Bệnh ghẻ là tình trạng nhiễm ký sinh trùng ngoài da phổ biến, gây ngứa ngáy dữ dội và rất dễ lây lan trong cộng đồng [1], [2]. Khi gặp phải tình trạng ngứa ngáy do cái ghẻ, nhiều người tìm đến các phương pháp truyền miệng trong dân gian, trong đó có việc dùng rễ hoặc thân cây dây thuốc cá để giã nát đắp hoặc nấu nước tắm. Tuy nhiên, việc tự ý dùng loại cây chứa độc tính cao này ngoài da tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường hơn là hiệu quả thực tế.
Câu trả lời ngắn gọn là người bệnh tuyệt đối không nên dùng dây thuốc cá để trị ghẻ. Dù trong kinh nghiệm dân gian loại cây này được dùng để diệt trừ sâu bọ hay cá tạp, y văn chính thống hiện nay hoàn toàn không ghi nhận dây thuốc cá là thuốc điều trị ghẻ cho người. Đắp hoặc tắm nước lá, rễ cây thuốc này lên da, đặc biệt là vùng da tổn thương có vết xước, mang lại nguy cơ ngộ độc rất cao, trong khi y học hiện đại đã có các phác đồ chuẩn hóa an toàn và hiệu quả hơn rất nhiều [1], [3].
Cơ chế dân gian và rủi ro ngấm độc qua da
Dây thuốc cá vốn được biết đến trong nông nghiệp và đời sống dân dã nhờ chứa hoạt chất có khả năng làm tê liệt và tiêu diệt các sinh vật thủy sinh hoặc côn trùng. Dựa vào đặc tính này, dân gian truyền tai nhau việc bôi đắp nước cốt cây để diệt ký sinh trùng cái ghẻ Sarcoptes scabiei [2]. Tuy nhiên, cơ chế tác động này hoàn toàn không có liều lượng an toàn được kiểm chứng khi dùng trên cơ thể người.
Bệnh ghẻ đặc trưng bởi phản ứng ngứa ngáy dữ dội, khiến người bệnh liên tục cào gãi [4], [5]. Hành động cào gãi làm rách da, tạo thành các vết xước và thương tổn hở, mở đường cho vi khuẩn như liên cầu trùng Streptococcus pyogenes xâm nhập [4]. Khi bôi hoặc đắp thảo dược có độc tính mạnh như dây thuốc cá lên những bề mặt da bị tổn thương hở này, các hợp chất độc hại dễ dàng ngấm trực tiếp vào tuần hoàn máu, dẫn đến nguy cơ ngộ độc toàn thân thay vì chỉ có tác dụng tại chỗ.
Các phương pháp chuẩn hóa trong điều trị ghẻ hiện nay
Trái ngược với việc sử dụng các bài thuốc truyền miệng thiếu bằng chứng, y học hiện đại đã nghiên cứu và chuẩn hóa các nhóm thuốc bôi và thuốc uống có độ an toàn và hiệu quả cao để tiêu diệt cái ghẻ [1], [3]. Các tài liệu tổng quan hệ thống đã đánh giá giá trị điều trị của các hoạt chất bôi ngoài da như permethrin, benzyl benzoate, crotamiton, các hợp chất lưu huỳnh, malathion cùng với thuốc uống ivermectin [1], [3].
Ngoại trừ các thuốc đã được cấp phép, các nghiên cứu y khoa không ghi nhận dây thuốc cá trong danh mục thuốc được khuyến nghị [1], [3]. Bệnh nhân khi mắc ghẻ cần được tiếp cận các phác đồ chuẩn hóa này thay vì tự ý thử nghiệm các loại cây cỏ có tính độc ngoài tự nhiên.
Bằng chứng khoa học về các loại thuốc bôi ngoài da
Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã kiểm chứng hiệu quả của các loại thuốc bôi trị ghẻ thông dụng. Điển hình, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi so sánh giữa kem permethrin 5% và nhũ dịch benzyl benzoate (BB) 25% trên 110 bệnh nhân được chẩn đoán xác định ghẻ qua soi da, chia đều mỗi nhóm 55 người dùng thuốc liên tiếp 3 ngày [5]. Kết quả đánh giá sau 3 tuần cho thấy tỷ lệ khỏi bệnh đạt 87% ở nhóm benzyl benzoate và 27% ở nhóm permethrin [5]. Kem permethrin 5% có độ dung nạp rất tốt, trong khi benzyl benzoate gây cảm giác nóng rát ở 24% người bệnh [5].
Trong một nghiên cứu khác công bố năm 2017 thực hiện trên 54 bệnh nhân chia thành ba nhóm điều trị, hiệu quả của kem permethrin 5% (bôi 2 lần cách nhau 1 tuần), kem dưỡng crotamiton (dùng 2 ngày, lặp lại sau 1 tuần) và thuốc mỡ lưu huỳnh 10% (dùng trong 2 đến 3 tuần) đã được đối đầu [2]. Sau 1 tuần, tỷ lệ khỏi ở nhóm permethrin cao hơn rõ rệt so với crotamiton và lưu huỳnh; sau 2 tuần, tỷ lệ khỏi của permethrin đạt 100%, crotamiton đạt 66,7% và lưu huỳnh đạt 38,9% [2]. Tuy nhiên, khi theo dõi đến tuần thứ 4, cả ba phương pháp đều đạt hiệu quả điều trị ở toàn bộ bệnh nhân tham gia nghiên cứu [2].
Bên cạnh đó, các tổng quan y khoa cũng chỉ ra rằng kem permethrin 5% khi sử dụng đúng chỉ dẫn có thể đạt tỷ lệ khỏi bệnh lên tới gần 90% trong các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên [6]. Thuốc thường được bôi từ cổ xuống lòng bàn chân trong thời gian từ 8 đến 14 giờ rồi rửa sạch [6].
Vai trò của thuốc uống trong điều trị ghẻ vảy và dịch diện rộng
Đối với các trường hợp ghẻ vảy (crusted scabies) nghiêm trọng hoặc bùng phát dịch trong cộng đồng khép kín, thuốc uống ivermectin là lựa chọn quan trọng [4], [7], [8]. Ivermectin tiêu diệt ký sinh trùng thông qua cơ chế phong bế thụ thể gamma-aminobutyric acid (GABA), làm cái ghẻ bị tê liệt [4].
Một báo cáo năm 1997 tại một viện dưỡng lão nông thôn có quy mô 33 giường ghi nhận việc sử dụng thành công ivermectin đơn độc để dập tắt ổ dịch ghẻ lưu hành sau khi hàng loạt liệu pháp bôi ngoài da như permethrin, benzyl benzoate và mỡ lưu huỳnh thất bại [7]. Toàn bộ người bệnh được dùng ivermectin liều 200 mcg/kg và lặp lại sau 2 tuần; sau 4 tuần kể từ liều đầu tiên không còn dấu hiệu ghẻ hoạt động và toàn bộ tổn thương da biến mất hoàn toàn sau 6 tuần [7].
Một báo cáo ca bệnh ghẻ vảy tăng sừng năm 2023 cũng chỉ ra rằng việc dùng ivermectin liều 200 mcg/kg theo mức độ bệnh kết hợp thuốc bôi mang lại hiệu quả thoái lui tổn thương rõ rệt [4]. Thuốc uống này đặc biệt hữu ích khi điều trị ghẻ vảy ở bệnh nhân suy giảm miễn dịch hoặc khi điều trị bôi ngoài da thất bại, dù việc kết hợp cả thuốc uống và thuốc bôi vẫn đem lại tỷ lệ chữa khỏi cao hơn [4], [8], [6].
Hiểu lầm thường gặp khi điều trị ghẻ
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm rằng các loại cây diệt được ruồi muỗi, cá tạp ngoài tự nhiên như dây thuốc cá thì sẽ an toàn và trị dứt điểm được cái ghẻ ký sinh dưới da người. Thực tế, cái ghẻ đào hầm trong lớp sừng của da, việc bôi các loại nước lá cây không qua tinh chế vừa không đảm bảo nồng độ tiêu diệt mầm bệnh, vừa tiềm ẩn độc tính ngấm qua hàng rào biểu bì bị tổn thương [4], [2].
Một hiểu lầm khác là cho rằng cứ còn ngứa sau khi dùng thuốc là bệnh chưa khỏi, dẫn đến tâm lý sốt ruột và tìm đến các bài thuốc lạ. Các chuyên gia y tế lưu ý rằng bệnh nhân sau khi điều trị ghẻ đúng cách vẫn có thể bị ngứa dai dẳng kéo dài tới 4 tuần [6]. Triệu chứng ngứa này không nhất thiết đồng nghĩa với việc điều trị thất bại hay bị tái nhiễm, mà thường chỉ là phản ứng dị ứng còn tồn lưu của cơ thể [6].
Ngoài ra, tình trạng vệ sinh kém và tiếp xúc nguồn lây là các biến số quan trọng dẫn đến việc mắc bệnh hoặc bùng phát dịch, chứ không đơn thuần chỉ do thể trạng dinh dưỡng hay chỉ số khối cơ thể (BMI) [4]. Việc cào gãi gây loét da còn có thể dẫn đến biến chứng nhiễm khuẩn thứ phát nguy hiểm như nhiễm trùng huyết, viêm cầu thận sau nhiễm liên cầu hoặc sốt thấp khớp [4].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Khi tiếp cận điều trị bệnh ghẻ, việc lựa chọn thuốc phải căn cứ chặt chẽ trên độ tuổi và thể trạng của người bệnh, tuyệt đối không dùng các biện pháp dân gian chưa kiểm chứng.
Đối với trẻ sơ sinh dưới 2 tháng tuổi và phụ nữ mang thai, thuốc bôi chứa lưu huỳnh được ghi nhận là lựa chọn an toàn [6]. Ngược lại, tính an toàn của thuốc uống ivermectin trên phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em có cân nặng dưới 15 kg hiện vẫn chưa được xác lập đầy đủ [8], [6]. Do đó, các đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không được tự ý dùng thuốc uống hay dùng các loại lá cây, rễ cây độc hại như dây thuốc cá để đắp lên da [8], [6].
Bệnh nhân mắc ghẻ vảy nặng thường đi kèm với tình trạng suy giảm miễn dịch, là nguồn lây truyền bệnh rất cao trong cộng đồng [4], [8]. Những trường hợp này cần sự can thiệp y tế chuyên sâu kết hợp thuốc bôi và thuốc uống, thay vì chần chừ chữa trị tại nhà khiến bệnh lây lan thành dịch [4], [6].
Lời khuyên áp dụng thực tế và phòng ngừa
Khi phát hiện các dấu hiệu nghi ngờ nhiễm ghẻ, người bệnh cần đi khám chuyên khoa da liễu để được chỉ định các thuốc đặc hiệu như kem permethrin 5%, benzyl benzoate hoặc mỡ lưu huỳnh theo đúng hướng dẫn y khoa [5], [2], [6].
Trong trường hợp được chỉ định permethrin 5%, thuốc cần được bôi kỹ từ vùng cổ xuống đến tận các ngón chân và lòng bàn chân, giữ thuốc trên da trong 8 đến 14 giờ trước khi tắm rửa sạch sẽ [6]. Ở trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh, tổn thương có thể lan lên cả mặt, da đầu và cổ nên cần bôi phủ cả các vùng này theo chỉ dẫn [6]. Nếu bệnh nặng, việc lặp lại đợt bôi thuốc sau 1 đến 2 tuần có thể được bác sĩ yêu cầu [6].
Bên cạnh việc dùng thuốc diệt ký sinh trùng, việc cắt ngắn móng tay và giữ móng sạch sẽ là bước chăm sóc quan trọng giúp hạn chế tổn thương da do cào gãi, từ đó phòng ngừa nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn dẫn đến chốc lở hay viêm da mủ [4], [6]. Nếu xuất hiện nhiễm trùng da thứ phát, bệnh nhân cần được bác sĩ kê đơn kháng sinh toàn thân thích hợp [6].
Điều trị ghẻ đòi hỏi sự kiên trì và tuân thủ các phác đồ y học đã được chứng minh hiệu quả và an toàn. Việc tự ý sử dụng các loại cây chứa độc như dây thuốc cá không những không giúp khỏi bệnh mà còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nguy hiểm qua vết thương hở. Khi xuất hiện triệu chứng ngứa ngáy và nốt sẩn trên da, hãy đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.
