Dùng dạ cẩm trị nhiệt miệng: Nước sắc hay cao lỏng hiệu quả hơn?

Nhiệt miệng hay viêm loét miệng tái phát là tình trạng tổn thương niêm mạc phổ biến, gây đau rát dữ dội mỗi khi ăn uống hoặc giao tiếp. Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau kinh nghiệm dùng cây dạ cẩm dưới dạng nước sắc hoặc cao lỏng để làm dịu vết loét và thúc đẩy vết thương mau lành.

Tuy nhiên, các dữ liệu nghiên cứu khoa học hiện nay chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên cây dạ cẩm để so sánh hiệu quả giữa nước sắc và cao lỏng. Các bằng chứng hiện có về so sánh dạng nước sắc, nước súc miệng và cao lỏng mới chỉ được ghi nhận trên một số thảo dược khác như cúc La Mã, kim nương hay hoa hồng.

Thực hư việc dùng dạ cẩm trị nhiệt miệng trong dân gian

Dạ cẩm là loại thảo dược quen thuộc trong y học cổ truyền Việt Nam, thường được thu hái thân, lá để nấu nước uống hoặc cô đặc thành cao hỗ trợ giảm đau dạ dày và làm lành tổn thương niêm mạc. Do đặc tính làm dịu vết loét tiêu hóa, nhiều người suy đoán rằng dược liệu này cũng mang lại tác dụng tương tự đối với các vết loét tại niêm mạc miệng.

Người bệnh thường băn khoăn giữa hai cách dùng phổ biến: sắc lấy nước đặc để súc miệng, ngậm hàng ngày hoặc nấu cô đặc thành dạng cao lỏng sền sệt để chấm trực tiếp vào vết loét. Nhiều luồng ý kiến cho rằng cao lỏng có nồng độ hoạt chất đậm đặc hơn và bám dính tốt hơn, trong khi nước sắc lại tiện dùng và dễ rửa trôi vi khuẩn bám trên bề mặt miệng.

Thực tế, chưa có nghiên cứu khoa học nào đánh giá nồng độ hoạt chất kháng khuẩn hay đo lường độ bám dính niêm mạc miệng của riêng cây dạ cẩm. Việc lựa chọn dạng bào chế chủ yếu dựa vào lý thuyết bào chế học nói chung và kết quả đối chiếu từ các nghiên cứu trên các dược liệu có tính năng tương tự.

Nước sắc hay cao lỏng: Góc nhìn từ cơ chế bám dính niêm mạc

Để một hoạt chất phát huy tác dụng kháng viêm và sát khuẩn tại ổ loét miệng, thời gian tiếp xúc của thuốc với niêm mạc đóng vai trò then chốt. Khoang miệng liên tục tiết nước bọt và có cử động cơ học từ lưỡi, má khi nuốt và nói chuyện, khiến các dung dịch lỏng dễ bị pha loãng và trôi đi nhanh chóng.

Dạng nước sắc thảo dược thông thường có ưu điểm dễ chuẩn bị, dễ súc rửa toàn bộ bề mặt khoang miệng và len lỏi vào các kẽ răng. Tuy nhiên, nhược điểm lớn của nước sắc là độ nhớt thấp, thời gian lưu giữ hoạt chất tại ổ loét rất ngắn. Người dùng thường phải ngậm và súc nhiều lần trong ngày mới duy trì được nồng độ hoạt chất cần thiết.

Ngược lại, dạng cao lỏng hoặc dịch chiết đậm đặc có độ nhớt và tỷ trọng cao hơn nhờ quá trình cô đặc bớt dung môi. Dạng bào chế này giúp tăng tính bám dính lên bề mặt ổ loét, hạn chế bị dòng nước bọt rửa trôi tức thì. Hoạt chất nhờ đó tiếp xúc với mô tổn thương lâu hơn, hỗ trợ giảm đau tại chỗ tốt hơn so với dạng nước lỏng thông thường.

Bằng chứng khoa học về dạng cao lỏng và chiết xuất thảo dược

Dù thiếu dữ liệu riêng trên dạ cẩm, các thử nghiệm lâm sàng trên những thảo dược khác đã chứng minh giá trị của dạng dịch chiết và cao lỏng trong điều trị loét miệng tái phát. Điển hình là nghiên cứu năm 2006 đánh giá tính an toàn và hiệu quả giảm đau của dạng cao lỏng từ cúc La Mã (Chamomilla recutita) trên bệnh nhân viêm loét miệng tái phát và các tổn thương loét đau đớn khác ^[1].

Trong thử nghiệm này, tác dụng giảm đau của cao lỏng cúc La Mã được theo dõi bằng thang đo tương tự thị giác (VAS) tại các mốc thời gian 5, 10 và 15 phút sau khi sử dụng ^[1]. Kết quả ghi nhận hiệu quả giảm đau được đánh giá ở mức xuất sắc bởi 82% bệnh nhân và mức tốt bởi 18% người bệnh tham gia ^[1]. Độ dung nạp của dạng cao lỏng này cũng rất cao, với 97% bệnh nhân đánh giá xuất sắc và 1% đánh giá tốt ^[1].

Ở khía cạnh hiệu suất thu hồi hoạt chất, nghiên cứu năm 2022 trên loài cỏ xạ hương Thymus capitellatus đã phân tích sự khác biệt giữa nước sắc và dịch chiết cồn-nước ^[2]. Kết quả cho thấy phương pháp sắc nước cho hiệu suất chiết xuất đạt 15,82 ± 2,30% (% w/w) ^[2]. Trong khi đó, dịch chiết cồn-nước mang lại hiệu suất thu hồi nhỉnh hơn, đạt mức 16,84 ± 2,43% (% w/w) ^[2].

Dữ liệu trên cho thấy các phương pháp chiết xuất đậm đặc hoặc sử dụng dung môi thích hợp có thể tối ưu hóa lượng hoạt chất thu được so với cách nấu nước sắc đơn thuần. Điều này củng cố quan điểm cho rằng các dạng chiết xuất cô đặc thường cung cấp nồng độ hợp chất có hoạt tính cao hơn dung dịch nước loãng.

Bằng chứng từ nước sắc và dung dịch nước súc miệng

Dù cao lỏng có ưu thế về độ bám dính, dạng nước sắc và nước súc miệng chiết xuất từ thảo dược vẫn chứng minh được hiệu quả lâm sàng rõ rệt trong nhiều nghiên cứu có kiểm soát. Một tổng quan y học năm 2016 về cây kim nương (Myrtus communis) đã hệ thống lại các ứng dụng trị loét miệng từ y học cổ truyền Iran tới y học hiện đại ^[3].

Trong y văn cổ Ba Tư, chứng bệnh "Gholaa" mô tả các vết loét ăn mòn niêm mạc miệng và lưỡi, trong đó dạng aphthous nhỏ tương ứng với thể đờm ^[3]. Y học hiện đại xác nhận dạng nước sắc và tinh dầu của cây kim nương giúp rút ngắn thời gian giảm đau trung bình và thu nhỏ kích thước vết loét ở bệnh nhân viêm loét miệng tái phát thể nhỏ mà không gây tác dụng phụ ^[3]. Đáng chú ý, tỷ lệ bệnh nhân hài lòng khi dùng nước sắc bôi tại chỗ nồng độ 5% đạt 81%, trong khi dạng tinh dầu bôi tại chỗ 5% đạt tỷ lệ hài lòng 100% ^[3].

Bên cạnh đó, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2011 trên 50 bệnh nhân đã kiểm chứng hiệu quả của nước súc miệng chứa dịch chiết nước hoa hồng Rosa damascena trong 2 tuần ^[4]. Các nhà nghiên cứu so sánh mức độ đau, kích thước và số lượng vết loét giữa nhóm dùng dịch chiết hoa hồng và nhóm dùng giả dược vào các ngày thứ 4, 7, 11 và 14 ^[4].

Kết quả phân tích thống kê chỉ ra sự khác biệt có ý nghĩa vào ngày thứ 4 và ngày thứ 7 giữa hai nhóm đối với tất cả các chỉ số theo dõi ^[4]. Nước súc miệng chứa dịch chiết nước này chứng minh hiệu quả vượt trội so với giả dược trong việc làm giảm triệu chứng loét miệng tái phát ^[4]. Như vậy, dạng dung dịch nước sắc vẫn đem lại lợi ích điều trị đáng kể nếu được bào chế chuẩn hóa và sử dụng đều đặn.

Hiểu lầm thường gặp về nguyên nhân gây nhiệt miệng

Nhiều người bệnh, đặc biệt là phụ nữ, thường quy kết các đợt nhiệt miệng tái phát là do biến động nội tiết tố trong cơ thể, chẳng hạn như chu kỳ kinh nguyệt, thời kỳ mang thai hoặc giai đoạn mãn kinh. Niềm tin này dẫn đến việc nhiều người tự ý tìm kiếm các liệu pháp can thiệp nội tiết hoặc dùng thuốc nam điều hòa mà bỏ qua việc chăm sóc tại chỗ.

Tuy nhiên, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 1992 đã rà soát toàn bộ các tài liệu y khoa trong suốt 50 năm (từ 1942 đến 1991) để làm rõ mối liên hệ này ^[5]. Nhóm tác giả đã phân tích dữ liệu từ 1 nghiên cứu hồi cứu, 8 nghiên cứu tiến cứu, 3 thử nghiệm không đối chứng, 1 thử nghiệm có đối chứng và 4 bài tổng quan về hormone buồng trứng và loét miệng ^[5].

Kết quả cho thấy không có bất kỳ mối liên hệ nào được xác lập giữa viêm loét miệng tái phát với giai đoạn tiền kinh nguyệt, thai kỳ hoặc thời kỳ mãn kinh ^[5]. Nghiên cứu cũng khẳng định chưa có thử nghiệm lâm sàng được thiết kế đúng chuẩn nào chứng minh được hiệu quả điều trị của hormone buồng trứng đối với chứng nhiệt miệng ^[5]. Do đó, người bệnh không nên mặc định nhiệt miệng do thay đổi nội tiết mà cần tập trung vào các biện pháp làm dịu, chống viêm tại chỗ và duy trì lối sống khoa học.

Những giới hạn của bằng chứng hiện tại

Các nghiên cứu lâm sàng hiện tại về điều trị viêm loét miệng tái phát bằng thảo dược cung cấp nhiều tín hiệu tích cực nhưng vẫn tồn tại những ranh giới khoa học rõ rệt. Đáng chú ý nhất, chưa có nghiên cứu nào đánh giá trực tiếp tác dụng của cây dạ cẩm trên người bệnh loét miệng để đưa ra kết luận chắc chắn.

Đối với cây kim nương, hiệu quả giảm đau và giảm kích thước vết loét mới chỉ được chứng minh trên thể loét aphthous nhỏ, trong khi các thể loét lớn hoặc thể herpes chưa có đủ bằng chứng xác nhận ^[3]. Thêm vào đó, số lượng vết loét không được khảo sát đầy đủ trong các thử nghiệm lâm sàng đối với dược liệu này ^[3]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh cần có thêm những thử nghiệm thực nghiệm và lâm sàng quy mô lớn hơn để so sánh trực tiếp dạng nước sắc và dạng tinh dầu ^[3].

Đối với cúc La Mã, nghiên cứu năm 2006 dù cho thấy tỷ lệ giảm đau xuất sắc 82% nhưng cỡ mẫu và thiết kế cần được mở rộng thêm để đối chiếu với các thuốc tân dược tiêu chuẩn ^[1]. Do đó, người tiêu dùng không nên xem các bài thuốc thảo dược truyền miệng là biện pháp điều trị thay thế hoàn toàn cho phác đồ y tế chuẩn mực.

Ai nên thận trọng khi điều trị nhiệt miệng?

Việc sử dụng các loại nước sắc thảo dược tự nấu hoặc cao lỏng không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với những người có cơ địa nhạy cảm. Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú không nên tùy tiện dùng các loại cao thảo dược đậm đặc khi chưa có dữ liệu an toàn rõ ràng từ bác sĩ sản khoa.

Những người có tiền sử dị ứng với các loại thực vật, phấn hoa cần cẩn trọng trước khi bôi cao thảo dược hoặc súc miệng bằng nước lá đậm đặc. Dạng cao lỏng tự nấu thủ công nếu không bảo quản đúng cách rất dễ nhiễm nấm mốc hoặc vi khuẩn, biến vết loét nông thành ổ nhiễm trùng nặng hơn.

Người có bệnh nền mạn tính, người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc người xuất hiện vết loét miệng kéo dài trên hai tuần không tự lành cần đi khám chuyên khoa răng hàm mặt hoặc tai mũi họng. Đây có thể là dấu hiệu cảnh báo của những bệnh lý niêm mạc phức tạp hoặc bệnh toàn thân chứ không đơn thuần là nhiệt miệng thông thường.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và chăm sóc đúng cách

Khi bị nhiệt miệng, người bệnh có thể áp dụng các biện pháp chăm sóc tại chỗ nhằm giảm bớt triệu chứng đau rát và tạo điều kiện cho niêm mạc phục hồi. Nếu có nhu cầu sử dụng các chế phẩm thảo dược, nên ưu tiên các sản phẩm cao lỏng hoặc nước súc miệng đã được kiểm định chất lượng, có nguồn gốc xuất xứ minh bạch thay vì tự nấu tại nhà.

Nếu sử dụng dạng nước sắc hoặc dung dịch súc miệng, người bệnh nên ngậm trong khoang miệng một khoảng thời gian ngắn trước khi nhổ bỏ để hoạt chất kịp tiếp xúc với bề mặt tổn thương ^[4]. Đối với dạng cao lỏng hoặc gel bôi, nên dùng tăm bông sạch chấm một lượng vừa phải trực tiếp lên vết loét sau bữa ăn để hạn chế bị thức ăn và nước bọt cuốn trôi ngay lập tức ^[1].

Bên cạnh can thiệp tại chỗ, việc duy trì chế độ ăn uống nhẹ nhàng là yếu tố không thể thiếu. Tránh các món ăn quá cay, mặn, nhiều acid hoặc thực phẩm có cạnh sắc nhọn gây trầy xước thêm niêm mạc. Vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng bằng bàn chải lông mềm và uống đủ nước mỗi ngày giúp khoang miệng luôn sạch sẽ, tạo môi trường thuận lợi để vết thương tự lành.

Nhiệt miệng là tổn thương lành tính nhưng gây nhiều phiền toái trong sinh hoạt hàng ngày. Việc lựa chọn nước sắc hay cao lỏng phụ thuộc vào mục đích súc rửa diện rộng hay cần bám dính giảm đau tại chỗ, song hiện chưa có bằng chứng khẳng định ưu thế của riêng dược liệu dạ cẩm. Người bệnh cần giữ vệ sinh khoang miệng cẩn thận, tham khảo ý kiến bác sĩ khi vết loét kéo dài và không nên tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng.