Bối cảnh và lời đồn quen thuộc trong mâm cơm

Củ kiệu muối chua hay ăn sống là món ăn kèm quen thuộc trong văn hóa ẩm thực Việt Nam, đặc biệt vào dịp lễ Tết. Nhiều người truyền tai nhau rằng ăn vài củ kiệu sống khi bắt đầu hắt hơi, sổ mũi có thể lập tức giải cảm, đẩy lùi triệu chứng cảm lạnh.

Quan niệm này xuất phát từ vị cay nồng, tính ấm cùng mùi hăng đặc trưng rất giống hành, tỏi của kiệu. Không ít người tin rằng việc ăn kiệu sống giúp diệt trừ tận gốc virus cảm cúm đang hoành hành trong đường hô hấp.

Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm dân gian này có thực sự chuẩn xác dưới góc nhìn của y học hiện đại? Khoa học cần phân biệt rõ ràng giữa các thí nghiệm kháng khuẩn trong môi trường nhân tạo và hiệu quả lâm sàng khi con người mắc bệnh.

Câu trả lời từ góc nhìn y học thực chứng

Khẳng định ăn củ kiệu sống giúp "giải cảm hiệu quả" là quan niệm chưa có cơ sở khoa học xác thực. Hiện tại, hoàn toàn không có thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh củ kiệu có tác dụng điều trị hay rút ngắn thời gian mắc bệnh cảm lạnh thông thường.

Cảm lạnh thông thường chủ yếu do các loại virus đường hô hấp gây ra. Trung bình mỗi năm, trẻ em mắc từ 6 đến 8 đợt cảm lạnh, còn người lớn thường gặp từ 2 đến 4 đợt [1], [2], [3]. Bệnh lý này phần lớn tự thoái lui nhờ hệ miễn dịch tự nhiên của cơ thể.

Những hoạt chất được nhắc đến như "vũ khí kháng khuẩn" của chi họ Hành chủ yếu được ghi nhận trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật. Khi nạp qua đường tiêu hóa, các hợp chất này bị chuyển hóa và khó đạt được nồng độ có thể tiêu diệt virus ở đường hô hấp.

Cơ chế tác động: Giữa ống nghiệm và thực tế cơ thể

Các loài thực vật thuộc chi Hành (Allium) chứa nhiều hợp chất thiosulfinate, nổi bật nhất là allicin, cùng các polyphenol và flavonoid [4], [5]. Trong các thử nghiệm nuôi cấy, các chiết xuất từ chi Hành thể hiện khả năng ức chế nhiều loại vi sinh vật như vi khuẩn gram dương, gram âm, nấm men, ký sinh trùng và cả virus [4], [5].

Cơ chế kháng khuẩn của các hợp chất này diễn ra khi phân tử thiosulfinate phản ứng với các nhóm sulfhydryl (SH) trong protein tế bào của vi sinh vật [4]. Bằng chứng khoa học cũng ghi nhận allicin và thiosulfinate còn phản ứng với các axit amin không chứa nhóm SH để vô hiệu hóa mầm bệnh [4].

Tuy nhiên, kết quả tiêu diệt mầm bệnh trong ống nghiệm hoàn toàn khác với việc đẩy lùi virus đang nhân lên bên trong cơ thể sống. Khi ăn củ kiệu vào dạ dày, dịch vị tiêu hóa cùng quá trình chuyển hóa tại gan làm biến đổi phần lớn các phân tử có hoạt tính. Chúng không thể lưu thông nguyên vẹn tới niêm mạc mũi họng để "quét sạch" virus như nhiều người vẫn tưởng tượng.

Bằng chứng khoa học: Chi Hành và bệnh cảm lạnh

Để đánh giá thực tế tác dụng của chi Hành đối với cảm lạnh, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều đợt tổng quan hệ thống dữ liệu y khoa toàn cầu. Đáng chú ý, các nghiên cứu tập trung nhiều nhất vào tỏi (Allium sativum) chứ không phải củ kiệu (Allium chinense).

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2014 của tổ chức Cochrane, cập nhật các cơ sở dữ liệu quốc tế như CENTRAL, MEDLINE, EMBASE đến tháng 8 năm 2014, chỉ tìm được 1 thử nghiệm lâm sàng duy nhất đạt chuẩn [2]. Nghiên cứu này phân ngẫu nhiên 146 người tham gia dùng viên bổ sung tỏi (chứa 180 mg allicin) hoặc giả dược mỗi ngày một lần trong 12 tuần [2]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng tỏi có 24 đợt cảm lạnh so với 65 đợt ở nhóm dùng giả dược (p < 0.001), giúp số ngày bị bệnh giảm từ 366 ngày xuống 111 ngày [2].

Tuy nhiên, thời gian trung bình để bình phục sau khi đã nhiễm bệnh lại gần như tương đương: nhóm can thiệp mất 4,63 ngày, trong khi nhóm giả dược mất 5,63 ngày [2]. Các đánh giá hệ thống trước đó vào năm 2009 và 2012 cũng cho kết quả tương tự, đồng thời khẳng định bằng chứng còn rất hạn chế do chỉ có duy nhất một thử nghiệm quy mô nhỏ [1], [3]. Tác dụng phụ được báo cáo ở nhóm dùng chế phẩm chi Hành bao gồm phát ban và cơ thể có mùi khó chịu [2].

Đối với củ kiệu (Allium chinense), nghiên cứu công bố năm 2016 trên chuột cống trắng Wistar ăn chế độ giàu chất béo cho thấy chiết xuất củ kiệu có hoạt tính chống oxy hóa và giúp cải thiện mỡ máu [6]. Cụ thể, tinh dầu kiệu liều cao làm giảm cholesterol toàn phần, triglyceride, giảm mỡ nội tạng và bảo vệ mô gan [6]. Tuy vậy, nghiên cứu này không đánh giá tác động điều trị cảm lạnh hay diệt virus trên người.

Một nghiên cứu khác vào năm 2024 khảo sát bài thuốc Thông Xị Thang (kết hợp củ hành tím Allium ascalonicum và đậu xị) trên mô hình chuột bị cảm mạo phong hàn [7]. Kết quả chỉ ra bài thuốc hỗ trợ giảm sốt, giảm các yếu tố gây viêm, bảo vệ mô phổi thông qua con đường Nrf2/HO-1 và điều hòa vi khuẩn Lactobacillus murinus trong đường ruột chuột [7]. Dù vậy, đây vẫn là thử nghiệm trên loài gặm nhấm với bài thuốc phối hợp nhiều vị thảo dược, không thể quy đổi tương đương thành hiệu quả của việc ăn củ kiệu sống ở người.

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Việc ăn củ kiệu sống hay các món ăn từ kiệu thực tế vẫn đem lại một số giá trị dinh dưỡng nhất định. Củ kiệu cung cấp chất xơ, các chất chống oxy hóa tự nhiên giúp hỗ trợ cân bằng chuyển hóa và tăng cường khả năng phòng vệ tế bào [6]. Vị cay ấm của kiệu có thể mang lại cảm giác thông thoáng khoang mũi tạm thời, giảm cảm giác nghẹt đờm do phản xạ kích thích niêm mạc.

Tuy vậy, giới hạn bằng chứng hiện tại là rất lớn:

  • Không có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào xác nhận ăn củ kiệu sống có thể rút ngắn thời gian mắc bệnh cảm hay diệt virus cảm lạnh.
  • Dữ liệu về khả năng hỗ trợ phòng cảm lạnh của chi Hành chỉ mới được ghi nhận ở chế phẩm viên nén tỏi chuẩn hóa hàm lượng allicin (180 mg), không áp dụng trực tiếp cho củ kiệu ăn sống [1], [2], [3].
  • Khả năng kháng khuẩn trong đĩa nuôi cấy vi sinh không đồng nghĩa với khả năng điều trị khỏi bệnh trên cơ thể người [4], [5].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng củ kiệu có vị cay hăng tương tự hành, tỏi thì cũng có dược tính và công dụng chữa bệnh y hệt. Trên thực tế, hàm lượng allicin và các hợp chất thiosulfinate có sự khác biệt rất lớn giữa các loài thực vật khác nhau thuộc chi Allium [5].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng vi khuẩn với virus gây cảm. Cảm lạnh do các chủng virus đường hô hấp gây ra, trong khi phần lớn các thử nghiệm chứng minh chiết xuất chi Hành có hoạt tính lại thực hiện trên vi khuẩn như tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus), vi khuẩn E. coli hoặc nấm Candida [5]. Kể cả khi có hoạt tính ức chế vi sinh vật trong phòng thí nghiệm, điều đó không biến củ kiệu thành "thuốc kháng sinh tự nhiên" có thể trị khỏi cảm cúm.

Cuối cùng, quan niệm cho rằng "ăn càng nhiều kiệu sống càng mau hết bệnh" là sai lầm nguy hại. Việc lạm dụng kiệu sống khi cơ thể đang mệt mỏi có thể gây tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa.

Những ai nên thận trọng khi ăn kiệu sống?

Dù củ kiệu là thực phẩm quen thuộc, một số đối tượng cần đặc biệt lưu ý và hạn chế sử dụng:

  • Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản: Vị cay nóng và lượng tinh dầu hăng trong kiệu sống kích thích niêm mạc dạ dày, gây ợ chua, nóng rát thượng vị.
  • Người có cơ địa dị ứng: Dữ liệu thử nghiệm từ chiết xuất chi Hành cho thấy tác dụng không mong muốn có thể gây phát ban trên da [2].
  • Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Các chiết xuất thực vật liều cao có thể gây tương tác chuyển hóa, do đó người có bệnh nền cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị.

Chưa có nghiên cứu an toàn và hiệu quả của việc dùng kiệu sống trị bệnh trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ nhỏ; dữ liệu hiện có chỉ ghi nhận trên người trưởng thành hoặc động vật [1], [6], [7]. Nhóm này chỉ nên dùng kiệu như một loại gia vị thực phẩm bình thường với lượng vừa phải.

Cách áp dụng an toàn và khoa học

Củ kiệu nên được sử dụng đúng vai trò là một nét văn hóa ẩm thực và nguồn bổ sung thực vật trong chế độ ăn hàng ngày.

Người khỏe mạnh có thể dùng củ kiệu muối chua hoặc kiệu tươi kèm trong bữa ăn với lượng vừa phải để kích thích cảm giác ngon miệng và hỗ trợ tiêu hóa. Tránh ăn kiệu sống lúc bụng đang đói cồn cào để không gây cồn cào ruột.

Khi bị cảm lạnh, cách chăm sóc khoa học nhất là nghỉ ngơi hợp lý, uống đủ nước, ăn các món ấm mềm dễ tiêu. Nếu xuất hiện triệu chứng sốt cao kéo dài, khó thở hoặc bệnh tình không thuyên giảm, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám, không nên tự ý dùng kiệu sống để thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ.

Dân gian coi củ kiệu là bài thuốc quý giải cảm, nhưng khoa học hiện đại khẳng định đây chỉ là quan niệm truyền miệng chưa có cơ sở thực chứng. Thưởng thức kiệu như một món gia vị ngon miệng ở mức độ chừng mực là lựa chọn hợp lý nhất cho sức khỏe gia đình.