Nhiều người cao tuổi hoặc người mắc các bệnh lý mạn tính thường có thói quen tìm kiếm các loại cao động vật, trong đó có cao khỉ, với hy vọng bồi bổ xương khớp, tăng cường thể lực và hỗ trợ phục hồi sức khỏe. Không ít trường hợp người bệnh tự ý nấu hoặc mua các loại cao đạm cô đặc không rõ nguồn gốc để dùng song song với các đơn thuốc tây điều trị huyết áp, tim mạch, tiểu đường hay xương khớp. Tuy nhiên, việc kết hợp tùy tiện này tiềm ẩn những nguy cơ suy giảm chuyển hóa, ngộ độc hoặc tương tác thuốc nghiêm trọng mà người dùng ít khi lường trước được.

Liệu việc dùng cao khỉ chung với thuốc tây điều trị bệnh mạn tính có an toàn hay không? Câu trả lời từ góc độ dược lý học và cảnh giác dược là người bệnh cần hết sức thận trọng và không nên tự ý phối hợp. Hiện tại chưa có các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người về việc sử dụng cao khỉ kết hợp cùng thuốc tân dược; toàn bộ dữ liệu cảnh báo an toàn hiện nay được xây dựng dựa trên các nghiên cứu tổng quan về dược liệu cổ truyền, chế phẩm có nguồn gốc từ động vật và cơ chế tương tác thuốc chuyển hóa qua gan thận.

Quan niệm bồi bổ bằng cao khỉ và thói quen kết hợp thiếu kiểm soát

Trong dân gian, cao khỉ (thường được nấu từ xương hoặc toàn tính của khỉ) được lưu truyền là vị thuốc bổ huyết, mạnh gân xương, dùng cho người suy nhược cơ thể hoặc đau nhức mạn tính. Việc sử dụng các bộ phận động vật làm thuốc thực tế là một phần của tri thức bản địa tồn tại lâu đời ở nhiều nền văn hóa y học cổ truyền [1]. Tuy nhiên, nhiều người dùng hiện nay thường giữ tâm lý mặc định rằng các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên thì luôn lành tính, bổ dưỡng và không có tác dụng phụ [2], [3].

Chính nhận thức cảm tính này dẫn đến tình trạng người bệnh mạn tính tự ý bổ sung cao khỉ vào khẩu phần hàng ngày mà không thông báo cho bác sĩ điều trị [3], [4]. Khi đang dùng các thuốc kiểm soát huyết áp, thuốc chống đông hay thuốc hạ đường huyết, việc nạp thêm một lượng chế phẩm đạm cô đặc nấu thủ công có thể tạo ra những biến đổi khó lường trong cơ thể, đe dọa trực tiếp đến phác đồ điều trị đang ổn định.

Chưa có nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên cao khỉ: Giới hạn của dữ liệu

Cần nhấn mạnh một thực tế quan trọng: cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng chuẩn hóa nào được thực hiện riêng biệt để đánh giá tác dụng sinh học hoặc độ an toàn của cao khỉ khi phối hợp cùng thuốc tây y. Phần lớn các đánh giá khoa học hiện đại mới chỉ dừng lại ở việc xem xét vai trò và rủi ro của nhóm chế phẩm truyền thống từ động vật nói chung trong y học cổ truyền [1], [5].

Thực tế, động vật đóng góp một phần đáng kể vào kho dược liệu tự nhiên. Trong số 252 hóa chất thiết yếu được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) lựa chọn, có 11,1% xuất phát từ thực vật và 8,7% có nguồn gốc từ động vật [1]. Thêm vào đó, trong số 150 loại thuốc kê đơn được sử dụng phổ biến tại Mỹ, có 27 loại thuốc có nguồn gốc từ động vật [1]. Hơn 50% các loại thuốc thương mại hiện nay dựa trên các hợp chất có hoạt tính sinh học được chiết xuất hoặc mô phỏng từ các loài sinh vật khác [1]. Mặc dù động vật là nguồn tiềm năng cho y học hiện đại, việc sử dụng các sản phẩm thô nấu theo phương pháp thủ công như cao khỉ lại hoàn toàn khác biệt với các hoạt chất tinh khiết đã qua kiểm định khắt khe [5].

Chế phẩm đạm cô đặc từ động vật và gánh nặng chuyển hóa gan thận

Về bản chất, các loại cao xương động vật là dạng cô đặc giàu protein và lipid [5]. Khi nấu thủ công từ xương hoặc thịt động vật, sản phẩm chứa hàm lượng protein dị loại (heteroproteins) rất cao [5]. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2018 chỉ ra rằng đối với các chế phẩm y học cổ truyền từ động vật, thành phần protein và chất béo phong phú, đặc biệt là các protein lạ, chính là nguồn gây mẫn cảm và dị ứng hàng đầu [5]. Các phản ứng bất lợi của nhóm chế phẩm động vật này thường biểu hiện dưới dạng phản ứng giống phản vệ ở da, niêm mạc và các cơ quan nội tạng, có thể xuất hiện ngay từ lần đầu sử dụng [5].

Đối với người bệnh mạn tính, các cơ quan thực hiện chức năng chuyển hóa và đào thải như gan và thận thường đã suy giảm chức năng hoặc đang phải hoạt động liên tục để xử lý thuốc điều trị. Việc đưa vào cơ thể một lượng lớn đạm cô đặc không rõ cấu trúc phân tử buộc gan phải tăng cường chu trình chuyển hóa acid amin và thận phải tăng công suất lọc chất thải chứa nitơ. Tình trạng này không chỉ gây quá tải cho hệ bài tiết mà còn làm thay đổi lưu lượng máu qua gan và thận, gián tiếp tác động đến tốc độ chuyển hóa và thải trừ của các loại thuốc tây dùng cùng thời điểm [6].

Cơ chế tương tác thuốc: Nguy cơ biến đổi dược động học

Tương tác giữa dược liệu truyền thống và thuốc tây y diễn ra chủ yếu qua hai con đường: dược lực học và dược động học [6]. Dược động học liên quan đến quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa và bài tiết của thuốc trong cơ thể [6]. Các thành phần sinh học phức tạp trong dược liệu có thể ức chế hoặc cảm ứng hệ thống enzyme chuyển hóa cytochrom P450 ở gan, cũng như các protein vận chuyển thuốc [7]. Sự can thiệp này làm nồng độ thuốc tây trong máu tăng vọt vượt ngưỡng an toàn gây độc tính, hoặc tụt giảm dưới ngưỡng điều trị dẫn đến thất bại trong kiểm soát bệnh tật [7], [6].

Vấn đề tương tác đặc biệt nguy hiểm đối với các loại thuốc có khoảng điều trị hẹp, tức là ranh giới giữa liều có tác dụng và liều gây ngộ độc rất nhỏ [3], [7]. Điển hình trong nhóm này là thuốc chống đông warfarin, thuốc trợ tim digoxin hay thuốc ức chế miễn dịch ciclosporin [7]. Một nghiên cứu năm 2020 ghi nhận và phân tích 4 trường hợp lâm sàng gặp phản ứng có hại do phối hợp thuốc đông y với viên nén warfarin sodium, sử dụng thang điểm Naranjo để đánh giá mối liên hệ [3]. Kết quả cho thấy việc dùng đồng thời dược liệu truyền thống và warfarin làm biến động chỉ số đông máu INR, dẫn đến xuất huyết nghiêm trọng ở một số bệnh nhân [3]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng nguy cơ tương tác gây chảy máu này rất dễ bị cả bác sĩ tây y lẫn thầy thuốc y học cổ truyền bỏ sót [3].

Bằng chứng từ hệ thống cảnh giác dược về dược liệu cổ truyền

Nghiên cứu tổng quan năm 2022 về cảnh giác dược đối với các loại thuốc từ dược điển truyền thống cho thấy việc sử dụng dược liệu cổ truyền luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro [2]. Dữ liệu thu thập từ các hệ thống báo cáo tự nguyện cho thấy rủi ro bao gồm tác dụng phụ ngoài ý muốn, tương tác bất lợi với thuốc tổng hợp, sự pha tạp và nhiễm bẩn hoạt chất [2]. Người dân thường tin tưởng vào dược liệu truyền thống do giả định rằng chúng an toàn và dễ tiếp cận hơn thuốc tổng hợp, nhưng thực tế lâm sàng đòi hỏi phải có sự giám sát an toàn nghiêm ngặt [2].

Một công trình nghiên cứu công bố năm 1991 cũng đã khẳng định rõ ràng rằng tất cả các phương thuốc có nguồn gốc từ thực vật, động vật và khoáng chất trong bối cảnh truyền thống đều có khả năng gây ra các phản ứng bất lợi nghiêm trọng [4]. Nguyên tắc cơ bản trong y khoa là lợi ích kỳ vọng của một phương pháp điều trị luôn phải vượt trội so với rủi ro tiềm ẩn, và không người bệnh nào đáng phải gánh chịu một liệu pháp nguy hiểm hơn chính căn bệnh họ đang mắc phải [4]. Khi dùng một chế phẩm chưa rõ liều lượng chuẩn như cao khỉ, việc cân bằng giữa lợi ích và rủi ro hoàn toàn bị phá vỡ [4].

Nguy cơ nhiễm bẩn, pha tạp và ngộ nhận về tính an toàn

Một trong những hiểm họa lớn nhất đối với các chế phẩm cao động vật nấu trôi nổi trên thị trường là nguy cơ nhiễm tạp chất hoặc cố tình bị pha trộn tân dược [2]. Các cơ sở nấu cao thủ công thường không có quy trình kiểm soát vi sinh, kim loại nặng hoặc tồn dư chất bảo quản. Độc tố từ môi trường sống của động vật hoang dã hoặc hóa chất xử lý xương có thể tích tụ trực tiếp trong miếng cao thành phẩm.

Hơn nữa, báo cáo cảnh giác dược đã chỉ ra rằng tình trạng pha tạp tân dược giảm đau, chống viêm vào các chế phẩm đông y nhằm tạo hiệu quả "thần tốc" là mối đe dọa sức khỏe thường trực [2]. Nếu người bệnh đang uống thuốc tây lại vô tình sử dụng cao bị trộn lẫn hoạt chất chống viêm khác, nguy cơ xuất huyết tiêu hóa, loét dạ dày và suy gan, suy thận cấp tính sẽ tăng lên gấp nhiều lần.

Nhiều người vẫn nhầm tưởng rằng "thuốc nam, thuốc bắc hay cao động vật nếu không bổ thì cũng vô hại". Đây là một định kiến sai lầm [3], [4]. Dược liệu truyền thống sở hữu các hợp chất hóa học phức tạp và có hoạt tính sinh học đa dạng, nên khi vào cơ thể, chúng cạnh tranh trực tiếp với thuốc tân dược tại các vị trí liên kết protein huyết tương và các thụ thể chuyển hóa [6]. Sự thiếu hiểu biết về tương tác thuốc - thảo dược và thuốc - dược liệu động vật có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng người bệnh [6].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Từ các bằng chứng khoa học về chuyển hóa và phản ứng bất lợi của chế phẩm động vật, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý dùng cao khỉ chung với phác đồ thuốc tây:

  • Người mắc bệnh tim mạch đang sử dụng thuốc chống đông máu: Sự biến đổi chuyển hóa có thể gây dao động chỉ số đông máu INR, dẫn tới biến chứng chảy máu nội tạng hoặc đột quỵ [3], [7].
  • Người đang dùng các thuốc có khoảng điều trị hẹp: Bao gồm bệnh nhân đang dùng digoxin điều trị suy tim hoặc ciclosporin chống thải ghép, rất dễ bị ngộ độc khi nồng độ thuốc trong máu thay đổi thất thường [7].
  • Người suy giảm chức năng gan, xơ gan hoặc viêm gan: Lượng đạm lạ cô đặc và phức tạp trong cao động vật làm tăng nguy cơ tổn thương tế bào gan và gây rối loạn chuyển hóa hệ enzyme gan [5], [6].
  • Người mắc bệnh thận mạn tính: Sự gia tăng các sản phẩm nitơ từ protein cô đặc tạo thêm áp lực bài tiết nặng nề cho các cầu thận đang bị tổn thương [5].
  • Người có cơ địa dị ứng: Dị nguyên từ protein động vật chưa tinh chế có thể kích hoạt các phản ứng dạng phản vệ nghiêm trọng ngay trong lần dùng đầu tiên [5].
  • Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Nhóm này hoàn toàn không có bất kỳ dữ liệu an toàn nào được ghi nhận; mọi tác động sinh học đều không thể kiểm soát.

Khuyến cáo áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn điều trị

Để bảo vệ bản thân và kiểm soát tốt các bệnh mạn tính, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa khoa học:

  • Luôn công khai với bác sĩ: Hãy thông báo cho bác sĩ điều trị và dược sĩ lâm sàng về mọi sản phẩm bổ sung, cao động vật hoặc thảo dược bạn đang có ý định dùng hoặc đã dùng [3].
  • Không tự ý dùng sản phẩm không rõ nguồn gốc: Tránh xa các loại cao nấu thủ công, không có nhãn mác, không công bố thành phần rõ ràng và không được cấp phép kiểm định chất lượng [2], [5].
  • Ưu tiên duy trì phác đồ điều trị chuẩn: Thuốc tân dược điều trị bệnh mạn tính cần được uống đúng giờ, đủ liều theo hướng dẫn chuyên môn để duy trì nồng độ ổn định trong máu.
  • Cảnh giác trước các dấu hiệu bất thường: Nếu xuất hiện các triệu chứng như phát ban da, khó thở, buồn nôn, phù nề, tiểu ít hoặc chảy máu bất thường (chảy máu chân răng, bầm tím dưới da), cần ngừng ngay sản phẩm bổ sung và đến bệnh viện kiểm tra [3], [5].

Y học hiện đại luôn tôn trọng các giá trị tri thức bản địa và các hợp chất quý từ tự nhiên [1]. Tuy nhiên, việc ứng dụng các chế phẩm truyền thống như cao khỉ đòi hỏi phải có kiểm chứng an toàn và hiểu biết thấu đáo về tương tác dược lý. Trước khi nghĩ đến việc tìm kiếm các loại cao bồi bổ đắt tiền, người mắc bệnh mạn tính hãy tập trung duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa.