Băn khoăn dùng tươi hay khô ở cây cỏ trói gà

Cỏ trói gà (chi Drosera, thường gặp loài Drosera burmannii Vahl) là một loài thực vật bắt mồi mọc hoang dã tại nhiều vùng đồi núi [1]. Trong dân gian, thảo dược này thường được thu hái để trị ho, viêm phế quản hoặc dùng ngoài da. Nhiều người dùng vẫn băn khoăn liệu nên sắc tươi trực tiếp hay phơi sấy khô để tích trữ sử dụng dần.

Chế biến đúng cách quyết định trực tiếp đến hàm lượng hoạt chất sinh học được giữ lại trong dược liệu. Quá trình phơi, sấy và lựa chọn dung môi chiết xuất tác động mạnh đến plumbagin cùng nhóm flavonoid tự do [1, 5]. Nếu áp dụng nhiệt độ quá cao hoặc phương pháp làm khô không chuẩn, các hoạt chất quý có thể bị hao hụt đáng kể.

Dược chất chính trong cỏ trói gà và cơ chế tác động

Thành phần nổi bật nhất trong cỏ trói gà là plumbagin, một dẫn xuất 1,4-naphthoquinone tạo nên sắc tố màu vàng [1]. Plumbagin sở hữu nhiều hoạt tính sinh học quan trọng đã được ghi nhận như kháng khuẩn, kháng virus, chống sốt rét, ngăn ngừa thụ thai và kháng ung thư [1, 4]. Ngoài ra, cây còn chứa các hợp chất phenolic nhóm flavonoid như quercetin và hyperoside [1].

Các nghiên cứu chỉ ra rằng hàm lượng plumbagin phân bố không đồng đều trên toàn bộ thân cây. Ở các loài Drosera, bộ phận trên mặt đất tích lũy hàm lượng plumbagin cao hơn gấp nhiều lần (lên đến 10 lần) so với phần rễ [2]. Bản chất của naphthoquinone và flavonoid tự do là những hợp chất hữu cơ nhạy cảm với điều kiện môi trường như ánh sáng mạnh, nhiệt độ cao và dung môi phân cực [1, 5]. Khi tiếp xúc với nhiệt độ sấy nóng không kiểm soát, các liên kết hóa học dễ bị phá vỡ hoặc biến tính, làm giảm hoạt tính sinh học vốn có.

Chiết xuất và bảo quản cỏ trói gà: Nghiên cứu nói gì?

Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã phân tích dấu vân tay sắc ký bản mỏng hiệu năng cao (HPTLC) của Drosera burmannii thu thập tại Savanadurga, Bangalore [1]. Để giữ được hoạt chất, cây tươi sau khi thu hái và rửa sạch đã được phơi khô trong bóng râm, nghiền bột qua rây số 60 và lưu trữ kín ở nhiệt độ phòng khoảng 20 độ C trong 3 tháng [1].

Kết quả phân tích cho thấy dịch chiết cồn 95% phát hiện được 7 thành phần hóa học khác nhau, trong đó có sự hiện diện rõ ràng của plumbagin khi đối chiếu với mẫu chuẩn [1]. Ngược lại, dịch chiết nước hoàn toàn không phát hiện thấy vệt tương ứng với plumbagin mà chỉ có 2 vệt hợp chất khác [1]. Điều này cho thấy plumbagin kém tan trong nước, việc sắc nước thông thường từ cây tươi khó thu nhận tối đa hoạt chất so với chiết bằng cồn [1].

Một nghiên cứu khác năm 2012 đã phát triển quy trình sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) và đo quang phổ UV để định lượng đồng thời quercetin, plumbagin và tổng flavonoid trên loài Drosera peltata var. glabrata [3]. Phương pháp đạt độ thu hồi rất cao, từ 96,7% đến 100,4% đối với quercetin và 97,4% đến 100,4% đối với plumbagin [3]. Việc kiểm soát quy trình xử lý mẫu và định lượng chuẩn xác khẳng định flavonoid và naphthoquinone cần được xử lý cẩn thận trong phòng thí nghiệm để tránh suy hao [3].

Công nghệ sinh học và yếu tố môi trường tác động đến hoạt chất

Ngoài các mẫu hoang dã, việc nuôi cấy mô in vitro để thu nhận plumbagin từ cỏ trói gà cũng được khảo sát sâu rộng do tình trạng khai thác quá mức ngoài tự nhiên [4]. Một nghiên cứu năm 2010 ghi nhận việc bổ sung methyl jasmonate (50 micromol/l) hoặc dịch chiết nấm men (0,5 mg/l) vào môi trường nuôi cấy D. burmannii sau 6 ngày giúp kích thích sinh tổng hợp plumbagin, trong đó dịch chiết nấm men nâng hàm lượng ở rễ lên 8,8 mg/g trọng lượng khô, gấp 3,5 lần nhóm đối chứng [5].

Đến năm 2019, thử nghiệm dùng tiền chất và ánh sáng nhân tạo trên D. burmannii và D. indica cho thấy bổ sung natri axetat và L-alanine giúp tăng hiệu suất tạo plumbagin [2]. Khi chiếu đèn LED xanh lam trong 14 ngày, D. indica đạt hàm lượng plumbagin cao nhất ở phần trên mặt đất (14,625 mg/g trọng lượng khô) [2]. Tuy nhiên, một công bố năm 2021 trên D. binata và D. peltata lại chỉ ra rằng việc thay đổi giữa đèn huỳnh quang và đèn LED không tạo ra khác biệt đáng kể về sản lượng hoạt chất chiết bằng ethanol, dù môi trường dinh dưỡng có ảnh hưởng đến hình thái cây [6].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2012 về Drosera intermedia cho thấy phân đoạn chiết bằng n-hexane chứa hàm lượng plumbagin tinh khiết cao, thể hiện hoạt tính ức chế mạnh các chủng nấm mốc gây hỏng thực phẩm như Aspergillus niger, A. flavus với nồng độ ức chế tối thiểu dưới 2 microgam/mL, tương đương thuốc chống nấm miconazole [7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cỏ trói gà

Nhiều người lầm tưởng rằng đun sắc cỏ trói gà tươi trong nước thật sôi, thật lâu sẽ chiết xuất được toàn bộ tinh chất quý. Tuy nhiên, bằng chứng hóa học chỉ ra plumbagin hầu như không xuất hiện trong dịch chiết nước thông thường [1]. Việc đun nấu nhiệt độ cao kéo dài trong môi trường nước thậm chí có thể làm phân hủy các flavonoid tự do kém bền nhiệt.

Một hiểu lầm khác là dùng nhiệt độ cao sấy nhanh sẽ giúp cỏ trói gà giữ màu và hoạt chất tốt hơn phơi. Thực tế trong nghiên cứu chuẩn hóa, mẫu dược liệu được rửa sạch và phơi khô trong bóng râm nhằm bảo tồn cấu trúc hóa học của plumbagin [1]. Sấy ở nhiệt độ cao không kiểm soát sẽ gây thất thoát lớn các hợp chất naphthoquinone bay hơi hoặc biến đổi tính chất dược lý.

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc hoặc sử dụng?

Plumbagin đã được chứng minh có đặc tính chống thụ thai (antifertility) [1]. Do đó, phụ nữ đang trong độ tuổi sinh đẻ, người có kế hoạch mang thai hoặc phụ nữ đang mang thai tuyệt đối không được tự ý sử dụng các chế phẩm chứa cỏ trói gà nếu không có chỉ định y khoa.

Các dữ liệu thực nghiệm hiện nay chủ yếu được thực hiện trên nuôi cấy mô thực vật, mô hình nấm mốc hoặc chiết tách hóa học trong phòng thí nghiệm [2, 4, 7]. Chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người về độ an toàn đường uống khi dùng kéo dài. Cỏ trói gà tươi cũng có tính kích ứng da (rubefacient) [1], nên người có làn da nhạy cảm cần cẩn trọng khi tiếp xúc trực tiếp để tránh phồng rộp. Người có bệnh lý nền phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.

Cách áp dụng thực tế và kiểm soát chế biến

Nếu thu hái hoặc sơ chế cỏ trói gà, nên ưu tiên phương pháp làm khô từ từ trong bóng râm, nơi thoáng gió, tránh phơi trực tiếp dưới ánh nắng gay gắt hoặc sấy nhiệt độ cao [1]. Sau khi dược liệu khô ráo, cần bảo quản trong hộp kín khí, để ở nhiệt độ phòng ổn định để tránh ẩm mốc và phân hủy hoạt chất [1].

Khi sử dụng, cần lưu ý dịch chiết cồn có khả năng thu nhận plumbagin và flavonoid tự do hiệu quả hơn chiết nước sắc đơn thuần [1]. Không tự ý pha chế các bài thuốc truyền miệng với liều lượng lớn. Việc khai thác bừa bãi cỏ trói gà tự nhiên cũng đang đe dọa sinh thái, do đó ưu tiên nguồn dược liệu được nuôi trồng, chuẩn hóa chất lượng rõ ràng [4].

Tóm lại, cỏ trói gà là nguồn cung cấp plumbagin và flavonoid dồi dào, nhưng các hoạt chất này rất nhạy cảm với nhiệt độ và dung môi chế biến [1, 5]. Lựa chọn phơi khô trong bóng râm và kiểm soát tốt điều kiện bảo quản là chìa khóa duy trì hoạt tính sinh học của dược liệu.