệm trên vi khuẩn, tất cả dịch chiết đều ức chế S. mutans ở mọi độ pha loãng theo chuỗi (p < 0.05), ngoại trừ lá ổi và A. nilotica chỉ còn lần lượt 55 CFU/mL và 5 CFU/mL tại độ pha loãng 1/1000 [2].

Năm 2021, một nghiên cứu thu thập S. mutans từ mẫu mảng bám răng và nước bọt [4]. Kết quả ghi nhận 35%, 4% và 1% chủng phân lập từ mảng bám có khả năng tạo biofilm mạnh, vừa và yếu; tỷ lệ này ở mẫu nước bọt lần lượt là 26%, 12% và 2% [4]. Thử nghiệm cho thấy nồng độ ức chế biofilm tối thiểu (MBIC) của dịch chiết trà xanh dạng cồn nằm trong khoảng 3,1 đến 12,5 mg/ml, còn dịch chiết nước là 6,5 đến 50 mg/ml [4].

Đầu năm 2025, một nghiên cứu khác chiết xuất rễ cam thảo (Glycyrrhiza glabra), bào chế thành dạng gel bôi miệng nồng độ 100 mug/mL và tiệt trùng bằng bức xạ gamma [5]. Nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của gel đối với S. mutans xác định qua phương pháp pha loãng thạch là 1260 mug/mL [5]. Khi thử nghiệm thời gian diệt khuẩn ở nồng độ dưới MIC là 1,4 và 1,8 mug/mL, gel vẫn làm giảm đáng kể lượng vi khuẩn theo thời gian (giảm >=3 log10 CFU/mL) với p < 0.05 [5].

Ngoài dịch chiết thảo mộc, các hợp chất tinh khiết và vi sinh cũng được khám phá. Nghiên cứu năm 2019 phát hiện astilbin - hoạt chất flavanone chiết xuất từ thổ phục linh (Rhizoma Smilacis Glabrae) - có khả năng ức chế mạnh enzyme sortase A (SrtA) của S. mutans với giá trị IC50 là 7,5 mug/mL [3]. SrtA là enzyme neo giữ protein bề mặt vách tế bào vi khuẩn, phục vụ cho việc bám dính vào tế bào chủ [3]. Astilbin làm giảm tạo màng biofilm mà không ảnh hưởng tới sự sinh trưởng của vi khuẩn nhờ tương tác với các axit amin Arg213, Leu111 và Leu116 của SrtA [3].

Ở hướng tiếp cận men vi sinh, năm 2024, một phân tử peptide vòng nhỏ cyclo (-L-Leu-L-Pro) công thức C11H19O2N2 được tách từ dịch nổi không chứa tế bào của Lactobacillus rhamnosus [1]. Hợp chất này ức chế biofilm của S. mutans phụ thuộc theo liều lượng và làm giảm rõ rệt độ dày biofilm dưới kính hiển vi đồng tiêu thông qua việc điều hòa biểu hiện các gene thiết yếu [1]. Thử nghiệm năm 2024 trên chuột BALB/c nhiễm S. mutans được điều trị 28 ngày liên tục bằng Lacticaseibacillus paracasei L9 hoặc Streptococcus salivarius K12 cho thấy vi khuẩn L9 cải thiện sâu men răng sớm, giảm biểu hiện yếu tố sinh sâu răng, ức chế bám dính ban đầu của vi khuẩn và tái định hình hệ vi sinh vật miệng [7].

Hiểu lầm thường gặp về cánh kiến đỏ và trị bệnh răng miệng

Nhiều người tin rằng cao chiết cánh kiến đỏ là thần dược trị dứt điểm viêm nướu, làm liền lỗ sâu răng. Đây là sự ngộ nhận nguy hiểm giữa kinh nghiệm truyền miệng dân gian và cơ sở sinh học thực tế.

Trong danh mục các bằng chứng khoa học được kiểm chứng nghiêm ngặt nêu trên, các thử nghiệm tập trung đánh giá nhiều loại thực vật như cam thảo, trà xanh, thổ phục linh, lá ổi, hạt nho, thảo dược họ đậu, nhưng chưa có tài liệu xác thực tác dụng điều trị sâu răng của cánh kiến đỏ trên lâm sàng. Một số hoạt chất tự nhiên chỉ mới thể hiện hoạt tính kháng khuẩn trong đĩa nghiệm in vitro hoặc trên mô hình động vật thí nghiệm, hoàn toàn chưa thể coi là thuốc trị bệnh trên người.

Hơn nữa, sâu răng là tổn thương mất khoáng vĩnh viễn cấu trúc men và ngà răng. Không một dịch chiết thảo mộc hay bài thuốc dân gian nào có thể "làm đầy" lại mô răng đã bị phá hủy ngoài các biện pháp nha khoa can thiệp chuyên nghiệp.

Ai nên thận trọng?

Những người đang gặp các cơn đau nhức răng dữ dội, sưng nề vùng nướu, có mủ hoặc răng lung lay tuyệt đối không nên tự ý dùng cánh kiến đỏ hay bất kỳ bài thuốc dân gian chưa kiểm chứng nào để điều trị tại nhà. Việc chậm trễ can thiệp nha khoa có thể khiến nhiễm trùng lan rộng. Vi khuẩn S. mutans khi xâm nhập sâu không chỉ gây chết tủy răng mà còn có nguy cơ đi vào máu, gây nhiễm trùng huyết hoặc viêm nội tâm mạc tim nguy hiểm [3].

Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người có cơ địa dễ dị ứng hoặc người mắc các bệnh mạn tính về tim mạch, suy giảm miễn dịch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc thảo dược bôi hay ngậm trong miệng.

Gợi ý chăm sóc và bảo vệ sức khỏe răng miệng

Để kiểm soát S. mutans và ngăn ngừa sâu răng, các nhà khoa học khuyến cáo cần đánh giá độc lực và kiểm soát màng sinh học vi khuẩn thường xuyên. Thử nghiệm ngưng kết latex với hạt latex gắn kháng thể kháng S. mutans (chủng MT8148, MT703R, OMZ175) và S. sobrinus (chủng B13, 6715) trên 206 người cho độ nhạy 78,9% và độ đặc hiệu 100%, có phản ứng tương quan mạnh với số lượng mặt răng bị sâu (p < 0.0001) [8]. Điều này chứng minh mảng bám chứa vi khuẩn liên quan trực tiếp đến số tổn thương sâu răng [8].

Người dân nên tập trung vào các thói quen vệ sinh răng miệng chuẩn khoa học:

  • Chải răng ít nhất 2 lần mỗi ngày bằng kem đánh răng có chứa fluoride để loại bỏ mảng sinh học vi khuẩn bám trên bề mặt răng.
  • Hạn chế tiêu thụ đường sucrose trong chế độ ăn, bởi sucrose là nguyên liệu trực tiếp để S. mutans tổng hợp màng glucan bám dính tạo sâu răng [3].
  • Có thể dùng bổ sung nước súc miệng chứa chiết xuất tự nhiên đã được kiểm định an toàn như trà xanh hay cam thảo để hỗ trợ ức chế vi khuẩn trong khoang miệng [4], [5].
  • Thăm khám nha khoa định kỳ 6 tháng một lần để cạo vôi răng và phát hiện sớm các lỗ sâu men răng trước khi tổn thương tiến triển vào tủy.

Cánh kiến đỏ hay các bài thuốc truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng không thể thay thế cho các phương pháp nha khoa chuẩn mực. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, duy trì lối sống lành mạnh và vệ sinh răng miệng đúng cách để bảo vệ hàm răng bền vững.