Nhiều người Việt có thói quen sưu tầm các loại củ, rễ cây rừng về ngâm rượu để bồi bổ sức khỏe hoặc trị đau nhức xương khớp. Trong số đó, các loại thảo mộc mang tên dân dã như "gừng bọc da", gừng rừng hoang dã thường được truyền tai là vị thuốc quý từ tự nhiên. Tuy nhiên, việc tự ý đào xới, thu hái hoặc mua bán các loại củ không rõ nguồn gốc để ngâm rượu tiềm ẩn rất nhiều nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng.
Việc sử dụng các loại củ hoang dã như gừng bọc da để ngâm rượu uống hoàn toàn không an toàn nếu chưa được định danh thực vật chính xác và kiểm định độc tính. Dán nhãn "tự nhiên" không đồng nghĩa với vô hại; sự nhầm lẫn giữa các loài cây rừng có thể dẫn đến tổn thương gan thận cấp tính hoặc ngộ độc đe dọa tính mạng [1].
Nguy cơ nhầm lẫn thực vật khi thu hái củ hoang dã
Trong tự nhiên, nhiều loài thực vật có hình thái thân rễ bên ngoài rất giống nhau, dễ gây nhầm lẫn tai hại cho người đi hái thuốc nghiệp dư. Chi gừng (Zingiber) trong tự nhiên rất đa dạng, thân rễ chứa nhiều hợp chất sinh học có hoạt tính kháng khuẩn như monoterpene, sesquiterpene hydrocarbon (alpha-zingiberene, ar-curcumene, beta-bisabolene, beta-sesquiphellandrene) và các hoạt chất gingerol, shogaol [2]. Dù vậy, không phải loài cây hoang dã nào mang hình dáng củ giống gừng cũng thuộc chi thực vật an toàn này.
Thực tế ghi nhận nhiều loại thảo mộc có chứa độc chất tự nhiên bị thu hái nhầm do tên gọi địa phương hoặc hình dáng tương tự [1]. Chẳng hạn, loài gừng hoang dã châu Âu (Asarum europaeum) là một thành phần bất hợp pháp và nguy hiểm thường bị lẫn vào các chế phẩm thảo dược [1]. Việc nhầm lẫn thực vật (botanical misidentification) là mối nguy hiện hữu khi người dân tự ý tìm kiếm các loại dược liệu hoang dã như gừng bọc da trên rừng về làm thuốc [3].
Việc người dân mua bán các loại thảo mộc từ những người bán rong không có giấy phép hoặc không có chuyên môn y học làm gia tăng đáng kể nguy cơ dùng sai loài cây [4]. Khi thiếu kiến thức phân loại thực vật học, những loài củ chứa độc tính mạnh rất dễ bị gắn nhãn nhầm thành thảo dược bồi bổ [5], [4].
Độc tính tiềm ẩn từ độc chất tự nhiên và sự suy kiệt tạng
Nhiều người lầm tưởng thảo mộc tự nhiên lành tính hơn tân dược, nhưng các nghiên cứu đã chỉ ra điều ngược lại [1], [6]. Một số chế phẩm thảo dược truyền thống chứa các độc tố hữu cơ tự nhiên có thể gây hậu quả khôn lường như suy gan cấp tính, suy thận cấp tính, làm trầm trọng thêm các bệnh nền sẵn có, thậm chí dẫn đến tử vong [1]. Hiện tượng độc tính trên gan (hepatotoxicity) đã được ghi nhận ở hơn 300 loài thực vật khác nhau [3].
Rượu là dung môi hữu cơ có khả năng chiết xuất mạnh mẽ toàn bộ các hợp chất có trong nguyên liệu ngâm, bao gồm cả các độc tố tự nhiên nguy hiểm. Khi uống rượu ngâm củ hoang dã không rõ loại, toàn bộ lượng độc tố hòa tan sẽ đi thẳng vào hệ tiêu hóa và hấp thu vào máu. Gan và thận là hai cơ quan chịu trách nhiệm chuyển hóa và đào thải độc chất, do đó sẽ gánh chịu tổn thương nặng nề nhất [1].
Nghiên cứu về sức khỏe nghề nghiệp ghi nhận nhóm người tiếp xúc lâu năm với các loại thảo mộc truyền thống không được kiểm soát có sự gia tăng nguy cơ tử vong do ung thư thận và các cơ quan tiết niệu, cũng như làm tăng nguy cơ mắc bệnh thận mạn tính (CKD) [4]. Nguy cơ này đối với người tiêu dùng bình thường thậm chí còn cao hơn do thói quen mua thảo dược trôi nổi từ người không có chuyên môn y tế [4].
Những nghiên cứu khoa học cảnh báo về rủi ro thảo dược
Các công bố khoa học quốc tế liên tục đưa ra những bằng chứng xác thực về mặt trái của việc dùng thảo dược truyền thống bừa bãi:
Một bài tổng quan công bố năm 2017 tại Australia đã phân tích các rủi ro từ thảo dược và nhấn mạnh rằng nhiều chế phẩm chứa kim loại nặng, hóa chất độc hại và độc tố hữu cơ tự nhiên gây suy gan thận cấp hoặc tử vong [1]. Báo cáo cũng chỉ ra tình trạng thay thế loài thực vật giá rẻ, độc hại vào vị trí các vị thuốc đắt tiền do thiếu quy chuẩn giám sát chất lượng [1].
Một công bố khoa học năm 2011 về hành vi tự dùng thuốc với thảo dược và thực phẩm bổ sung đã chỉ ra rằng hơn 300 loài cây cỏ có độc tính hủy hoại tế bào gan [3]. Nghiên cứu nhấn mạnh rủi ro từ việc nhận diện sai thực vật, nhiễm kim loại nặng, dung môi hữu cơ, thuốc trừ sâu và tương tác nguy hiểm giữa thảo mộc với thuốc điều trị thông thường [3].
Một nghiên cứu dịch tễ học công bố năm 2009 theo dõi nhóm thầy thuốc thảo dược truyền thống đã phát hiện sự gia tăng tỷ lệ tử vong do ung thư đường tiết niệu và bệnh thận mạn tính do phơi nhiễm với các thành phần thảo mộc độc hại [4]. Dữ liệu chỉ ra việc thiếu kiến thức chuyên môn dẫn đến chế biến sai cách, nhầm lẫn loài thảo mộc và sử dụng các nguồn dược liệu không rõ nguồn gốc làm tăng nguy cơ ngộ độc cho cộng đồng [4].
Một phân tích tổng hợp hệ thống năm 2019 rà soát 11 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 693 bệnh nhân về các loại thảo dược (trong đó có gừng Zingiber officinale liều 1,5 g bột cho tình trạng nôn) [6]. Nghiên cứu chỉ ra quan niệm thảo dược hoàn toàn không có tác dụng phụ là sai lầm, đồng thời ghi nhận bằng chứng về nguy cơ tương tác thuốc nghiêm trọng ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị y khoa tiêu chuẩn [6].
Hiểu lầm phổ biến khi tự ngâm rượu thảo mộc
Sai lầm lớn nhất của đa số người dân là tin rằng "cây cỏ tự nhiên ngâm rượu thì bổ, không bổ chiều này cũng bổ chiều khác". Nghiên cứu cho thấy tâm lý quay về với thiên nhiên tạo ra cảm giác an toàn giả tạo [5]. Thực tế, thảo dược cũng có những tác dụng không mong muốn nghiêm trọng không kém gì tân dược [5].
Một hiểu lầm khác là cho rằng nồng độ cồn trong rượu có thể khử được mọi độc tố trong củ rừng. Rượu không thể phân hủy các độc chất hữu cơ phức tạp hay kim loại nặng vốn có trong thảo mộc bị ô nhiễm [1], [3]. Ngược lại, rượu chỉ đóng vai trò hòa tan và dẫn độc chất vào tuần hoàn nhanh hơn, làm tăng gánh nặng giải độc cho gan và thận [1].
Nhiều người cũng tin rằng dùng thảo mộc để tự điều trị các bệnh viêm nhiễm, đường ruột là cách chữa an toàn. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy hiệu quả của các chế phẩm thảo mộc trên các bệnh lý này còn rất hạn chế, trong khi rủi ro lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe chưa được đánh giá đầy đủ [7].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Việc tự ý dùng rượu ngâm củ hoang dã như gừng bọc da nguy hiểm với tất cả mọi người, nhưng một số nhóm đối tượng đối mặt với rủi ro tử vong cao hơn:
Người cao tuổi: Nhóm tuổi này thường mắc nhiều bệnh nền và sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc kê đơn (polypharmacy) [3]. Uống rượu thảo mộc tự ngâm làm tăng đột biến nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm và phản ứng có hại [3].
Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật: Người sắp phẫu thuật cần ngừng hoàn toàn các loại thảo dược ít nhất 2 tuần trước ngày mổ để tránh tương tác với thuốc gây mê và thuốc chống đông máu [3], [6].
Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có nghiên cứu nào khẳng định tính an toàn của các loại củ hoang dã như gừng bọc da đối với thai nhi và trẻ sơ sinh [3]. Việc tùy tiện sử dụng các chế phẩm thảo dược tự phát có thể đe dọa sự phát triển của em bé [3].
Bệnh nhân ung thư, người có bệnh lý gan, thận: Thảo mộc trôi nổi có thể can thiệp tiêu cực vào quá trình điều trị ung thư, kích thích khối u tiến triển hoặc trực tiếp phá hủy chức năng thận vốn đã suy yếu [3], [4].
Hướng dẫn bảo đảm an toàn khi dùng thảo dược
Để tránh những tai nạn ngộ độc củ rừng ngâm rượu đáng tiếc, việc tuân thủ các nguyên tắc y tế là bắt buộc:
Tuyệt đối không tự ý đào bới rễ cây, củ lạ trên rừng hoặc mua củ hoang dã không có nhãn mác, không được kiểm định từ các thương lái tự do [4]. Khi cần dùng gừng làm gia vị hoặc chăm sóc sức khỏe, chỉ nên sử dụng củ gừng thông thường (Zingiber officinale) có nguồn gốc rõ ràng từ chuỗi thực phẩm an toàn [8], [2].
Không bao giờ tự ý pha trộn nhiều loại rễ thảo mộc vào cùng một bình rượu ngâm. Sự phối hợp tùy tiện các hợp chất sinh học có thể sinh ra tương tác độc hại, làm thay đổi dược tính của các vị thuốc [1], [3].
Nếu có ý định sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian hoặc thảo dược bổ trợ nào, người dân cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế [1], [3]. Không tự chẩn đoán bệnh và không tự ý thay thế thuốc kê đơn bằng các chế phẩm truyền miệng [3].
Việc ngâm rượu củ gừng bọc da hoang dã tiềm ẩn mối họa lớn về ngộ độc thảo mộc, tổn thương gan và suy thận mạn tính do nhầm lẫn loài thực vật. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước những lời đồn thổi về thảo dược quý tự nhiên, luôn ưu tiên nguồn gốc rõ ràng và tư vấn y khoa chuyên nghiệp để bảo vệ tính mạng bản thân.
