Cơn ho dai dẳng và thói quen tìm đến cây cỏ dân gian
Mỗi khi thời tiết thay đổi, triệu chứng ho khan, rát họng và co thắt đường thở thường gây khó chịu cho nhiều người. Thay vì đi khám sớm, không ít người tìm đến các cây thuốc vườn nhà theo kinh nghiệm truyền miệng để tự chữa trị.
Trong số các thảo dược trị ho, cỏ trói gà (chi Drosera, còn gọi là cây bắt ruồi) thường được nhắc tới như một vị thuốc giúp cắt cơn ho và làm dịu đường hô hấp. Tuy nhiên, liệu tác dụng làm giãn phế quản của loại cây này có thực sự mạnh mẽ như lời đồn thổi, hay mới chỉ dừng lại ở các thí nghiệm ban đầu?
Thực tế nghiên cứu khoa học cho thấy chiết xuất cỏ trói gà chỉ mới ghi nhận khả năng chống co thắt cơ trơn phế quản trong ống nghiệm và trên mô động vật cô lập. Cho đến nay, giới y khoa vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trực tiếp trên người để khẳng định hiệu quả điều trị thực tế.
Phế quản co thắt gây ho và khó thở như thế nào?
Cơ trơn đường thở là bộ phận bao quanh toàn bộ hệ thống khí phế quản dưới phế quản chính, có tỷ lệ lớn dần ở các nhánh phế quản ngoại vi [1]. Ở trạng thái sinh lý bình thường, cơ trơn liên tục điều chỉnh độ co giãn để duy trì luồng không khí lưu thông nhịp nhàng [1].
Khi đường thở bị viêm nhiễm, cơ trơn phế quản sẽ co rút mạnh làm hẹp lòng ống dẫn khí, dẫn đến tình trạng cản trở luồng khí thở và gây khó thở [2]. Sự co thắt cấp tính này xuất phát từ hiện tượng tăng tính phản ứng của đường thở và suy giảm khả năng tự giãn cơ [3].
Không chỉ làm hẹp đường dẫn khí, cơ trơn đường thở còn có thể chuyển đổi trạng thái để tiết ra các chất trung gian gây viêm, thu hút tế bào miễn dịch và làm trầm trọng thêm tổn thương niêm mạc [4, 8]. Khi phế quản co thắt liên tục kèm ứ đọng dịch nhầy, phản xạ ho sẽ bùng phát dữ dội nhằm tống xuất dị vật và lập lại thông khí [2].
Khoa học chứng minh tiềm năng gì từ cây cỏ trói gà?
Các loài thuộc chi cỏ trói gà, điển hình là Drosera rotundifolia L., vốn là cây ăn thịt mọc ở các vùng đầm lầy than bùn nghèo dinh dưỡng, từ lâu đã được y học bổ sung châu Âu dùng trị cảm lạnh và ho khan [4]. Để làm rõ cơ chế, một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành thử nghiệm dịch chiết từ loài cây này trên các lát cắt khí quản cô lập của chuột C57BL/6N [4].
Các nhà khoa học sử dụng mô hình lát cắt khí quản ngoài cơ thể sống (ex vivo) để đo lường trực tiếp hoạt động của cơ trơn đường thở và tần số đập của biểu mô lông chuyển [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất cồn - nước và phân đoạn nước của cỏ trói gà thể hiện đặc tính chống co thắt rõ rệt trước các kích thích gây co cơ bằng acetylcholine [4]. Phân đoạn nước của dịch chiết thậm chí còn hóa giải hoàn toàn phản ứng co thắt cơ trơn khí quản do nồng độ 60 mM K+ kích hoạt [4].
Đi sâu vào thành phần hóa học, nghiên cứu xác định tác dụng thư giãn cơ trơn đường thở đến từ các hoạt chất nhóm flavonoid gồm quercetin, hyperoside và 2''-O-galloylhyperoside [4]. Không chỉ làm giãn cơ, dịch chiết cỏ trói gà cùng hai hoạt chất quercetin và 2''-O-galloylhyperoside còn làm tăng tần số đập của các sợi lông chuyển trên niêm mạc khí quản chuột [4].
Khi thử nghiệm các phản ứng ức chế enzyme, hai hoạt chất flavonoid kể trên đã ức chế hoạt động của PDE1A và PDE4D [4]. Tác dụng kích thích lông chuyển đập nhanh hơn này tương tự cơ chế của thuốc ức chế chọn lọc PDE4 rolipram và hợp chất 8-methoxymethyl-IBMX [4]. Điều này cho thấy chiết xuất thảo dược vừa có khả năng làm giãn cơ trơn phế quản, vừa hỗ trợ thanh thải đờm nhầy nhờ tăng vận động lông chuyển trên mô hình chuột [4].
Bằng chứng phòng thí nghiệm có thay thế được thuốc điều trị?
Mặc dù thí nghiệm năm 2022 đem lại tín hiệu khả quan, người bệnh cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của bằng chứng khoa học [4]. Toàn bộ dữ liệu về khả năng làm giãn phế quản của cỏ trói gà hiện nay chỉ được thực hiện trên lát cắt khí quản chuột và tế bào cô lập trong phòng thí nghiệm [4].
Cơ thể con người là một hệ thống sống phức tạp, nơi thuốc phải trải qua quá trình hấp thu qua đường tiêu hóa, chuyển hóa tại gan và phân bố đến phổi. Nồng độ hoạt chất đạt được trong mô hình nuôi cấy ống nghiệm thường rất khác so với nồng độ thực tế trong máu sau khi uống. Do đó, tác dụng làm giãn cơ trên mô chuột hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống nước sắc thảo dược sẽ cắt được cơn co thắt phế quản ở người [4].
Cho đến nay, chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng (RCT) trên người để xác định hiệu quả thực sự, liều dùng an toàn cũng như độc tính lâu dài của cỏ trói gà. Dược điển châu Âu hiện chỉ mới chuẩn hóa quy trình chiết xuất cồn thuốc gốc từ thảo mộc tươi để làm nguyên liệu thuốc tại một số quốc gia như Đức, chứ chưa có phác đồ điều trị phổ quát [4].
Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng cỏ trói gà trị ho
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem cỏ trói gà như một loại "kháng sinh tự nhiên" hay thuốc cắt cơn hen cấp tốc. Ở những bệnh lý viêm đường thở mạn tính như hen phế quản, cơ trơn phế quản phì đại và tăng sinh từ 25% đến 250% so với người bình thường, tạo ra các cơn co thắt dữ dội đe dọa tính mạng [3, 5].
Việc tự ý dùng cỏ trói gà để thay thế thuốc giãn phế quản dạng hít trong cơn khó thở cấp là sai lầm đặc biệt nghiêm trọng. Khi phế quản bị tắc nghẽn nặng, việc chậm trễ dùng thuốc cấp cứu chuyên khoa có thể dẫn đến suy hô hấp nhanh chóng [4, 6].
Một ngộ nhận khác là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì vô hại, uống bao nhiêu cũng được". Các loài cây ăn thịt như cỏ trói gà chứa nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học cao [4]. Việc thu hái tự phát, dùng sai loài hoặc tự sắc uống không kiểm soát liều lượng tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc, kích ứng tiêu hóa hoặc dị ứng nghiêm trọng.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Chưa có nghiên cứu an toàn của cỏ trói gà trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu khoa học hiện tại chỉ thực hiện trên mô hình chuột và tế bào thực nghiệm, do đó các nhóm đối tượng nhạy cảm này không được tự ý sử dụng dịch chiết thảo dược [4].
Người mắc các bệnh hô hấp mạn tính như hen suyễn nặng, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) cần tránh xa việc tự chữa bệnh bằng cây cỏ dân gian [1]. Bất kỳ sự thay đổi hay trì hoãn phác đồ điều trị chuẩn đều có thể kích hoạt đợt kịch phát nguy hiểm [5].
Những người đang sử dụng các thuốc chuyển hóa qua gan hoặc thuốc điều trị tim mạch, huyết áp cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào chứa chiết xuất cỏ trói gà để phòng ngừa tương tác thuốc bất lợi.
Ứng dụng thế nào cho đúng và an toàn?
Trong y học phương Tây, các chế phẩm từ Drosera thường được dùng dưới dạng cồn thuốc tiêu chuẩn hóa hoặc siro thuốc đã kiểm soát hàm lượng hoạt chất, chủ yếu hỗ trợ giảm ho khan do cảm lạnh thông thường [4]. Người bệnh không nên tự ý tìm kiếm cây tươi ngoài tự nhiên để nhai, sắc uống hay ngâm rượu vì không thể định lượng hoạt chất và tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc, tạp chất.
Nếu muốn dùng các sản phẩm siro ho thảo dược chứa thành phần cỏ trói gà, hãy chọn sản phẩm đã được cơ quan quản lý y tế cấp phép lưu hành. Luôn đọc kỹ tờ hướng dẫn sử dụng và tuân thủ liều lượng khuyến cáo của nhà sản xuất hoặc dược sĩ.
Khi bị ho kéo dài, ho kèm sốt, khạc đờm đặc hoặc cảm thấy khó thở, đau tức ngực, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để thăm khám. Việc thăm khám giúp xác định chính xác nguyên nhân gây bệnh để điều trị đúng căn nguyên, thay vì tự mò mẫm chữa trị tại nhà.
Cỏ trói gà là vị thuốc dân gian có tiềm năng làm giãn cơ trơn khí quản và hỗ trợ niêm mạc đường thở trong các thí nghiệm tiền lâm sàng [4]. Tuy nhiên, do thiếu thử nghiệm lâm sàng trên người, thảo dược này chỉ nên xem là biện pháp hỗ trợ triệu chứng ho cảm nhẹ trong các sản phẩm đã qua kiểm định. Người bệnh cần lắng nghe cơ thể, tuân thủ phác đồ y khoa hiện đại và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng.
