Thói quen kết hợp Đông - Tây y khi đau dạ dày
Đau dạ dày, viêm loét hay trào ngược axit là vấn đề tiêu hóa rất phổ biến trong đời sống hiện đại. Khi xuất hiện các triệu chứng ợ chua, nóng rát vùng thượng vị, nhiều người thường tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền như cây dạ cẩm, chè dây hay nghệ để làm dịu cơn đau. Song song đó, việc sử dụng các đơn thuốc Tây y gồm thuốc kháng toan (antacid) hoặc thuốc ức chế tiết axit vẫn được duy trì hàng ngày.
Nhiều người tin rằng thảo dược lành tính nên uống chung với thuốc tân dược sẽ giúp bệnh mau khỏi hơn. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp các loại thảo dược tự nhiên với thuốc Tây mà không hiểu rõ cơ chế tương tác sinh học có thể dẫn tới những thay đổi khó lường về mặt hấp thu và chuyển hóa thuốc trong cơ thể.
Dạ cẩm có tương tác với thuốc dạ dày Tây y không?
Hiện nay, chưa có công bố khoa học lâm sàng trực tiếp trên người khảo sát tương tác giữa dạ cẩm với các nhóm thuốc kháng toan hay giảm tiết axit dạ dày. Các dữ liệu nghiên cứu hiện có chỉ mới ghi nhận cơ chế tương tác nói chung giữa chiết xuất thực vật và hệ thống enzym, chất vận chuyển thuốc trong cơ thể [1].
Do đó, người bệnh không nên mặc định rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn không gây cản trở thuốc điều trị. Sự tương tác giữa các hoạt chất tự nhiên và thuốc Tây y có thể làm giảm sinh khả dụng đường uống, khiến thuốc kém hiệu quả, hoặc ngược lại làm chậm quá trình đào thải và gia tăng độc tính [1], [2].
Cơ chế tương tác giữa thảo dược và tân dược
Tương tác thảo dược - thuốc thường diễn ra thông qua các quá trình dược động học: hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ. Trong đó, hệ thống enzyme cytochrome P450 (CYP) tại gan đóng vai trò trung tâm trong việc chuyển hóa phần lớn các loại thuốc tân dược [1]. Nhiều dữ liệu nghiên cứu cho thấy các chất bổ sung thảo dược có thể làm biến đổi quá trình chuyển hóa này [1].
Khi một hoạt chất thảo dược gây cảm ứng enzyme CYP, nó sẽ thúc đẩy quá trình chuyển hóa diễn ra nhanh hơn, làm giảm nồng độ thuốc trong huyết tương và giảm hiệu quả điều trị [1]. Ngược lại, nếu thảo dược ức chế enzyme chuyển hóa, thuốc tân dược sẽ tích tụ lâu hơn trong cơ thể, kéo dài thời gian bán thải và làm tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ nguy hiểm [1], [2]. Ngoài ra, các tương tác chuyển hóa thông qua enzym glutathione S-transferase (GST) cũng được ghi nhận là yếu tố quan trọng tác động đến nồng độ dược chất [3].
Các bằng chứng khoa học về tương tác thảo dược
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2014 đã chỉ ra rằng các chất bổ sung từ thảo dược hoặc thuốc thảo dược có thể làm thay đổi chuyển hóa thuốc do enzyme CYP ở người làm trung gian [1]. Hậu quả lâm sàng là ảnh hưởng bất lợi đến dược động học của nhiều loại thuốc điều trị, đặc biệt dễ xảy ra khi bệnh nhân dùng đồng thời nhiều loại thuốc kê đơn và nhiều sản phẩm thảo dược [1]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tương tác không xảy ra với mọi loại cây hay mọi thứ thuốc, mà phụ thuộc vào đặc tính thuốc (như chuyển hóa chủ yếu qua CYP3A4, sinh khả dụng đường uống thấp) và hoạt chất thảo mộc [1].
Nghiên cứu trên động vật công bố năm 2010 đã thử nghiệm dịch chiết Xuyên tâm liên (Andrographis paniculata) và hoạt chất andrographolide trên chuột dùng theophylline (cơ chất của CYP1A2) [2]. Sau 3 ngày tiền xử lý bằng dịch chiết hoặc hoạt chất, chuột được tiêm theophylline qua ống thông tĩnh mạch đùi [2]. Kết quả cho thấy độ thanh thải của theophylline tăng đáng kể và diện tích dưới đường cong (AUC) giảm ở liều thấp (1 mg/kg) [2]. Ở liều cao (5 mg/kg), andrographolide rút ngắn thời gian bán thải đi 14%, nhưng nhóm dùng dịch chiết toàn phần lại bị tích tụ theophylline, cho thấy các thành phần khác nhau trong cùng một cây có thể làm chậm quá trình đào thải thuốc [2].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2020 trên chuột về chiết xuất đài hoa Bụp giấm (Hibiscus sabdariffa) phối hợp với thuốc hạ huyết áp captopril đã chứng minh dùng chung dịch chiết trong 2 tuần làm thay đổi đáng kể hồ sơ dược động học của captopril [4]. Hoạt chất quercetin trong dịch chiết có thể làm giảm biểu hiện của chất vận chuyển PEPT1 – yếu tố quan trọng giúp hấp thu captopril, từ đó làm giảm nồng độ thuốc tự do trong huyết tương [4]. Dù số lượng mẫu thử còn hạn chế và cần nghiên cứu thêm trên người, các nhà khoa học khuyến cáo nên tránh dùng thường xuyên dịch chiết thảo dược này khi đang uống thuốc [4].
Đối với các loài thảo mộc thuộc họ Cà phê (Rubiaceae) – cùng họ thực vật với dạ cẩm, nghiên cứu năm 2012 trên tế bào ung thư gan kháng đa thuốc R-HepG2 cho thấy hoạt chất hedyotiscone A từ cây Hedyotis corymbosa làm giảm hoạt tính và mức biểu hiện protein P-glycoprotein, đồng thời giảm biểu hiện mRNA của gen MDR1 [5]. P-glycoprotein là bơm tống thuốc quan trọng ở màng tế bào. Nghiên cứu năm 2019 cũng ứng dụng dược lý mạng lưới và hệ gen để phân tích cơ chế chống viêm, chống oxy hóa của Hedyotis diffusa [6]. Dù vậy, đây chỉ là các thử nghiệm in vitro trên tế bào ung thư và phân tích dữ liệu sinh học phân tử, chưa phải nghiên cứu tương tác trực tiếp của cây dạ cẩm trên cơ thể người bệnh [5], [6].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên
Sai lầm phổ biến nhất của bệnh nhân tiêu hóa là coi thảo dược là cây cỏ tự nhiên nên hoàn toàn vô hại và có thể dùng chung với bất kỳ thuốc nào. Thực tế, thảo mộc chứa hàng trăm hợp chất hóa thực vật phức tạp, bao gồm các flavonoid và polyphenol, có khả năng kích hoạt hoặc ngăn chặn các con đường hấp thu thuốc tương tự như hoạt chất hóa dược [4], [1].
Một hiểu lầm khác là dùng thảo dược cùng lúc với thuốc Tây sẽ giúp tăng hiệu quả bảo vệ niêm mạc. Nếu dùng đồng thời, thảo dược có thể làm thay đổi hệ enzyme chuyển hóa hoặc cạnh tranh các protein vận chuyển ở biểu mô ruột [4], [1]. Điều này có thể khiến thuốc kháng toan hoặc giảm tiết axit không đạt được nồng độ điều trị cần thiết trong máu.
Ai nên thận trọng khi kết hợp thảo dược và thuốc?
Những bệnh nhân đang điều trị bệnh lý dạ dày bằng phác đồ phức tạp, người mắc nhiều bệnh mạn tính phối hợp cần hết sức cẩn trọng. Dữ liệu khoa học cho thấy tương tác bất lợi rất dễ xảy ra khi bệnh nhân dùng đồng thời nhiều loại thuốc tân dược cùng nhiều sản phẩm thảo dược bổ sung [1].
Người cao tuổi, người có chức năng gan hoặc thận suy giảm cũng là đối tượng có nguy cơ cao gặp biến cố bất lợi do sự suy giảm khả năng thanh thải thuốc tự nhiên của cơ thể. Bất kỳ ai đang dùng thuốc có khoảng điều trị hẹp (như thuốc chống đông warfarin hay thuốc ức chế miễn dịch) phải tuyệt đối tránh tự ý bổ sung các bài thuốc lá dân gian [3], [1].
Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống
Người bệnh có nhu cầu dùng dạ cẩm hoặc các bài thuốc thảo dược hỗ trợ dạ dày cần thông báo cụ thể cho bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia y tế về tất cả các sản phẩm thảo dược mình đang sử dụng [2]. Không tự ý tăng liều, không tự ý uống dồn các loại nước sắc thảo mộc cùng thời điểm với thuốc viên tân dược.
Nếu được bác sĩ đồng thuận cho phép dùng kết hợp, người bệnh nên uống thảo dược và thuốc Tây cách nhau một khoảng thời gian hợp lý (thường cách nhau tối thiểu 2 giờ) để giảm thiểu nguy cơ cản trở hấp thu cơ học tại đường tiêu hóa. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau bụng tăng lên, khó tiêu, buồn nôn hoặc các phản ứng dị ứng, cần ngừng dùng thảo dược ngay lập tức và tái khám tại cơ sở y tế chuyên khoa.
Lời khuyên cho người bệnh
Dạ cẩm và các loại thảo dược truyền thống có thể mang lại những giá trị hỗ trợ nhất định trong chăm sóc sức khỏe. Tuy nhiên, tương tác dược động học giữa thảo mộc và thuốc tân dược là vấn đề có thật và phức tạp, phụ thuộc vào liều lượng, cách dùng và thể trạng từng cá nhân [1]. Người bệnh nên duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh, ăn đúng giờ, tuân thủ đúng đơn thuốc của bác sĩ và luôn hỏi ý kiến chuyên môn trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược nào vào liệu trình điều trị hàng ngày.
