Dùng dây chìa vôi ngâm rượu: Có an toàn cho gan và thận?

Dùng thảo dược ngâm rượu chữa đau nhức xương khớp là thói quen phổ biến của nhiều người Việt. Trong đó, dây chìa vôi (tên khoa học Cissus quadrangularis) thường được người dân thu hái phơi khô hoặc dùng tươi ngâm rượu uống mỗi ngày để giảm thoái hóa, gai cột sống. Tuy nhiên, việc dung nạp dịch chiết cồn của loại cây này qua đường tiêu hóa có thực sự an toàn cho gan và thận hay tiềm ẩn nguy cơ phá hủy các cơ quan giải độc này?

Hiện tại, các nghiên cứu độc tính thực nghiệm chỉ ra rằng bản thân dịch chiết cồn hoặc chuẩn hóa của dây chìa vôi (Cissus quadrangularis) có độ an toàn rất cao với tế bào gan và thận ở động vật thí nghiệm ^{[1] [2]}. Tuy nhiên, chưa hề có thử nghiệm lâm sàng dài hạn xác nhận việc ngâm thảo mộc trực tiếp cùng rượu nồng độ cao là an toàn tuyệt đối cho người, đặc biệt khi chính ethanol trong rượu tự thân là gánh nặng chuyển hóa lớn cho gan ^{[1] [2]}.

Độc tính bán trường diễn và chuyển hóa dịch chiết cồn qua gan

Gan chịu trách nhiệm chính trong việc chuyển hóa các hợp chất lạ và giải độc cho toàn cơ thể ^[3]. Trong khi đó, thận tham gia vào việc lọc máu và đào thải các sản phẩm cặn bã qua nước tiểu ^[3]. Khi sử dụng bất kỳ loại dịch chiết thảo dược nào theo đường uống, nồng độ của các hoạt chất cùng dung môi sẽ được hấp thu qua ruột non và đưa trực tiếp về tĩnh mạch cửa gan để xử lý ^[3].

Nếu một dịch chiết mang độc tính gan, các tế bào nhu mô gan sẽ bị phá vỡ cấu trúc hoặc tăng tính thấm màng tế bào, dẫn tới rò rỉ hai enzyme nội bào quan trọng là aspartate transaminase (AST) và alanine transaminase (ALT) vào máu ^[3]. Tương tự, nếu thận chịu tổn thương do tác động của độc chất, khả năng lọc của cầu thận sụt giảm sẽ kéo theo sự tích tụ bất thường của các chỉ số urea, creatinine và acid uric huyết thanh ^[3]. Do đó, việc theo dõi các chỉ số sinh hóa này cùng mô bệnh học là tiêu chuẩn cốt lõi để đánh giá độ an toàn bán trường diễn của dược liệu ^[3].

Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm

Năm 2023, một nghiên cứu chuyên sâu đã kiểm tra độc tính tế bào, rối loạn chức năng ty thể, hoạt tính gây chết tế bào (apoptosis) và độc tính cấp của dịch chiết ethanol từ cây chìa vôi (Cissus quadrangularis - EECQ) ^[1]. Để xác định độc tính tế bào gan, các nhà nghiên cứu đã sử dụng dòng tế bào gan người HepG2 với các xét nghiệm MTT, SRB, thử nghiệm nhuộm loại trừ xanh trypan và xét nghiệm giải phóng enzyme lactate dehydrogenase (LDH) ^[1]. Kết quả chỉ ra rằng ba mức liều cao nhất không gây độc tế bào trong thử nghiệm MTT và SRB cũng không gây độc khi đánh giá qua xét nghiệm xanh trypan và LDH ^[1].

Ở cấp độ tế bào học, dịch chiết ethanol của chìa vôi không làm thay đổi các dấu ấn suy giảm ty thể như gốc oxy hóa tự do (ROS), ATP, NAD, điện thế màng ty thể, tỷ lệ Bax/Bcl2 cũng như không làm rò rỉ cytochrome c vào tế bào chất hay giải phóng yếu tố cảm ứng chết tế bào ^[1]. Biểu hiện của các phân tử mRNA và protein tiền chết tế bào ở nhóm phơi nhiễm tương đương nhóm đối chứng ^[1]. Về độc tính cấp tính, chuột cống Sprague Dawley được cho uống dịch chiết ethanol ở liều rất cao lên tới 2000 mg/kg trọng lượng cơ thể ^[1]. Sau can thiệp, chuột không hề có thay đổi đáng kể nào về thể trọng, chỉ số gan hay các xét nghiệm chức năng gan ^[1]. Nghiên cứu kết luận dịch chiết cồn của chìa vôi không gây đột biến gen, không gây độc tế bào, không kích hoạt apoptosis trên tế bào gan người và không gây độc cấp tính ^[1].

Trước đó, một thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài đã được thực hiện vào năm 2011 trên chuột Sprague Dawley (20 con cho mỗi giới tính trong từng nhóm) ^[2]. Chuột được cho uống dịch chiết chìa vôi chuẩn hóa (CQR-300) qua đường xông dạ dày mỗi ngày với các mức liều 0, 100, 1000 và 2500 mg/kg thể trọng liên tục trong suốt 90 ngày ^[2]. Kết quả theo dõi không ghi nhận bất kỳ dấu hiệu độc tính lâm sàng, tỷ lệ tử vong hay sự thay đổi thể trọng, lượng thức ăn nào ^[2].

Các kiểm tra chức năng quan sát, khám mắt, thông số huyết học, hóa sinh lâm sàng, tổng phân tích nước tiểu và khối lượng các cơ quan đều không ghi nhận biến đổi mang ý nghĩa độc tính ^[2]. Khi giải phẫu tử thiết ở ngày thứ 90, các bác sĩ thú y cũng không phát hiện bất thường đại thể hay vi thể nào trên các cơ quan nội tạng của chuột ^[2]. Đánh giá độc tính di truyền qua nghiệm pháp Ames, sai hình nhiễm sắc thể in vitro và thử nghiệm vi nhân in vivo cũng đều cho kết quả âm tính ^[2]. Từ đó, mức liều không quan sát thấy tác dụng ngoại ý (NOAEL) của dịch chiết chìa vôi được xác định ở mức 2500 mg/kg thể trọng/ngày, là mức liều cao nhất được thử nghiệm ^[2].

Bên cạnh độ an toàn, nghiên cứu năm 2012 còn ghi nhận dịch chiết methanol từ thân cây chìa vôi có khả năng bảo vệ gan trên chuột Wistar bị gây độc bởi thuốc kháng lao rifampicin ^[4]. Thử nghiệm dùng rifampicin liều 54 mg/kg đường uống mỗi ngày trong 30 ngày để hủy hoại gan chuột, so sánh với nhóm được uống dịch chiết methanol chìa vôi liều 500 mg/kg trước khi uống rifampicin 1 giờ ^[4]. Rifampicin làm tăng vọt các men gan AST, ALT, phosphatase kiềm (ALP) và bilirubin, đồng thời gây tăng peroxy hóa lipid và làm cạn kiệt men chống oxy hóa như glutathione, SOD, catalase ^[4].

Chuột được uống phòng ngừa bằng dịch chiết chìa vôi đã làm giảm đáng kể mức tăng men gan AST, ALT, ALP và bilirubin huyết thanh, ức chế quá trình peroxy hóa lipid và phục hồi lại hoạt tính của các men chống oxy hóa ^[4]. Hình ảnh mô bệnh học cắt lát nhu mô gan đã xác nhận dịch chiết có tác dụng bảo vệ gan tương tự như thuốc chuẩn silymarin liều 50 mg/kg, nhờ vào hoạt tính chống oxy hóa có liên quan đến sự hiện diện của beta-carotene trong thân chìa vôi ^[4]. Cần lưu ý rằng ngoài chìa vôi, nhiều loài thực vật hoang dại khác khi thử nghiệm chiết xuất có thể gây tăng creatinine huyết thanh, sưng màng ty thể gan hoặc tổn thương mô học ^{[5] [6] [7] [8]}. Do đó, người dân không thể đồng nhất tính an toàn của chìa vôi với các loài cây cỏ chưa được định danh.

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Các dữ liệu khoa học hiện hành khẳng định dịch chiết cồn hoặc methanol của thân dây chìa vôi có ngưỡng dung nạp rất rộng, không phá hủy màng tế bào gan, không gây hoại tử ống thận trên mô hình động vật gặm nhấm và tế bào người ^{[1] [2]}. Thậm chí dịch chiết này còn thể hiện tính chất thu dọn gốc tự do, bảo vệ tế bào gan trước độc chất gây oxy hóa ^[4].

Mặc dù vậy, hạn chế lớn nhất là các nghiên cứu an toàn bán trường diễn hiện nay chỉ được tiến hành trên chuột cống thuần chủng trong điều kiện phòng thí nghiệm tiêu chuẩn ^{[1] [2]}. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng dài hạn có đối chứng ở người uống nước chiết cồn của chìa vôi theo cách thức dân gian ^{[1] [2]}. Hơn nữa, dịch chiết trong thí nghiệm được loại bỏ cồn hoàn toàn trước khi cho chuột uống hoặc chỉ thử nghiệm ở nồng độ vi lượng trên tế bào HepG2 ^{[1] [2]}. Việc người tiêu dùng trực tiếp uống dịch ngâm cùng rượu nồng độ cao (rượu trắng 40 độ) đưa một lượng lớn cồn tự do vào cơ thể, điều mà các nghiên cứu trên chưa mô phỏng ^{[1] [2]}.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu ngâm thảo dược

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên ngâm rượu thì hoàn toàn lành tính, uống càng nhiều bổ bấy nhiêu". Nhiều người nhầm tưởng rằng hoạt chất trong dây chìa vôi có thể triệt tiêu hoàn toàn tác hại của cồn. Trên thực tế, dung môi ethanol trong rượu tự thân đã là một chất gây độc trực tiếp cho tế bào gan và kích thích tăng thải trừ ở thận khi lạm dụng.

Một sai lầm khác là tự ý thu hái cây ngoài tự nhiên để ngâm rượu mà không qua kiểm định. Dây chìa vôi có nhiều phân loài và rất dễ nhầm lẫn với các loài dây leo hoang dại chứa độc tính sinh học cao đối với hệ bài tiết ^{[5] [6]}. Khi ngâm lẫn tạp chất hoặc các cây lạ, độc chất ngoại lai có thể gây suy gan cấp, hoại tử mô thận như các trường hợp đã được ghi nhận ở nhiều mô hình độc chất học thực vật ^{[5] [6] [7]}.

Ai nên thận trọng khi dùng chìa vôi ngâm rượu?

Người đã có tiền sử viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan tuyệt đối không nên sử dụng chìa vôi dưới dạng ngâm rượu. Dù chiết xuất chìa vôi không mang độc tính tế bào gan ^[1], dung môi cồn sẽ làm thúc đẩy tiến trình hoại tử tế bào và làm tăng vọt các chỉ số AST, ALT ^[3].

Bệnh nhân mắc các bệnh lý thận mạn tính hoặc suy thận cũng cần tránh hoàn toàn rượu ngâm thảo mộc. Chức năng thận suy giảm sẽ không thể đào thải các sản phẩm chuyển hóa rượu và các chất cặn bã hiệu quả, dẫn tới tích tụ ure và creatinine gây hại cho cơ thể ^[3].

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng nghiêm cấm sử dụng rượu ngâm dưới mọi hình thức để bảo vệ hệ thần kinh và các cơ quan chuyển hóa non nớt. Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính chuyển hóa qua men gan cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Cách áp dụng an toàn trong đời sống

Để khai thác các hoạt chất của dây chìa vôi mà không gây hại cho gan và thận, phương pháp an toàn nhất là sử dụng dạng sắc nước uống thay vì ngâm rượu. Dược liệu chìa vôi khô cần được mua từ các cơ sở đông y có uy tín, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng để tránh bị pha trộn nấm mốc hoặc rễ cây lạ có độc ^[6].

Người dùng nên sắc chìa vôi lấy nước uống ấm với lượng vừa phải mỗi ngày. Nếu vẫn có thói quen dùng rượu thuốc, chỉ nên dùng với lượng rất nhỏ theo hướng dẫn của thầy thuốc đông y, xem như một dạng dẫn thuốc, tuyệt đối không uống say hoặc dùng thay thế các bữa nhậu. Khi sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian kéo dài nào, người dân cần chủ động đi kiểm tra định kỳ các chỉ số men gan AST, ALT và chức năng thận urea, creatinine để theo dõi sức khỏe nội tạng ^[3].

Tóm lại, dịch chiết thân cây chìa vôi cho thấy độ an toàn cao đối với gan và thận trên các mô hình nghiên cứu động vật thực nghiệm ^{[1] [2]}. Tuy nhiên, việc ngâm loại cây này với rượu nồng độ cao và uống kéo dài có thể gây hại cho gan thận xuất phát từ chính độc tính của cồn. Người tiêu dùng nên ưu tiên các dạng sử dụng đường nước sắc hoặc tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để đảm bảo an toàn lâu dài cho cơ thể.