Phụ nữ mang thai bị ợ chua có nên uống dạ cẩm?

Ợ chua, nóng rát vùng thượng vị là hiện tượng rất phổ biến ở phụ nữ trong giai đoạn mang thai. Sự thay đổi nội tiết tố làm giãn cơ thắt thực quản dưới, kết hợp với áp lực ngày càng tăng của tử cung lên dạ dày, khiến dịch vị dễ dàng trào ngược lên phía trên. Trước sự khó chịu này, nhiều thai phụ tìm đến các bài thuốc dân gian với mong muốn giảm đau an toàn mà không cần dùng thuốc tây.

Trong số các thảo dược quen thuộc, cây dạ cẩm từ lâu đã được truyền miệng là vị thuốc làm dịu cơn đau dạ dày và chứng ợ chua hiệu quả. Tuy nhiên, liệu phụ nữ mang thai có nên tự ý uống dạ cẩm để đối phó với chứng ợ chua hay không?

Câu trả lời từ góc nhìn an toàn thai kỳ

Câu trả lời ngắn gọn và rõ ràng từ giới chuyên môn: Phụ nữ mang thai không nên tự ý uống dạ cẩm khi bị ợ chua. Việc sử dụng bất kỳ chế phẩm hay nước sắc nào từ loại thảo mộc này trong thai kỳ tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường do tình trạng thiếu hụt dữ liệu an toàn.

Nguyên nhân chính là hiện nay chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh dạ cẩm an toàn cho phụ nữ mang thai hoặc thai nhi. Việc một loại cây được dùng lâu đời trong dân gian không đồng nghĩa với việc nó vô hại đối với sự phát triển nhạy cảm của phôi thai.

Thành phần hóa thực vật trong cây dạ cẩm

Dạ cẩm có tên khoa học thuộc chi Hedyotis (họ Cà phê - Rubiaceae). Các nghiên cứu chuyên sâu về phân tích hóa học đã chỉ ra rằng loại cây này chứa nhiều hoạt chất sinh học phức tạp. Cụ thể, các nhà khoa học đã phân lập được hai ancaloit beta-carboline mới từ cây Hedyotis capitellata var. mollis là hedyocapitelline và hedyocapitine ^[1].

Bên cạnh ancaloit, thân của cây dạ cẩm (Hedyotis capitellata Wall) còn chứa bốn hợp chất furanoanthraquinone mới (capitellataquinone A-D) cùng hàng loạt anthraquinone đã biết như rubiadin, anthragallol 2-methyl ether, alizarin 1-methyl ether, digiferruginol và scopoletin ^[2]. Rễ của cây này cũng được ghi nhận chứa lucidin-3-O-beta-glucoside ^[2]. Các hợp chất nhóm anthraquinone và ancaloit thường có hoạt tính sinh học rất mạnh trên cơ thể sống, đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt khi tiếp xúc trong thai kỳ.

Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính của dạ cẩm trên thai kỳ?

Một thực tế đáng lo ngại là hiện tại hoàn toàn chưa có nghiên cứu độc tính sinh sản hoặc độc tính phát triển trước sinh chuyên biệt nào được thực hiện trên cây dạ cẩm (Hedyotis capitellata). Dữ liệu khoa học về độ an toàn thực nghiệm chủ yếu chỉ xuất hiện rải rác trên các cây cùng chi hoặc dạng bài thuốc phối hợp ở động vật khỏe mạnh không mang thai.

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá độc tính cấp và độc tính dài hạn của viên cốm phối hợp chứa cây bạch hoa xà thiệt thảo (Hedyotis diffusa Willd, cùng chi với dạ cẩm) kết hợp với kim cang (Smilax china L.) và thù lù đực (Solanum lyratum Thunb.) ^[3]. Thử nghiệm độc tính cấp trên chuột nhắt trắng KM khi cho uống dung dịch thuốc 3 lần trong vòng 24 giờ và theo dõi suốt 14 ngày cho thấy không có triệu chứng ngộ độc hay phản ứng bất lợi, với liều dung nạp tối đa vượt mức 45,072 g/kg ^[3].

Ở thử nghiệm dài hạn trong cùng công trình, chuột cống SD được cho uống các mức liều tương đương 10 lần, 20 lần và 50 lần liều dùng lâm sàng ở người liên tục trong 28 ngày, sau đó được xét nghiệm máu, đông máu, chức năng gan thận, chuyển hóa và sinh thiết cơ quan ^[3]. Ngoài ra, một nghiên cứu khác vào năm 2023 tại Ấn Độ trên một loài khác cùng họ và chi là Hedyotis scandens đã ghi nhận tác dụng lợi tiểu ở chuột cống với các mức liều 250 mg/kg, 500 mg/kg và 1000 mg/kg sau khi hoàn tất kiểm tra độc tính cấp theo hướng dẫn OECD ^[4].

Tuy nhiên, giới hạn rất lớn của các dữ liệu trên là chúng chỉ được thực hiện trên chuột bình thường, không mang thai, và sử dụng các loài thực vật hoặc dạng bài thuốc khác chứ không phải đơn dược dạ cẩm trên mô hình thai kỳ. Do đó, các kết quả này hoàn toàn không thể suy diễn hay bảo chứng cho sự an toàn của dạ cẩm đối với người mẹ và thai nhi.

Cảnh báo nguy cơ dùng thảo dược khi mang thai

Thai kỳ là giai đoạn đặc biệt nhạy cảm mà phần lớn thảo mộc và các chế phẩm từ thảo mộc đều thuộc diện chống chỉ định hoặc cần tránh sử dụng ^[5]. Việc dùng các loại cây cỏ bừa bãi trong thai kỳ đã được ghi nhận gây ra nhiều biến cố nghiêm trọng, bao gồm dị tật đường tiết niệu - sinh dục, rò khí thực quản, tật nứt đốt sống, dị tật hậu môn không lỗ ở người; cũng như gây độc tính toàn thân và độc tính sinh sản ở chuột mẹ, gây chết thai, chậm phát triển và quái thai ở động vật ^[5].

Nhiều loại cây tưởng chừng quen thuộc có thể gây độc tính phôi thai âm thầm. Một nghiên cứu năm 2019 về độc tính phát triển trước sinh của cây cỏ roi ngựa (Verbena officinalis) trên chuột cống Sprague-Dawley mang thai (chia 5 nhóm, mỗi nhóm 10 con, dùng liều 500, 1000, 2000 và 3000 mg/kg từ ngày thứ 6 đến ngày thứ 20 của thai kỳ) đã ghi nhận những tổn thương rõ rệt ^[6]. Mặc dù chuột mẹ không tử vong nhưng bị giảm tăng trọng đáng kể ở liều 2000 và 3000 mg/kg ^[6]. Đáng chú ý, ở chuột con xuất hiện tình trạng chậm phát triển phôi, giảm cân nặng thai, giảm kích thước hộp sọ, giảm chiều dài đuôi, tăng tỷ lệ mất phôi trước và sau làm tổ, cùng các bất thường xương như chậm cốt hóa xương sọ, xương ức và xương bàn chân do sự hiện diện của các flavonoid ^[6].

Thực tế này cho thấy, một thảo dược dù có tác dụng chữa bệnh ở người bình thường vẫn có thể gây rối loạn làm tổ, sảy thai hoặc biến dạng cấu trúc thai nhi nếu chưa trải qua các quy trình sàng lọc độc tính tiền sản nghiêm ngặt.

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì lành tính, không gây hại như thuốc tây". Rất nhiều chất độc mạnh nhất trong tự nhiên xuất phát từ thực vật, và các hợp chất ancaloit hay anthraquinone trong dạ cẩm có thể đi qua hàng rào nhau thai hoặc kích thích co bóp tử cung mà người dùng không thể lường trước.

Một ngộ nhận khác là nghĩ rằng "chỉ uống vài ngụm nước sắc lá dạ cẩm để bớt ợ chua thì không sao". Trong tam cá nguyệt đầu tiên (3 tháng đầu), quá trình hình thành các cơ quan của phôi thai diễn ra vô cùng phức tạp và nhạy cảm, chỉ một lượng nhỏ hoạt chất lạ cũng có thể làm gián đoạn quá trình này.

Ai nên thận trọng?

Phụ nữ trong mọi giai đoạn thai kỳ (3 tháng đầu, 3 tháng giữa và 3 tháng cuối) đều cần tránh uống dạ cẩm khi chưa có chỉ định y khoa. Phụ nữ đang có kế hoạch mang thai hoặc đang trong thời kỳ cho con bú cũng là nhóm đối tượng cần kiêng cữ loại thảo dược này do thiếu hụt nghiên cứu về khả năng bài tiết qua sữa mẹ.

Đặc biệt, những thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp, sinh non, hoặc có các bệnh lý nền như bệnh lý gan, thận lại càng tuyệt đối không tự ý sử dụng các bài thuốc dân gian chưa rõ độc tính.

Cách xử trí ợ chua an toàn cho mẹ bầu

Thay vì tìm đến các loại thảo dược chưa được kiểm chứng như dạ cẩm, phụ nữ mang thai nên áp dụng các biện pháp can thiệp lối sống đã được y học xác nhận an toàn:

• Thay đổi chế độ ăn: Chia nhỏ các bữa ăn chính thành 5-6 bữa nhỏ trong ngày để tránh làm căng dạ dày. Ăn chậm, nhai kỹ, không ăn quá no.
• Tránh thực phẩm kích thích: Hạn chế tối đa các món chiên xào nhiều dầu mỡ, đồ ăn cay nóng, thực phẩm có tính axit cao (cam, chanh, cà chua), sô cô la, cà phê và đồ uống có ga.
• Tư thế sinh hoạt: Không nằm ngay sau khi ăn; nên giữ cơ thể ở tư thế đứng hoặc ngồi thẳng ít nhất 2 đến 3 giờ sau bữa ăn. Khi ngủ, có thể nâng cao đầu giường hoặc kê cao phần thân trên từ 15-20 cm để ngăn dịch vị trào ngược.
• Hỏi ý kiến bác sĩ: Nếu tình trạng ợ chua, nóng rát cổ họng kéo dài gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến việc ăn uống và nghỉ ngơi, thai phụ cần đi khám tại các cơ sở y tế. Bác sĩ sản khoa có thể chỉ định các nhóm thuốc kháng axit hoặc thuốc bảo vệ niêm mạc dạ dày đã được chứng minh an toàn trong thai kỳ với liều lượng thích hợp.

Chứng ợ chua là trải nghiệm khó chịu nhưng thường mang tính tạm thời trong thai kỳ. Sự an toàn của thai nhi luôn là ưu tiên hàng đầu, do đó thai phụ tuyệt đối không mạo hiểm sức khỏe bằng các bài thuốc truyền miệng chưa có cơ sở khoa học rõ ràng.