Dùng cúc áo hoa vàng liều cao: Rủi ro tổn thương gan và thận

Cúc áo hoa vàng, hay còn gọi là hoa cúc áo, từ lâu đã quen thuộc trong dân gian như một vị thuốc cầm đau răng, tê lưỡi hay giải cảm. Nhiều người vì nghĩ thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính nên tự ý sắc uống đặc hoặc lạm dụng các loại cao chiết nồng độ cao trong thời gian dài. Tuy nhiên, các bằng chứng độc học thực nghiệm cho thấy việc dùng chiết xuất cô đặc của loài cây này tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với các cơ quan nội tạng.

Dữ liệu khoa học khẳng định: chiết xuất cúc áo hoa vàng liều cao có thể gây tổn thương mô học ở các cơ quan trọng yếu, gây biến đổi hành vi và co giật trên động vật thí nghiệm [2, 5]. Ranh giới giữa liều có tác dụng sinh học và ngưỡng gây độc tương đối hẹp, đòi hỏi người dùng phải hết sức cẩn trọng.

Cơ chế tác động sinh học của cúc áo hoa vàng

Thành phần hoạt tính chính tạo nên tính chất cay tê và dược lý của cúc áo hoa vàng (danh pháp khoa học gồm Acmella oleracea hay Spilanthes acmella) là spilanthol [1, 2]. Về mặt hóa học, spilanthol là một alkylamide được cấu tạo từ một chuỗi acid béo liên kết với một nhóm amine ^[1].

Đặc tính phân tử này giúp spilanthol hòa tan tốt trong lipid, từ đó dễ dàng hấp thu nhanh qua da và niêm mạc ruột non ^[1]. Nhờ khả năng thẩm thấu mạnh, hoạt chất này phát huy tác dụng gây tê cục bộ, chống viêm, chống oxy hóa, kháng khuẩn, giảm đau và giãn mạch ^[1]. Tuy nhiên, chính tốc độ hấp thu nhanh và khả năng thâm nhập mô sâu cũng khiến nồng độ hoạt chất trong tuần hoàn tăng vọt nếu dùng dạng chiết xuất đậm đặc, đặt gánh nặng chuyển hóa rất lớn lên gan và cơ quan bài tiết ^[1].

Nghiên cứu độc học: Tổn thương mô học và biến đổi hành vi

Bằng chứng về độc tính của cúc áo hoa vàng đã được làm rõ qua nhiều mô hình thực nghiệm:

Năm 2019, một nghiên cứu đánh giá độc tính cấp của chiết xuất cồn-nước từ hoa cúc áo (Acmella oleracea) trên cá sọc ngựa (Danio rerio) thông qua đường uống và ngâm nước ^[1]. Kết quả phân tích mô học cho thấy chiết xuất này ở mọi liều lượng và nồng độ thử nghiệm đều gây ra các biến đổi mô bệnh học có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng (p < 0,05) ^[1]. Các đường dùng khác nhau gây tổn thương đặc hiệu trên từng cơ quan tương ứng ^[1]. Đáng chú ý, các cá thể thí nghiệm xuất hiện biến đổi hành vi rõ rệt ngay từ đầu với hiện tượng tăng hoạt động bơi lội bất thường ^[1].

Trước đó, một nghiên cứu năm 1989 đã tiến hành tiêm màng bụng chiết xuất hexane từ Spilanthes acmella var. oleracea cho chuột cống trắng Wistar đực ở các mức liều từ 50 đến 150 mg/kg để theo dõi điện não đồ (EEG) và hành vi trong 2 giờ ^[2]. Ở mức liều thấp (50 và 75 mg/kg), chuột chỉ xuất hiện biến đổi nhẹ như chải chuốt lông quá mức và rung lắc cơ thể ^[2]. Thế nhưng, khi tăng lên mức liều cao (100 đến 150 mg/kg), chiết xuất đã gây ra những cơn co giật toàn thể kiểu tăng trương lực - co giật cơ phụ thuộc vào liều, đi kèm các đợt phóng điện kịch phát điển hình trên điện não đồ ^[2].

Bên cạnh đó, một tổng quan năm 2022 ghi nhận thử nghiệm phôi cá sọc ngựa tiếp xúc với spilanthol cho thấy hiện tượng gia tăng tỷ lệ chết của trứng, cảnh báo tác động bất lợi của hoạt chất tinh khiết lên quá trình phát triển tế bào non ^[3].

Ngưỡng dung nạp và khoảng cách an toàn hẹp

Dữ liệu độc học tổng hợp trên chi Spilanthes cho thấy các phản ứng phụ thuộc rất chặt chẽ vào dung môi chiết và liều lượng sử dụng ^[4].

Một tổng quan năm 2013 ghi nhận độc tính đường uống cấp tính của tinh dầu cụm hoa Spilanthes urens ở mức LD50 là 2000 mg/kg trên chuột ^[4]. Đối với chiết xuất nước thông thường dùng đường uống, chuột cống trắng có thể dung nạp tới liều 3 g/kg thể trọng mà không ghi nhận dấu hiệu ngộ độc hay tử vong ^[4]. Ngoài ra, thử nghiệm bôi ngoài da chiết xuất Spilanthes americana liên tục trong 30 ngày trên chuột nhắt trắng Swiss albino cũng không gây tổn thương mô ^[4].

Tuy nhiên, sự chênh lệch giữa các dạng chiết là rất lớn. Trong khi chiết xuất nước thô có ngưỡng dung nạp cao ^[4], các dạng chiết bằng dung môi hữu cơ như hexane hay ethanol nồng độ cao lại bộc lộ độc tính thần kinh và tổn thương mô học ở liều thấp hơn rất nhiều [2, 5]. Sự xuất hiện co giật ở liều từ 100 mg/kg chiết xuất hexane ^[2] và tổn thương mô ở tất cả các nồng độ chiết cồn-nước ^[1] cho thấy biên độ an toàn của các dạng chiết cô đặc là rất hẹp.

Hai mặt của một dược liệu: Bằng chứng bảo vệ và rủi ro quá liều

Đáng chú ý, cúc áo hoa vàng không chỉ mang độc tính mà còn sở hữu nhiều hoạt tính dược lý giá trị nếu dùng đúng liều lượng.

Một nghiên cứu năm 2018 trên thỏ bị gây độc gan bằng thuốc paracetamol cho thấy chiết xuất methanol từ phần trên mặt đất của Spilanthes acmella ở liều 400 mg/kg có khả năng phục hồi tổn thương gan ^[5]. Việc dùng chiết xuất này đã đảo ngược sự gia tăng của các men gan gồm ALT, AST và ALP tương đương với thuốc đối chứng chuẩn jatepar, chứng minh tiềm năng bảo vệ và hỗ trợ phục hồi tế bào gan trước tác nhân oxy hóa ^[5].

Một thử nghiệm khác năm 2018 trên chuột nhắt bị căng thẳng mạn tính do ngâm nước cũng ghi nhận: chiết xuất cồn của hoa Spilanthes oleracea dùng liên tục trong 21 ngày giúp giảm tình trạng mệt mỏi, phục hồi các chỉ số lipid peroxidation, enzyme catalase, men LDH, Triglycerides và chỉ số ure máu (BUN) theo cơ chế phụ thuộc liều lượng nhờ đặc tính chống oxy hóa ^[6].

Sự đối lập giữa các kết quả nghiên cứu cho thấy: ở mức liều sinh học được kiểm soát, thảo dược có thể giúp điều hòa men gan và giảm stress oxy hóa [4, 7]. Nhưng khi vượt ngưỡng dung nạp hoặc dùng dạng chiết dung môi đậm đặc, các thành phần như spilanthol sẽ chuyển biến thành tác nhân kích thích thần kinh quá mức và gây hại cho mô tế bào [2, 5].

Hiểu lầm thường gặp về cúc áo hoa vàng

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì sắc uống bao nhiêu cũng được, càng đậm đặc càng nhanh khỏi bệnh. Đây là quan niệm sai lầm nguy hiểm. Như các dữ liệu thực nghiệm đã chỉ ra, việc tự ý cô đặc dược liệu bằng rượu mạnh hay dung môi có thể chiết xuất lượng lớn spilanthol, đẩy nồng độ hoạt chất vượt khỏi ngưỡng an toàn của cơ thể [2, 5].

Một nhầm lẫn khác là đánh đồng tác dụng bôi ngoài da hoặc súc miệng giảm đau với việc uống trực tiếp. Nghiên cứu thực nghiệm xác nhận việc dùng ngoài hay bôi niêm mạc trong thời gian nhất định không gây kích ứng nghiêm trọng ^[4], nhưng khi uống với liều lượng không kiểm soát, hoạt chất hấp thu vào hệ tuần hoàn sẽ gây biến đổi hành vi và tác động đến các cơ quan nội tạng ^[1].

Ngoài ra, một số người nhầm lẫn cúc áo hoa vàng (Acmella oleracea hay Spilanthes acmella) với các cây rau khác có tên gọi thực vật tương tự, dẫn đến việc áp dụng sai các bài thuốc dân gian mà không lường trước nguy cơ ngộ độc.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Dựa trên các dữ liệu về biến đổi hành vi, kích thích co giật và độc tính mô học, các nhóm đối tượng sau cần tránh dùng cúc áo hoa vàng liều cao hoặc chiết xuất cô đặc:

• Người có tiền sử động kinh hoặc các rối loạn co giật: Chiết xuất hexane của cây đã được chứng minh kích hoạt các cơn co giật toàn thể và gây sóng phóng điện bất thường trên điện não đồ ^[2].
• Người có bệnh lý nền về suy giảm chức năng gan hoặc thận: Chiết xuất cồn gây biến đổi mô bệnh học ở các cơ quan nội tạng ^[1], do đó những người có men gan cao, xơ gan hoặc suy thận không nên tự ý dùng các chế phẩm cô đặc.
• Phụ nữ mang thai và các đối tượng nhạy cảm: Nghiên cứu cho thấy hoạt chất từ cây làm tăng tỷ lệ chết của phôi và trứng sinh vật thí nghiệm ^[3], việc sử dụng bừa bãi có thể ảnh hưởng bất lợi đến thai kỳ.
• Người đang dùng nhiều loại thuốc chuyển hóa qua gan: Khả năng hấp thu nhanh của spilanthol có thể làm tăng gánh nặng giải độc cho gan ^[1].

Cách tiếp cận và sử dụng an toàn trong thực tế

Để khai thác các lợi ích tự nhiên mà không đối mặt với rủi ro sức khỏe, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

Chỉ sử dụng theo phương pháp truyền thống đã được kiểm chứng an toàn: dùng hoa tươi nhai ngậm tại chỗ trong thời gian ngắn để giảm đau răng, súc miệng nước hoa ngâm loãng, hoặc dùng phần thân lá nấu canh như một loại rau gia vị với lượng nhỏ.

Tuyệt đối không tự ý dùng cồn y tế hoặc dung môi công nghiệp để tự ngâm chiết cao đặc cúc áo hoa vàng nhằm mục đích uống dài ngày. Không sử dụng các chế phẩm tinh dầu nguyên chất qua đường uống khi chưa có chỉ định y khoa rõ ràng.

Nếu muốn sử dụng các sản phẩm hỗ trợ sức khỏe chiết xuất từ loài cây này, người tiêu dùng cần lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ minh bạch, đã được cơ quan y tế kiểm định chất lượng và cấp phép lưu hành. Không tự ý tăng liều dùng vượt quá khuyến cáo của nhà sản xuất.

Cúc áo hoa vàng là dược liệu có hoạt tính sinh học rất mạnh với nhiều công dụng tiềm năng đã được ghi nhận. Tuy nhiên, ranh giới an toàn của các hợp chất cô đặc trong cây tương đối hẹp, có nguy cơ gây biến đổi mô học và co giật ở liều cao. Người dân không nên coi thảo dược là vô hại, cần tham khảo ý kiến của thầy thuốc hoặc bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các chế phẩm đậm đặc để đảm bảo an toàn cho cơ thể.