Thói quen truyền miệng nguy hiểm khi trẻ mắc bệnh ho gà
Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, các bệnh lý đường hô hấp ở trẻ nhỏ, đặc biệt là bệnh ho gà, lại có xu hướng gia tăng nhanh chóng. Nhìn con ho rũ rượi, tím tái mặt mày vì những cơn ho kéo dài không dứt, nhiều cha mẹ thường mất bình tĩnh và sốt ruột tìm kiếm các biện pháp giảm ho cấp tốc. Thay vì đưa con đến bệnh viện, không ít phụ huynh lại chọn cách hỏi kinh nghiệm dân gian qua mạng xã hội hoặc người quen.
Trong số các mẹo dân gian, việc sử dụng cây cỏ trói gà (còn gọi là cây gọng vó hay Drosera) được truyền tai nhau như một "thần dược" cắt cơn ho gà tức thì. Nhiều người tin rằng thảo mộc tự nhiên hái trong vườn hoặc mua từ các tiệm thuốc nam gia truyền thì lành tính, không gây hại như thuốc tây. Tuy nhiên, hành động cho trẻ nhỏ uống nước sắc cỏ trói gà tự chế lại tiềm ẩn những nguy hiểm khôn lường đối với tính mạng của bé.
Ho gà là một bệnh nhiễm khuẩn đường hô hấp cấp tính do vi khuẩn Bordetella pertussis gây ra, có khả năng lây lan rất mạnh và diễn tiến nặng ở trẻ sơ sinh. Việc chữa trị sai cách không chỉ khiến bệnh tình thêm trầm trọng mà còn cướp đi thời gian vàng điều trị kháng sinh đặc hiệu của trẻ nhỏ.
Vì sao không nên tự ý dùng cỏ trói gà cho trẻ nhỏ?
Câu trả lời dứt khoát từ giới y khoa là cha mẹ tuyệt đối không được tự ý thu hái hay cho trẻ nhỏ dùng cỏ trói gà tự chế để trị ho gà. Dù y học cổ truyền từng ghi nhận tác dụng long đờm và chống co thắt của loài cây này, thực tế cây cỏ trói gà tươi chứa nhiều hoạt chất hóa học có khả năng gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa và hầu họng non nớt của trẻ.
Hiện nay, hoàn toàn chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác định liều lượng an toàn cũng như độc tính chuẩn xác của dược liệu thô này đối với trẻ em. Việc tự ý định lượng bằng "nắm", "lá" hay "nhánh" theo lời truyền miệng rất dễ dẫn đến quá liều, ngộ độc cấp tính hoặc tổn thương niêm mạc miệng và thực quản của trẻ.
Hơn thế nữa, các nghiên cứu quốc tế chỉ ra rằng việc tự ý cho trẻ uống các loại thuốc ho không được kiểm chứng khoa học đem lại nguy cơ lớn về sai sót điều trị [1]. Ho gà ở trẻ nhỏ là bệnh lý nghiêm trọng, không thể điều trị khỏi chỉ bằng một vài loại lá cây mà cần có phác đồ y khoa chính thống.
Nguy cơ tiềm ẩn từ hoạt chất tự nhiên và sự mong manh của trẻ
Cỏ trói gà là loại thực vật ăn thịt thuộc chi Drosera, sống nhờ việc tiết ra các chất nhầy dính và enzyme phân giải côn trùng bẫy được trên lá. Các thành phần hóa học tự nhiên này cùng các dẫn xuất quinone khi tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc nhạy cảm của trẻ em có thể gây bỏng rát, viêm đỏ và phù nề đường thở. Đối với một đứa trẻ đang khó thở vì ho gà, việc niêm mạc họng bị kích ứng thêm sẽ làm cơn co thắt thanh quản nặng hơn, dẫn đến nguy cơ ngừng thở đột ngột.
Cơ thể trẻ nhỏ, nhất là các cơ quan như gan và thận, vẫn đang trong giai đoạn hoàn thiện và khả năng chuyển hóa độc chất rất hạn chế. Một lượng hoạt chất tuy không gây hại cho người lớn nhưng hoàn toàn có thể gây ngộ độc nặng cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Khi dùng thảo dược thô chưa qua tinh chế loại bỏ tạp chất độc hại, nguy cơ trẻ bị dị ứng, phát ban hay ngộ độc tiêu hóa tăng lên gấp nhiều lần.
Ngoài ra, những dữ liệu hiện có về hoạt chất Drosera trong y học hiện đại hoàn toàn không phải là nước sắc lá cây tự nấu. Các chế phẩm thương mại nếu có chứa Drosera đều phải trải qua quy trình chiết xuất, pha loãng theo tỷ lệ vi lượng cực thấp và kết hợp cùng nhiều thành phần khác dưới sự kiểm soát nghiêm ngặt. Phụ huynh nhầm lẫn giữa một vị thuốc đã chuẩn hóa với cành lá hái ngoài tự nhiên sẽ đẩy trẻ vào tình thế nguy hiểm.
Y học hiện đại nói gì về Drosera và các thuốc trị ho ở trẻ em?
Để hiểu rõ hơn về tính hiệu quả cũng như mức độ an toàn của Drosera khi dùng cho người bệnh, chúng ta cần xem xét các nghiên cứu lâm sàng đã được thực hiện. Hiện tại, dữ liệu chỉ ghi nhận Drosera dưới dạng thành phần vi lượng trong các siro phối hợp điều trị ho do nhiễm trùng đường hô hấp trên thông thường, chứ không nghiên cứu trên bệnh ho gà do vi khuẩn.
Một báo cáo tại Hội nghị Quốc tế AIST năm 2018 đã tổng hợp hai nghiên cứu lâm sàng đánh giá siro vi lượng chứa Drosera TM cùng nhiều thành phần khác trong việc kiểm soát ho cấp tính do nhiễm trùng hô hấp trên [2]. Trong nghiên cứu quan sát trên 85 trẻ em, 46 trẻ dùng siro thảo dược vi lượng và 39 trẻ dùng thêm kháng sinh [2]. Kết quả cho thấy thang điểm đánh giá ho giảm đáng kể từ ngày điều trị thứ hai (p < 0,001) và ho dứt hoàn toàn sau 8 ngày ở cả hai nhóm [2]. Nhóm dùng siro vi lượng chỉ có 4,3% báo cáo tác dụng phụ, trong khi nhóm dùng thêm kháng sinh ghi nhận 23,1% [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên chứng ho thông thường do virus và kháng sinh trong trường hợp này vốn không mang lại lợi ích rõ rệt [2].
Cũng trong năm 2018, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, có đối chứng với giả dược trên 180 trẻ em từ 0,5 đến 12 tuổi bị ho khan cấp tính đã đánh giá siro Monapax có chứa Drosera [3]. Kết quả sau 7 ngày điều trị cho thấy nhóm dùng thuốc thật cải thiện 5,2 ± 2,6 điểm trên Thang điểm Đánh giá Cơn ho, cao hơn đáng kể so với mức cải thiện 3,2 ± 2,6 điểm ở nhóm giả dược (p < 0,0001) [3]. Dù thuốc dung nạp tốt, nghiên cứu này vẫn ghi nhận 18 phản ứng bất lợi mức độ nhẹ đến trung bình ở 15 bệnh nhi (trong đó nhóm dùng thuốc có 6 trẻ và nhóm giả dược có 9 trẻ) [3]. Cần lưu ý, thử nghiệm này chỉ khảo sát ho khan thông thường, không phải bệnh lý ho gà chuyên biệt.
Bên cạnh đó, việc dùng thuốc ho cho trẻ em nói chung đang được kiểm soát rất ngặt nghèo. Một tổng quan hệ thống năm 2012 với 72 nghiên cứu và báo cáo lâm sàng cho thấy có rất ít bằng chứng ủng hộ hiệu quả của các loại thuốc trị ho và cảm lạnh ở trẻ dưới 12 tuổi [1]. Mặc dù phần lớn thuốc không gây ngộ độc nặng, nhiều trường hợp độc tính xảy ra ở trẻ nhỏ lại bắt nguồn từ sai sót liều lượng khi dùng [1]. Một tổng quan khác công bố năm 2010 cũng tái khẳng định sự thiếu hụt bằng chứng về hiệu quả của các thuốc trị ho không kê đơn ở trẻ em và khuyến cáo không nên cho trẻ sơ sinh cũng như trẻ quá nhỏ dùng các thuốc này do tiềm ẩn biến cố bất lợi [4].
Tất cả các bằng chứng trên cho thấy ngay cả thuốc ho đã qua kiểm duyệt còn phải dùng hết sức cẩn trọng, do đó việc cha mẹ tự ý bào chế thảo dược thô như cỏ trói gà cho con uống là điều hoàn toàn không có cơ sở khoa học.
Hiểu lầm phổ biến: Cứ ho kéo dài là mua cỏ trói gà về uống
Sai lầm lớn nhất của các bậc phụ huynh là đánh đồng mọi triệu chứng ho với nhau. Khi thấy trẻ ho thành từng tràng, đỏ mặt, nhiều người vội vàng kết luận là ho gà và tự ý chữa trị theo mẹo mách nước trên mạng. Trên thực tế, có rất nhiều nguyên nhân gây ho kéo dài ở trẻ em như hen suyễn dạng ho hay viêm phế quản co thắt. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2012 trên 106 trẻ từ 4-14 tuổi bị hen suyễn dạng ho đã chỉ ra rằng liệu pháp miễn dịch dưới lưỡi kết hợp điều trị chuẩn mới giúp đạt tỷ lệ hiệu quả 85%, vượt trội so với mức 68% của điều trị thông thường đơn thuần [5]. Nếu phụ huynh tự ý dùng cỏ trói gà, trẻ bị hen suyễn sẽ không được điều trị đúng căn nguyên và ngày càng khó thở hơn.
Một hiểu lầm tai hại khác là tin rằng "cỏ trói gà trị được bệnh ho gà". Tên gọi dân gian "cỏ trói gà" chỉ bắt nguồn từ hình dáng lá cây giữ chặt côn trùng hoặc cách gọi ví von trong dân gian, hoàn toàn không mang ý nghĩa là cây thuốc đặc trị bệnh ho gà do vi khuẩn Bordetella pertussis. Ho gà là một bệnh nhiễm trùng nặng có thể dẫn đến viêm phổi, co giật, tổn thương não hoặc thậm chí tử vong do suy hô hấp nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời bằng kháng sinh đích cùng các biện pháp hỗ trợ thở.
Chính sự chủ quan và niềm tin mù quáng vào cây thuốc dân gian đã khiến không ít trẻ nhập viện trong tình trạng suy kiệt, viêm phổi bội nhiễm nặng. Khi đó, việc cứu chữa trở nên khó khăn hơn rất nhiều so với việc đưa trẻ đi khám từ những ngày đầu.
Dự phòng và xử trí đúng cách khi trẻ nghi mắc ho gà
Để bảo vệ trẻ nhỏ trước bệnh ho gà nguy hiểm, biện pháp can thiệp hiệu quả và đã được khoa học chứng minh rõ ràng nhất chính là tiêm chủng vắc xin. Theo tổng quan hệ thống của Cochrane công bố năm 2011 dựa trên 6 thử nghiệm hiệu lực và 52 thử nghiệm an toàn, các loại vắc xin ho gà vô bào chứa từ 3 thành phần kháng nguyên trở lên có hiệu lực bảo vệ từ 84% đến 85% đối với bệnh ho gà điển hình [6]. Ngay cả với thể bệnh ho gà nhẹ, vắc xin vô bào đa thành phần cũng đạt hiệu quả bảo vệ từ 71% đến 78% [6].
Nghiên cứu cũng chứng minh rằng hầu hết các biến cố bất lợi toàn thân và tại chỗ của vắc xin ho gà vô bào đều ít gặp hơn đáng kể so với vắc xin toàn tế bào [6]. Do đó, việc chủ động đưa trẻ đi tiêm phòng đầy đủ các mũi vắc xin cơ bản trong chương trình tiêm chủng là lá chắn bảo vệ tốt nhất, thay vì chờ con mắc bệnh rồi mới tìm cách chạy chữa bằng dược liệu truyền miệng.
Khi trẻ xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ như ho rũ rượi, thở rít như tiếng gà gáy sau cơn ho, nôn ói sau ho hoặc có biểu hiện tím tái, cha mẹ cần thực hiện ngay các bước sau:
- Đưa trẻ đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa nhi để được bác sĩ khám, làm xét nghiệm chẩn đoán và chỉ định phác đồ điều trị phù hợp.
- Tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc ức chế cơn ho hay các loại siro thảo mộc không rõ nguồn gốc cho trẻ uống tại nhà [1], [4].
- Cho trẻ bú mẹ nhiều hơn hoặc uống đủ nước ấm để làm loãng đờm, giữ cho đường thở thông thoáng và chia nhỏ các bữa ăn trong ngày nếu trẻ hay nôn trớ.
- Giữ môi trường sống xung quanh trẻ luôn sạch sẽ, thoáng mát, tránh xa khói thuốc lá, bụi bẩn và các tác nhân gây kích ứng đường hô hấp.
Bệnh ho gà ở trẻ nhỏ diễn tiến rất nhanh và khó lường. Cha mẹ hãy luôn là những người chăm sóc thông thái, dựa vào các bằng chứng y học vững chắc và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ an toàn tối đa cho sức khỏe non nớt của con em mình.
