Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang quanh nhà hoặc mua thảo dược khô về đun nước uống hàng ngày để thanh nhiệt, giải độc. Trong số đó, cây seo gà (tên khoa học là Pteris multifida) thường được truyền miệng là vị thuốc mát gan, trị kiết lỵ, viêm nhiễm và các vấn đề đường tiết niệu. Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống loại cây này trong thời gian dài liệu có thực sự an toàn cho sức khỏe, đặc biệt là chức năng gan thận?
Hiện tại, các dữ liệu khoa học cho thấy chiết xuất hoạt chất tinh khiết từ cây seo gà có ngưỡng an toàn bán trường diễn nhất định trên động vật gặm nhấm, nhưng loài cây này lại tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc rất lớn nếu thu hái từ môi trường tự nhiên. Bản thân cây seo gà là loài thực vật siêu tích lũy kim loại nặng, đặc biệt là asen (thạch tín), chì và cadmium, do đó việc sử dụng lâu dài không rõ nguồn gốc có thể gây ngộ độc mạn tính nguy hiểm.
Cây seo gà và kinh nghiệm dân gian
Cây seo gà, hay còn gọi là phượng vĩ thảo, thỏ vĩ thảo, là một loài dương xỉ quen thuộc mọc ở các vách đất, bờ tường ẩm ướt và ven suối tại nhiều vùng quê Việt Nam. Theo kinh nghiệm dân gian, thảo dược này thường được thu hái toàn cây, rửa sạch rồi dùng tươi hoặc phơi khô sắc nước uống. Nước sắc seo gà từ lâu đã được sử dụng như bài thuốc hỗ trợ làm giảm các triệu chứng của bệnh phì đại tuyến tiền liệt lành tính trong y học dân gian [1].
Bên cạnh kinh nghiệm chữa bệnh đường tiết niệu, loài dương xỉ này còn được người dân dùng để giải cảm, hạ sốt, điều trị kiết lỵ, tiêu chảy và mụn nhọt. Vì mọc hoang dại rất nhiều và dễ tìm kiếm, không ít người lầm tưởng đây là loại thảo mộc lành tính, có thể dùng thay trà uống quanh năm mà không lo tác dụng phụ. Thực tế, ranh giới giữa một vị thuốc trị bệnh và một nguồn tích lũy độc chất tự nhiên ở loài thực vật này lại vô cùng mong manh.
Độc tính tế bào và an toàn cơ quan qua nghiên cứu thực nghiệm
Để đánh giá tính an toàn cũng như độc tính của seo gà đối với các cơ quan nội tạng, các nhà khoa học đã tiến hành chiết tách và thử nghiệm các hợp chất của cây trên mô hình động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã phân tích thành phần hóa học và thử nghiệm độc tính bán trường diễn của phân đoạn flavonoid toàn phần chiết xuất từ cây seo gà (Pteris multifida) [1]. Phân tích bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao kết hợp khối phổ phát hiện 10 hoạt chất flavonoid đóng vai trò thành phần chính trong chiết xuất này [1].
Trong thử nghiệm điều trị phì đại tuyến tiền liệt kéo dài 60 ngày trên chuột nhắt trắng, chiết xuất flavonoid toàn phần với liều 180 mg/kg cân nặng dùng theo đường uống đã làm giảm rõ rệt chỉ số tuyến tiền liệt [1]. Xét nghiệm hóa mô miễn dịch cho thấy chiết xuất này ức chế biểu hiện của yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF) và kích hoạt biểu hiện của yếu tố biến đổi tăng trưởng beta 1 (TGF-beta 1) trong các mẫu mô tuyến tiền liệt [1].
Quan trọng hơn, nghiên cứu năm 2017 đã thực hiện thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 90 ngày trên chuột cống đực chủng Sprague-Dawley [1]. Kết quả xác định mức liều không quan sát thấy tác dụng có hại (NOAEL) của chiết xuất flavonoid toàn phần này là 200 mg/kg thể trọng/ngày [1]. Dữ liệu thực nghiệm này bước đầu chứng minh chiết xuất flavonoid tinh khiết từ seo gà có hiệu quả tích cực và cho thấy độ an toàn bán trường diễn ở mức liều thử nghiệm trên động vật [1].
Ngoài ra, một nghiên cứu khác công bố năm 2013 cũng tiến hành đánh giá tác động sinh học của phân đoạn flavonoid toàn phần chiết xuất từ Pteris multifida trên chuột nhắt mang khối u H22 [2]. Chiết xuất này được cho chuột uống liên tục trong 10 ngày ở hai mức liều cao và thấp [2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ ức chế phát triển khối u H22 ở nhóm dùng liều cao đạt 49,36% và nhóm dùng liều thấp đạt 33,97% [2].
Chiết xuất từ cây còn làm tăng rõ rệt chỉ số tuyến ức và lách ở chuột mang u, đồng thời nâng cao nồng độ yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha), interleukin-2 (IL-2) và tổng khả năng chống oxy hóa (T-AOC) trong huyết thanh, trong khi làm giảm nồng độ chất chỉ điểm tổn thương oxy hóa malondialdehyde (MDA) [2]. Các tác giả nhận định cơ chế tác động chống khối u ghép của flavonoid seo gà có liên quan trực tiếp đến việc cải thiện chức năng miễn dịch và tăng cường năng lực chống oxy hóa ở chuột [2].
Nguy cơ nhiễm độc nặng từ đặc tính siêu hút độc chất
Mặc dù các phân đoạn hoạt chất tinh khiết cho thấy triển vọng dược lý trên động vật, việc sử dụng cây seo gà thô tự nhiên lâu dài lại đối mặt với một mối nguy hại cực lớn: độc tính kim loại nặng. Ngành công nghệ môi trường từ lâu đã biết đến chi dương xỉ Pteris như những cỗ máy hút kim loại độc hại từ đất và nước ô nhiễm.
Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã lần đầu tiên đánh giá tiềm năng xử lý kim loại nặng gồm asen (As), chì (Pb) và cadmium (Cd) từ dung dịch thủy canh và đất trồng của loài Pteris multifida [3]. Kết quả thực nghiệm ngắn hạn trong 5 ngày cho thấy cây seo gà có khả năng tích lũy tới 33% dạng asen độc nhất là As(III), trong khi loài dương xỉ nhiệt đới họ hàng là Pteris vittata hoàn toàn không thể hấp thụ dạng As(III) này [3].
Khi thử nghiệm thủy canh dài hạn, cây seo gà đã loại bỏ tới 90% lượng chì, 50% lượng asen và 36% lượng cadmium có trong môi trường nước [3]. Điều đáng lưu ý là nồng độ asen tích tụ ở phần lá của cây đạt mức 22 mg/kg trọng lượng khô, cao hơn nhiều so với các bộ phận khác [3]. Trong khi đó, phần rễ và thân rễ ngầm của cây lại lưu trữ nồng độ chì và cadmium cao vượt trội [3]. Thử nghiệm trồng trong chậu đất cũng tái khẳng định khả năng hút và vận chuyển các kim loại độc As(V), Pb và Cd từ đất lên thân lá của loài cây này, khiến nó trở thành loài thực vật ưu tú để xử lý môi trường đất và nước ô nhiễm đa kim loại [3].
Đặc tính siêu hấp thụ thạch tín của cây seo gà tiếp tục được khẳng định qua một nghiên cứu thực địa và phòng thí nghiệm công bố năm 2007 tại tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc [4]. Khảo sát tại một khu mỏ asen bỏ hoang và nuôi cấy 11 đơn vị phân loại dương xỉ trong 12 tuần trên đất có bổ sung 0, 50 và 200 mg As/kg cho thấy Pteris multifida cùng với dạng biến dị Pteris multifida f. serrulata đều là những loài siêu tích lũy asen bẩm sinh [4]. Khả năng tích lũy asen này mang tính cấu thành tự nhiên ở các quần thể cây khác nhau [4]. Trong khi đó, một số loài cùng chi như Pteris ensiformis, Pteris semipinnata và Pteris setuloso-costulata lại không có đặc tính siêu tích lũy này [4].
Chưa dừng lại ở đó, khả năng tích độc của cây seo gà còn hoạt động bền bỉ ngay cả trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt. Nghiên cứu năm 2021 khảo sát ảnh hưởng của nhiệt độ thấp lên sự hấp thụ asen khi nuôi cấy cây trong môi trường chứa 5 mg/L As từ 25 độ C xuống 5 độ C trong 15 ngày [5]. Khi nhiệt độ giảm, sự tích tụ asen ở loài P. vittata bị suy giảm và đến 5 độ C thì cây bị hoại tử mô [5]. Ngược lại, cây seo gà Pteris multifida vẫn giữ được trạng thái khỏe mạnh, không bị giảm tích tụ asen cho đến mức 10 độ C và duy trì asen phân bố chủ yếu ở lá cũng như một phần ở rễ [5].
Những phát hiện khoa học trên gióng lên hồi chuông cảnh báo lớn: nếu thu hái cây seo gà mọc hoang tại các khu vực có nguồn nước hoặc đất bị nhiễm kim loại nặng, người dùng vô tình đưa vào cơ thể một lượng lớn thạch tín, chì và cadmium. Asen và cadmium là những chất độc tích lũy lâu dài, có khả năng phá hủy cấu trúc tế bào, gây suy giảm chức năng gan, hoại tử ống thận và làm tăng nguy cơ ung thư. Do đó, việc sắc uống cây seo gà lâu dài tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc nội tạng nghiêm trọng bắt nguồn từ chính môi trường sinh trưởng của cây.
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Các nghiên cứu chứng minh độ an toàn bán trường diễn của chiết xuất flavonoid cây seo gà mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật là chuột cống trắng trong thời gian 90 ngày [1]. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có các thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên cơ thể người để xác định liều lượng an toàn tuyệt đối cũng như khả năng dung nạp của gan, thận đối với thảo dược này.
Mặt khác, các nghiên cứu độc học thực nghiệm sử dụng dịch chiết flavonoid đã qua tinh chế và tiêu chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm, loại bỏ hoàn toàn các tạp chất và nguy cơ tồn dư khoáng chất độc hại [1]. Nước sắc thô từ toàn bộ cây tươi hoặc khô theo cách làm dân gian hoàn toàn khác biệt về mặt hóa học. Nước sắc này chứa hỗn hợp phức tạp của nhiều chất chưa được kiểm soát, bao gồm toàn bộ lượng kim loại nặng mà cây đã gom nhặt từ lòng đất [2, 6]. Do đó, người tiêu dùng không thể đánh đồng kết quả nghiên cứu an toàn của hoạt chất tinh khiết với việc uống nước sắc cây tự nhiên tại nhà.
Những hiểu lầm thường gặp về cây thảo dược mọc hoang
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên mọc bờ bụi thì luôn lành tính, uống không bổ ngang cũng bổ dọc". Rất nhiều loài thực vật hoang dã có cơ chế sinh tồn đặc biệt, chúng đóng vai trò như màng lọc sinh học hút các chất ô nhiễm từ đất để làm sạch môi trường sống xung quanh. Cây seo gà là một ví dụ điển hình khi rễ tích lũy chì, cadmium còn lá tích lũy lượng lớn asen [3]. Uống nước sắc từ loại cây này trong thời gian dài thực chất là hành động gián tiếp đưa chất độc kim loại vào cơ thể mỗi ngày.
Một sai lầm khác là cho rằng việc đun sôi, sắc kỹ thảo dược trong nhiều giờ có thể phân hủy hoặc làm bay hơi hết các độc chất. Trong thực tế, các kim loại nặng như chì, asen, cadmium là các nguyên tố vô cơ bền vững, nhiệt độ đun nấu thông thường hoàn toàn không thể phá hủy hay làm chúng biến mất [3]. Ngược lại, quá trình đun cạn nước sắc càng làm cô đặc hàm lượng các kim loại độc hại này, khiến nguy cơ gây ngộ độc tế bào và tổn thương các cơ quan bài tiết như gan, thận trở nên nặng nề hơn.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn của cây seo gà trên phụ nữ mang thai, bà mẹ đang nuôi con bú, trẻ nhỏ cũng như những người có sẵn bệnh lý nền về gan và thận. Dữ liệu độc học bán trường diễn hiện có chỉ mới được thực hiện trên chuột đực khỏe mạnh [1].
Phụ nữ mang thai và trẻ em là những đối tượng cực kỳ nhạy cảm với sự tích tụ kim loại nặng. Chì và asen có thể đi qua nhau thai hoặc thâm nhập vào sữa mẹ, gây tổn thương hệ thần kinh trung ương và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển của thai nhi. Những bệnh nhân có chức năng gan thận suy giảm lại càng không nên sử dụng, bởi khả năng đào thải độc tố của cơ thể vốn đã suy yếu, việc tiếp nạp thêm thảo dược có nguy cơ tồn dư kim loại sẽ dễ dẫn đến suy gan cấp hoặc suy thận tiến triển.
Lời khuyên áp dụng thực tế và đảm bảo an toàn
Người dân tuyệt đối không tự ý thu hái cây seo gà mọc hoang dại ở các bờ tường, mương nước, bãi đất trống, gần các khu công nghiệp hoặc vùng khai thác khoáng sản để làm thuốc uống. Khả năng loại bỏ và tích tụ tới 90% chì, 50% asen từ môi trường nước của loài cây này là một lợi thế cho xử lý ô nhiễm sinh thái nhưng lại là thảm họa đối với sức khỏe nếu dùng làm thực phẩm [3].
Nếu có nhu cầu sử dụng các bài thuốc y học cổ truyền có vị seo gà để hỗ trợ bệnh lý, người bệnh cần tìm đến các cơ sở khám chữa bệnh uy tín, có giấy phép hoạt động. Dược liệu đưa vào điều trị phải có nguồn gốc rõ ràng, được nuôi trồng trong điều kiện thổ nhưỡng đạt chuẩn và trải qua quy trình kiểm nghiệm nghiêm ngặt về giới hạn kim loại nặng tồn dư. Trong quá trình điều trị, tuyệt đối tuân thủ liều lượng và thời gian do thầy thuốc chỉ định, không tự ý kéo dài liệu trình hoặc dùng thay thế nước uống giải khát hàng ngày.
Tóm lại, mặc dù chiết xuất flavonoid từ cây seo gà cho thấy tiềm năng sinh học khả quan và mức độ an toàn trên động vật thí nghiệm [1], bản thân cây seo gà tự nhiên lại mang đặc tính siêu tích tụ kim loại nặng độc hại như asen, chì và cadmium [2, 6]. Việc tự ý sắc uống thảo dược này kéo dài tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc tế bào và tổn hại gan thận khó lường. Người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo, không tự ý dùng thảo mộc mọc hoang bừa bãi và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.