Nhiều vùng quê Việt Nam vẫn giữ thói quen hái vỏ sắn thuyền sắc nước uống mỗi khi bụng dạ cồn cào, đi ngoài phân lỏng. Bài thuốc dân gian này truyền miệng qua nhiều thế hệ với lời khen cầm tiêu chảy nhanh chóng. Tuy nhiên, việc tự ý bóc vỏ cây nấu uống tiềm ẩn không ít rủi ro cho đường tiêu hóa và cơ quan nội tạng.

Vỏ sắn thuyền cùng các bộ phận của cây sắn thuyền chứa hàm lượng tannin đáng kể, giúp làm săn niêm mạc ruột và giảm tiết dịch tạm thời [1]. Dù vậy, các bằng chứng khoa học hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người xác nhận liều dùng chuẩn xác để chữa tiêu chảy. Dùng lượng lớn chất chát này dễ gây cồn ruột, kích ứng niêm mạc dạ dày và có nguy cơ gây hại tế bào gan theo các nghiên cứu trên động vật [2].

Vỏ sắn thuyền và thói quen trị tiêu chảy dân gian

Trong đời sống nông thôn, sắn thuyền là loại cây quen thuộc mọc ven sông suối, bờ ao hoặc được trồng làm bóng mát. Khi gặp tình trạng tiêu chảy cấp, người dân thường lấy một mẩu vỏ thân hoặc vỏ cành sắn thuyền, cạo sạch lớp bần bên ngoài rồi cho vào nồi sắc đặc lấy nước uống. Vị chát đậm đặc trưng của nước sắc khiến nhiều người cảm thấy ruột co lại ngay sau khi dùng.

Chính cảm giác se miệng và bớt số lần đi vệ sinh khiến nhiều người tin rằng vỏ sắn thuyền là phương thuốc lành tính, không tác dụng phụ. Thói quen sử dụng này dựa hoàn toàn vào kinh nghiệm tích lũy qua truyền khẩu. Đa phần các bài thuốc tại nhà không định lượng khối lượng cụ thể, việc bốc một nắm to hay một mẩu vỏ dài ngắn phụ thuộc hoàn toàn vào cảm tính của người hái.

Sự thiếu kiểm soát về liều lượng dẫn đến hiện tượng nhiều người sau khi uống nước vỏ sắn thuyền đậm đặc bị đau rát vùng thượng vị, buồn nôn, cồn cào ruột gan. Hiện tượng này thường bị bỏ qua hoặc bị nhầm lẫn là do triệu chứng của bệnh đường ruột ban đầu, thay vì nhận ra đây là tác động trực tiếp từ lượng tannin quá lớn nạp vào dạ dày.

Cơ chế tác động: Vị chát tannin và phản ứng niêm mạc

Vị chát của vỏ sắn thuyền đến từ hợp chất tannin, một chất chuyển hóa thứ cấp phổ biến trong thực vật. Khi tannin tiếp xúc với niêm mạc ống tiêu hóa, chúng phản ứng nhanh chóng với các phân tử protein bề mặt. Quá trình này làm kết tủa protein, hình thành một lớp màng mỏng bao bọc lớp niêm mạc ruột già và ruột non.

Lớp màng protein kết tủa giúp hạn chế quá trình xuất tiết dịch và điện giải từ thành ruột vào lòng ruột, đồng thời làm giảm tạm thời nhu động ruột cục bộ. Nhờ đó, lượng nước trong phân giảm đi, chất thải trở nên đặc hơn và người bệnh có cảm giác đỡ tiêu chảy tức thì. Đây chính là nguyên lý cầm tiêu chảy cơ bản của các thảo dược giàu chất chát.

Tuy nhiên, cơ chế kết tủa protein của tannin không chọn lọc. Khi vào tới dạ dày, nồng độ tannin quá cao bám dính vào lớp chất nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày, làm đông vón lớp màng nhầy tự nhiên. Khi lớp đệm bảo vệ suy yếu, dịch vị axit clohydric tiếp xúc trực tiếp với lớp biểu mô, gây ra cảm giác cào ruột, đau tức thượng vị và thúc đẩy phản xạ co thắt nôn mửa.

Nghiên cứu khoa học nói gì về sắn thuyền và tannin?

Các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa học để hiểu rõ tiềm năng sinh học của chi sắn thuyền. Một nghiên cứu công bố năm 2011 tiến hành đánh giá chiết xuất cồn của các cây thuốc tại Indonesia, trong đó có sắn thuyền (Syzygium polyanthum) cùng với nguyệt quế ấn (Murraya koenigii) và gừng tía (Zingiber purpurea) [1]. Nghiên cứu kiểm tra thành phần hóa thực vật, khả năng chống oxy hóa qua thử nghiệm quét gốc tự do DPPH, hoạt tính kháng khuẩn bằng phương pháp khuếch tán đĩa thạch và độc tính tế bào qua thử nghiệm tôm ngâm nước muối [1].

Kết quả định tính hóa thực vật xác nhận chiết xuất lá, quả xanh và quả chín của sắn thuyền (Syzygium polyanthum) đều chứa carbohydrate, tannin, alkaloid, steroid, triterpenoid và flavonoid, riêng saponin chỉ thấy trong quả chín [1]. Trái sắn thuyền chín cho thấy hoạt tính chống oxy hóa đạt 90%, tiệm cận với vitamin C ở mức 95% [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra chiết xuất lá nguyệt quế ấn mới thể hiện hoạt tính kháng vi sinh vật nổi bật nhất với chỉ số hoạt tính AI đạt từ 0,38 đến 1,25 so với thuốc chuẩn [1].

Vấn đề độc tính khi uống tannin và chiết xuất vỏ cây giàu tannin được nghiên cứu năm 2017 trên động vật [3]. Các nhà nghiên cứu dùng thử nghiệm độc tính cấp tính theo phương pháp Loomis & Haynes, cho 15 chuột cống đực Wistar (nặng 250 g) uống liều 5 g/kg chiết xuất vỏ cây hoặc tannin tinh khiết qua đường dạ dày và theo dõi trong 5 ngày [3]. Sau can thiệp, chuột được đánh giá các chỉ số men gan (ALT, AST, photphatase kiềm), ure thận, công thức máu và giải phẫu bệnh mô gan, thận [3]. Nghiên cứu cũng khảo sát trên 15 thỏ New Zealand nhiễm nấm Pythium insidiosum được chia 5 nhóm, thử nghiệm tannin uống 60 mg/ngày hoặc chiết xuất vỏ 90 mg/ngày kết hợp các liệu pháp tiêm [3].

Để đánh giá mức độ an toàn của cây sắn thuyền khi dùng lặp lại, một nghiên cứu công bố năm 2021 đã kiểm tra độc tính bán cấp của chiết xuất methanol từ lá sắn thuyền (Syzygium polyanthum) [2]. Thử nghiệm tiến hành trên chuột cống Sprague Dawley qua đường uống liên tục trong 28 ngày với các liều 0, 400, 1000 và 2000 mg/kg trên cả con đực và con cái (10 con/nhóm) [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất không làm biến đổi thể trạng chung như khối lượng cơ thể, lượng thức ăn hay chu kỳ động dục [2].

Mặc dù vậy, nghiên cứu năm 2021 ghi nhận biến đổi sinh hóa với sự dao động nhẹ của men gan aspartate aminotransferase (AST) giữa nhóm chuột đực dùng liều thấp nhất và cao nhất [2]. Đáng chú ý, mô bệnh học gan của chuột đực ở hai mức liều cao (1000 và 2000 mg/kg/ngày) xuất hiện các tổn thương cấu trúc vi thể trên tế bào gan và tế bào chất so với nhóm đối chứng [2]. Trái lại, chuột cái không gặp phải tổn thương hay biến đổi bất thường nào, gợi ý độc tính của sắn thuyền có thể khác biệt tùy theo giới tính [2].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có

Các dữ liệu thực nghiệm đã xác định sự hiện diện của tannin và các chất chống oxy hóa trong sắn thuyền [1]. Về mặt lý thuyết, việc chứa tannin giải thích được vì sao cây sắn thuyền có khả năng làm săn niêm mạc theo kinh nghiệm trị tiêu chảy trong dân gian [1]. Nguồn thảo dược này cũng thể hiện tiềm năng sinh học như chống oxy hóa [1].

Tuy nhiên, khoảng trống y học hiện nay vẫn rất lớn khi chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người mắc tiêu chảy để kiểm chứng công dụng của sắn thuyền. Các nghiên cứu hiện tại mới dừng ở bước tầm soát thành phần thực vật hoặc thử nghiệm độc tính trên động vật gặm nhấm như chuột và thỏ [1, 2, 3]. Hơn nữa, nghiên cứu thành phần tập trung chủ yếu vào lá và quả sắn thuyền, trong khi kinh nghiệm dân gian lại hay dùng vỏ thân hoặc vỏ cành [1, 3].

Việc ghi nhận tổn thương tế bào gan ở chuột đực khi uống chiết xuất sắn thuyền liều cao kéo dài là một tín hiệu cảnh báo quan trọng [2]. Khi áp dụng trên cơ thể người, khả năng dung nạp, quá trình chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận chưa được định lượng rõ ràng. Do đó, việc tự ý dùng vỏ cây sắc uống đậm đặc không thể coi là biện pháp điều trị tiêu chuẩn và an toàn.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng vỏ cây trị bệnh

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn vô hại, uống bao nhiêu cũng được". Thực tế, chất chát tự nhiên như tannin trong thực vật khi hấp thu ở nồng độ cao có thể gây kích ứng đường tiêu hóa dữ dội hoặc tạo gánh nặng chuyển hóa cho gan [1, 3]. Thiên nhiên không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối nếu dùng sai liều lượng hoặc sai mục đích.

Một sai lầm nguy hiểm khác là suy nghĩ "phải cầm tiêu chảy bằng mọi giá ngay lập tức". Tiêu chảy thực chất là phản xạ tự vệ của cơ thể nhằm tống xuất vi khuẩn, virus, độc tố ruột ra ngoài. Nếu vội vàng uống nước chát vỏ sắn thuyền để cầm phân, các tác nhân gây bệnh sẽ bị giữ lại bên trong lòng ruột lâu hơn, dẫn đến nguy cơ nhiễm trùng nhiễm độc nặng, viêm ruột hoại tử hoặc chướng bụng đầy hơi.

Nhiều người cũng tin rằng vỏ cây có thể thay thế dung dịch bù nước oresol. Vỏ sắn thuyền chỉ có tác dụng tạo kết tủa cơ học làm đặc phân tạm thời, hoàn toàn không cung cấp lượng nước và các ion điện giải thiết yếu (natri, kali) đã mất đi qua dịch tiêu chảy. Nguy hiểm lớn nhất trong điều trị tiêu chảy là mất nước và rối loạn điện giải, điều mà thảo dược giàu tannin không thể giải quyết.

Nhóm người tuyệt đối nên thận trọng

Những người đang có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản không nên sử dụng vỏ sắn thuyền. Lượng tannin lớn dễ làm tổn thương thêm lớp niêm mạc vốn đang trợt loét, gây đau quặn thượng vị, ợ chua và làm vết loét lan rộng.

Người có bệnh lý về gan, suy giảm chức năng gan cần hết sức cảnh giác. Dữ liệu thực nghiệm trên động vật cho thấy chiết xuất sắn thuyền liều cao gây biến đổi men gan AST và phá vỡ cấu trúc vi thể của tế bào gan ở chuột đực [2]. Người có nền gan yếu khi dung nạp lượng lớn hợp chất chưa qua tinh chế có thể đối mặt với nguy cơ tổn thương tế bào gan cấp tính.

Chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn của sắn thuyền trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu độc tính hiện có mới chỉ khảo sát trên động vật như chuột cống và thỏ [2, 3]. Vì vậy, nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không được tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ vỏ sắn thuyền để chữa rối loạn tiêu hóa.

Cách tiếp cận đúng đắn khi bị tiêu chảy

Khi xuất hiện triệu chứng đi ngoài phân lỏng, việc quan trọng hàng đầu trong chăm sóc sức khỏe là phòng ngừa mất nước. Người bệnh cần uống từng ngụm nhỏ dung dịch bù nước và điện giải oresol được pha đúng tỷ lệ theo hướng dẫn trên bao bì, kết hợp uống nước lọc ấm, nước cháo loãng hoặc nước canh.

Về chế độ ăn, nên ưu tiên các món thanh đạm, dễ tiêu hóa như cháo trắng, súp thịt nạc ninh nhừ, bánh mì mềm. Hạn chế tối đa thức ăn nhiều dầu mỡ, đồ uống có gas, sữa công nghiệp hoặc các món ăn cay nóng gây kích thích đường ruột. Việc chia nhỏ bữa ăn thành nhiều cữ trong ngày giúp hệ tiêu hóa giảm tải áp lực hấp thu.

Nếu có ý định sử dụng các loại thảo mộc chứa tannin, người dùng chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải, nước loãng và cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghiêm trọng như sốt cao, đi ngoài phân có máu, nôn liên tục không thể bù nước, khát nước dữ dội hoặc tiêu chảy kéo dài trên 48 giờ, bệnh nhân cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí kịp thời.

Kết luận

Kinh nghiệm dùng vỏ sắn thuyền chữa tiêu chảy dựa trên đặc tính làm săn niêm mạc của chất chát tannin [1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu độc tính trên động vật cho thấy chiết xuất sắn thuyền ở liều cao có thể gây biến đổi men gan và làm tổn hại cấu trúc tế bào gan [2]. Thay vì tự ý dùng vỏ cây không rõ liều lượng, người bệnh nên ưu tiên bù nước điện giải đúng cách và tìm đến các cơ sở y tế chuyên khoa khi triệu chứng không thuyên giảm.