Nhiều người có thói quen hái các loại lá cây mọc hoang quanh nhà để đun nước rửa hoặc giã nát đắp lên da khi gặp tình trạng mẩn ngứa, mụn nhọt hay viêm da. Trong số các thảo dược dân gian, cây chành rành (tên khoa học là Dodonaea viscosa, thuộc họ Bồ hòn Sapindaceae) thường được truyền tai như một bài thuốc làm dịu các thương tổn ngoài da. Tuy nhiên, việc tùy tiện bôi đắp thảo dược tươi chưa qua kiểm định nồng độ thường tiềm ẩn nguy cơ viêm da tiếp xúc kích ứng hoặc bỏng rát.
Dùng cây chành rành bôi ngoài có an toàn không và làm sao để không bị kích ứng da? Câu trả lời là dịch chiết lá chành rành đã được nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận mức độ kích ứng da không đáng kể và không gây mẫn cảm ở dải nồng độ xác định [1]. Dù vậy, để phòng tránh kích ứng, người dùng bắt buộc phải tuân thủ nồng độ dịch chiết an toàn (tối đa 12–30 mg/mL theo dữ liệu thực nghiệm), thực hiện thử phản ứng áp da trước khi dùng và không tự ý điều chế các dạng cao đặc không chuẩn hóa [1].
Dùng chành rành bôi ngoài có gây kích ứng hay không?
Nghiên cứu độc tính trên da của dịch chiết lá chành rành chiết bằng dung môi methanol 80% trên thỏ cho thấy chỉ số kích ứng da nguyên phát chỉ ở mức 0,45 [1]. Điểm số này xếp dịch chiết chành rành vào nhóm chất gây kích ứng nhẹ hoặc không đáng kể [1].
Thử nghiệm đánh giá phản ứng mẫn cảm trên chuột bằng phương pháp đo độ sưng tai ghi nhận dịch chiết không gây mẫn cảm trong dải nồng độ từ 12 đến 30 mg/mL [1]. Tỷ lệ cá thể chuột xuất hiện phản ứng kích ứng hoặc dị ứng trong dải liều này là 0% [1]. Các kiểm tra độc tính cấp tính và độc tính bán trường diễn qua da trên chuột cống cũng không phát hiện bất kỳ dấu hiệu ngộ độc thực thể nào [1].
Dù kết quả tiền lâm sàng cho thấy cây chành rành có độ an toàn da liễu khả quan, điều này không đồng nghĩa với việc người bệnh có thể giã nát lá tươi đắp trực tiếp lên vết thương hở [1]. Độ an toàn phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ hoạt chất, dung môi chiết xuất và tính toàn vẹn của hàng rào biểu bì da người sử dụng [1].
Cơ chế kháng viêm và tác động trên hàng rào biểu bì
Tác dụng làm dịu thương tổn của cây chành rành đến từ các hợp chất chuyển hóa thứ cấp có khả năng ức chế phản ứng viêm mô mềm tại chỗ. Các nghiên cứu hóa thực vật đã cô lập được hoạt chất diterpene mang tên axit hautriwaic (HA) từ lá của loài cây này [2].
Axit hautriwaic thể hiện khả năng ức chế mạnh phản ứng phù nề tại chỗ gây ra bởi chất kích thích 12-O-tetradecanoylphorbol 13-acetate (TPA) [2]. Khi dùng trên mô hình tai chuột bị viêm cấp, liều 0,25 mg, 0,5 mg và 1,0 mg axit hautriwaic trên mỗi tai cho mức độ ức chế phản ứng viêm lần lượt là 60,2%, 70,2% và 87,1% [2]. Phân đoạn chiết bằng dung môi dichloromethane (DvDE) từ chành rành ở liều 3 mg/kg có thể tạo ra hiệu quả chống viêm lên đến 97,8% [2].
Khi áp dụng nhiều lần trên mô hình viêm tai mạn tính do TPA, phân đoạn DvDE ở liều 100 mg/kg ức chế 71,8% tình trạng viêm kèm phù nề [2]. Axit hautriwaic tinh khiết ở liều 15 mg/kg làm giảm 64% mức độ phù nề, vượt trội hơn thuốc đối chứng indomethacin với mức giảm 40% [2]. Nhờ cơ chế ngăn chặn phù nề và thâm nhiễm viêm này, dịch chiết chuẩn hóa của chành rành giúp làm dịu mô da sưng đỏ nếu dùng đúng nồng độ [2].
Bên cạnh đó, các bộ phận khác của cây như hạt có chứa hợp chất saponin B [3]. Saponin B phân lập từ hạt chành rành có đặc tính làm giảm sức căng bề mặt 23,68%, giảm góc tiếp xúc 30,38% và làm tăng tính thấm của màng tế bào [3]. Nếu dịch chiết lẫn tạp chất hoặc dùng từ nguồn hạt chưa tinh chế, đặc tính làm biến đổi màng tế bào của saponin có thể phá vỡ tính nguyên vẹn của màng tế bào biểu bì, dẫn tới kích ứng mô [3].
Chi tiết các bằng chứng khoa học về độc tính và hoạt tính
Các bằng chứng khoa học hiện nay về tính an toàn và hiệu quả bôi ngoài của cây chành rành chủ yếu đến từ các nghiên cứu thực nghiệm in vivo và in vitro:
Nghiên cứu độc tính trên da tại Ethiopia (công bố năm 2010) đã sử dụng dịch chiết methanol 80% từ lá chành rành khô [1]. Thử nghiệm kích ứng da tiến hành trên thỏ New Zealand theo quy trình chuẩn quốc tế, theo dõi các phản ứng ban đỏ và phù nề ở các mốc 24, 48 và 72 giờ [1]. Kết quả ghi nhận chỉ số kích ứng nguyên phát là 0,45, thuộc mức an toàn cao [1]. Trên chuột nhắt, thử nghiệm độ sưng tai ở dải nồng độ 12-30 mg/mL xác định hoàn toàn không có hiện tượng quá mẫn hay dị ứng tiếp xúc [1]. Thử nghiệm bôi lặp lại nhiều ngày trên lưng chuột cống cũng không gây ra tổn thương da hay độc tính toàn thân [1].
Nghiên cứu hóa thực vật và dược lý (công bố năm 2012) tập trung xác định hoạt chất kháng viêm từ lá chành rành bằng các kỹ thuật quang phổ hồng ngoại và cộng hưởng từ hạt nhân [2]. Nghiên cứu xác lập hoạt chất chính là diterpene axit hautriwaic [2]. Đánh giá trên chuột cống và chuột nhắt cho thấy cả dịch chiết thô lẫn dạng cô lập đều cho hiệu lực giảm sưng viêm rõ rệt ở liều lượng nhỏ, chứng minh tiềm năng phát triển thành chế phẩm bôi ngoài da thay thế một phần thuốc chống viêm không steroid [2].
Nghiên cứu độc tính phát triển trên phôi cá ngựa vằn (công bố năm 2021) đã chỉ ra một khía cạnh an toàn quan trọng khác [4]. Khi thử nghiệm các phân đoạn chiết xuất từ lá chành rành gồm dịch chiết thô methanolic, phân đoạn hexane, chloroform và butanol, các nhà khoa học nhận thấy dịch chiết thô và phân đoạn hexane thể hiện mức độ độc tính cao trên phôi đang phát triển [4]. Phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) phát hiện hai hợp chất chính là phytol và methyl ester của axit hexadecanoic [4]. Kết quả cảnh báo chành rành có độc tính sinh sản và độc tính phôi thai [4].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng mở ra triển vọng ứng dụng thảo dược này trong da liễu, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ các giới hạn nghiên cứu:
Thứ nhất, hầu hết các khảo nghiệm an toàn da liễu và hoạt tính chống viêm của chành rành mới dừng lại ở cấp độ động vật thí nghiệm (thỏ, chuột cống, chuột nhắt) [1, 7]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn trên người để xác định liều lượng tối ưu và tỷ lệ dị ứng trên làn da người thật [1].
Thứ hai, các nghiên cứu an toàn đều sử dụng dịch chiết chuẩn hóa với dung môi cụ thể như methanol 80% hoặc phân đoạn dichloromethane tinh sạch [1, 7]. Dịch chiết tự nấu hoặc cồn ngâm tại nhà của người dân hoàn toàn không đồng nhất về hàm lượng hoạt chất cũng như độ tinh khiết.
Thứ ba, việc nghiên cứu ghi nhận độc tính sinh sản trên mô hình động vật là một tín hiệu cảnh báo không thể bỏ qua [4]. Dù độc tính toàn thân qua da ở động vật trưởng thành không ghi nhận dấu hiệu bất thường [1], sự hấp thu qua da của các hợp chất tan trong lipid vẫn có thể tiềm ẩn nguy cơ nếu bề mặt bôi quá rộng hoặc hàng rào da bị tổn thương nặng.
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược tự chế bôi da
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người là quan niệm "thảo dược thiên nhiên thì lành tính tuyệt đối, dùng bao nhiêu cũng được". Trên thực tế, ngay cả những dịch chiết thảo mộc có chỉ số kích ứng thấp vẫn có thể biến thành tác nhân gây viêm da tiếp xúc nếu bị lạm dụng [1].
Nhiều người thường giã nát lá tươi rồi đắp trực tiếp lên vùng da viêm hoặc vết thương hở trong thời gian dài. Hành động này rất nguy hiểm vì nhựa cây tươi chứa nhiều tạp chất, nồng độ tanin và tinh dầu chưa được pha loãng có thể làm tổn thương biểu mô non. Ngoài ra, việc đắp lá tươi không vô trùng dễ gây bội nhiễm vi khuẩn, khiến tình trạng viêm da trở nên trầm trọng hơn.
Một sai lầm khác là dùng nước đun lá chành rành quá đặc hoặc ngâm rượu lá chành rành để xoa bóp trị mẩn ngứa. Rượu nồng độ cao làm khô da, phá vỡ lớp lipid bảo vệ tự nhiên, tạo điều kiện cho các hợp chất gây kích ứng thấm sâu vào trung bì và gây bỏng rát. Các saponin tự nhiên có trong cây khi tiếp xúc trực tiếp ở nồng độ đậm đặc cũng có thể phá vỡ tính thấm màng tế bào da [3].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi tiếp xúc
Dựa trên dữ liệu độc tính thực nghiệm, một số nhóm đối tượng sau đây tuyệt đối không nên tự ý dùng chành rành bôi ngoài:
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh chành rành có độc tính trên phôi thai và sự phát triển sinh sản [4]. Dịch chiết thô và phân đoạn hexane gây độc tính cao cho phôi [4]. Do chưa có dữ liệu về mức độ thẩm thấu qua da vào tuần hoàn chung ở người mẹ, phụ nữ mang thai phải tránh tiếp xúc với thảo dược này dưới mọi hình thức [4].
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Da trẻ em mỏng hơn da người lớn rất nhiều, lớp sừng chưa hoàn thiện và tỷ lệ diện tích bề mặt da so với trọng lượng cơ thể lớn. Việc bôi các dịch chiết thảo dược chưa qua kiểm định lâm sàng dễ dẫn đến hấp thu toàn thân hoặc gây viêm da tiếp xúc kích ứng cấp tính.
Người có cơ địa viêm da dị ứng nặng hoặc tổn thương da trợt loét: Vùng da bị mất lớp biểu bì bảo vệ sẽ mất đi khả năng ngăn chặn các chất ngoại sinh. Khi đó, ngay cả một chất chỉ gây kích ứng rất nhẹ trên da lành (như chỉ số 0,45 của chành rành) cũng có thể kích hoạt phản ứng viêm bùng phát dữ dội [1].
Hướng dẫn thử phản ứng áp da và sử dụng an toàn
Để tận dụng kinh nghiệm dân gian mà vẫn đảm bảo an toàn tối đa cho làn da, người dùng cần tuân thủ các bước kiểm soát sau:
Giới hạn nồng độ dịch chiết: Dữ liệu thực nghiệm xác nhận nồng độ dịch chiết lá chành rành trong khoảng 12 đến 30 mg/mL là an toàn và không gây mẫn cảm [1]. Nếu tự đun nước lá rửa ngoài, người dùng chỉ nên nấu loãng, không sắc đặc thành cao và không dùng cồn mạnh để ngâm chiết khi chưa có hướng dẫn chuyên môn [1].
Quy trình thử phản ứng áp da (Patch test) tại nhà:
- Bước 1: Chuẩn bị một lượng nhỏ dịch chiết chành rành đã pha loãng.
- Bước 2: Vệ sinh sạch vùng da mỏng ở mặt trong cẳng tay hoặc vùng da sau tai bằng nước sạch, sau đó thấm khô.
- Bước 3: Thoa 2-3 giọt dịch chiết lên diện tích khoảng 2x2 cm, hoặc thấm vào một miếng gạc nhỏ dán cố định lên vùng da này.
- Bước 4: Giữ nguyên vùng thử nghiệm trong 24 đến 48 giờ. Quan sát kỹ xem có xuất hiện các dấu hiệu kích ứng như đỏ da, ngứa ngáy, nổi mẩn hay cảm giác châm chích hay không.
- Bước 5: Nếu da hoàn toàn bình thường, không có dấu hiệu ban đỏ, người dùng mới có thể cân nhắc thoa lên vùng da cần điều trị với diện tích hẹp. Nếu xuất hiện bất kỳ nốt mẩn đỏ nào, phải rửa sạch ngay bằng nước mát và ngừng sử dụng vĩnh viễn.
Thời điểm và diện tích tiếp xúc: Chỉ dùng dịch chiết rửa ngoài da trong thời gian ngắn (khoảng 5-10 phút) rồi lau khô hoặc rửa lại bằng nước sạch, không nên đắp ủ qua đêm. Không bôi trên diện tích da rộng quá 10% bề mặt cơ thể để tránh nguy cơ hấp thu lượng lớn hoạt chất qua da [1, 6].
Nguyên tắc an toàn khi chăm sóc da bằng thảo dược
Cây chành rành là một nguồn dược liệu tự nhiên giàu tiềm năng với các hoạt chất kháng viêm mạnh mẽ đã được khoa học ghi nhận [2]. Tính an toàn tại chỗ trên da nguyên vẹn ở dải nồng độ 12-30 mg/mL đã được chứng minh qua các mô hình thực nghiệm chuẩn hóa [1].
Tuy nhiên, khoảng cách từ một nghiên cứu trên động vật đến việc tự điều chế sử dụng an toàn trên người là rất lớn [1]. Việc thiếu hiểu biết về nồng độ, kỹ thuật chiết tách và đặc tính độc học phôi thai có thể biến một bài thuốc dân gian thành nguyên nhân gây tổn thương da hoặc gây hại cho sức khỏe [4].
Khi gặp các vấn đề da liễu kéo dài như chàm, vảy nến hay viêm da tiếp xúc, người bệnh cần đến khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được chẩn đoán chính xác. Thảo dược bôi ngoài chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ khi có sự đồng ý của bác sĩ, tuyệt đối không tự ý thay thế các phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực.
