Nhiều người truyền tai nhau rằng ăn thực dưỡng kiềm hóa máu có thể bỏ đói và tiêu diệt khối u ác tính. Nỗi sợ hãi bệnh tật khiến không ít người bệnh từ chối phác đồ chuẩn y khoa để chuyển sang chế độ ăn uống khắt khe nhằm thay đổi độ pH trong cơ thể.

Quan niệm ăn thực phẩm kiềm để kiềm hóa dòng máu nhằm chữa khỏi ung thư hoàn toàn sai về mặt sinh lý học. Thực phẩm không làm thay đổi được pH máu, nghiên cứu khoa học xác nhận không có bằng chứng chứng minh chế độ ăn kiềm hóa chữa khỏi bệnh [1, 3].

Cơ chế giữ pH máu cực kỳ chặt chẽ

Cơ thể người sở hữu hệ thống đệm tinh vi bảo vệ sự sống. Độ pH máu bình thường luôn duy trì ổn định trong khoảng 7,35 đến 7,45 ở người khỏe mạnh lẫn bệnh nhân ung thư [1]. Nếu pH máu dao động vượt ra khỏi ngưỡng này, cơ thể lập tức rơi vào tình trạng cấp cứu nguy hiểm tính mạng [1].

Thận và phổi đóng vai trò cơ quan bù trừ chính để giữ vững cân bằng axit - kiềm [2]. Phổi đào thải khí cacbonic qua nhịp thở, còn thận bài tiết ion hydro thừa hoặc giữ lại bicacbonat [1, 2]. Do đó, bất kể lượng thức ăn hay nước uống nạp vào có tính kiềm ra sao, hệ đệm cơ thể sẽ hóa giải nhanh chóng để duy trì chỉ số pH máu sinh lý [1, 3].

Nhiều bộ phận cơ thể cần môi trường axit để thực hiện chức năng tự nhiên [2]. Điển hình là dạ dày cần axit mạnh để tiêu hóa thức ăn và tiêu diệt vi khuẩn gây hại trước khi dưỡng chất đi sâu vào ruột non [2].

Môi trường khối u và nguồn gốc hiểu lầm

Hiểu lầm ăn kiềm diệt ung thư xuất phát từ việc quan sát môi trường vi mô quanh khối u. Khoa học ghi nhận mô kẽ xung quanh tế bào ung thư thường có tính axit với độ pH xấp xỉ 6,5 [1]. Độ axit cục bộ này kích hoạt enzyme phân giải protein, phá hủy cấu trúc xung quanh, thúc đẩy khối u xâm lấn mô lành [1].

Sự toan hóa này phát sinh từ hoạt động chuyển hóa bất thường của chính tế bào ác tính [2, 3]. Kênh trao đổi natri - hydro NHE1 trên màng tế bào ung thư bơm ion hydro ra ngoài để tự bảo vệ khỏi bị ngộ độc toan [1]. Enzyme carbonic anhydrase 9 cũng tăng sinh ở mô ác tính, thúc đẩy quá trình toan hóa dịch ngoại bào [1].

Chính khối u tạo ra môi trường axit cục bộ xung quanh nó, chứ không phải do máu của cơ thể bị chua hay axit hóa [1]. Chưa có nghiên cứu nào chứng minh thức ăn hay nước uống kiềm đi vào cơ thể làm thay đổi được độ pH trong vi môi trường khối u [2, 4].

Khoa học chứng minh: Thực phẩm chỉ đổi pH nước tiểu

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2016 đã tìm kiếm dữ liệu trên toàn thế giới về giả thuyết axit - kiềm và nước kiềm trong điều trị ung thư [3]. Kết quả cho thấy không có bằng chứng khoa học hỗ trợ cho các lời khuyên về chế độ ăn kiềm hay nước kiềm giúp phòng ngừa và điều trị ung thư [3].

Nghiên cứu tổng quan này cũng chỉ ra ba thử nghiệm can thiệp tải lượng axit đo lường trực tiếp pH máu và nước tiểu [3]. Khi người tham gia thay đổi khẩu phần ăn, uống muối bicacbonat hoặc muối phosphat, pH nước tiểu thay đổi rõ rệt từ 0,2 đến 1,2 đơn vị [3]. Trong khi đó, pH máu gần như không đổi, chỉ dao động cực nhỏ từ 0,01 đến 0,02 đơn vị [3].

Thực phẩm tác động lên tải lượng axit bài tiết qua thận chứ không làm biến đổi hệ tuần hoàn [4]. Thịt có tải lượng axit tiềm tàng qua thận là dương 9,5 mEq, trong khi trái cây là âm 3,1 mEq và rau xanh là âm 2,8 mEq [4]. Chế độ ăn giàu rau quả làm tăng tính kiềm của nước tiểu vì thận tăng đào thải kiềm dư thừa ra ngoài, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc máu được kiềm hóa [3, 4].

Năm 1993, một nghiên cứu đánh giá pH phân trên 11 bệnh nhân ung thư đại tràng trước mổ, 14 bệnh nhân sau mổ, 17 người từng cắt polyp và 17 người đối chứng khỏe mạnh [5]. Độ pH phân giữa các nhóm không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (lần lượt là 7,03; 7,15; 7,20 và 7,11) [5]. Hiện tượng phân kiềm hơn ở một số người bệnh chỉ phản ánh sự sụt giảm hấp thu dinh dưỡng và lên men carbohydrate ngắn hạn do bệnh lý, không đại diện cho thói quen ăn uống kéo dài [5].

Giới hạn của các nghiên cứu kiềm hóa y khoa

Trong phòng thí nghiệm, một số hóa chất kiềm hóa y tế như natri bicacbonat, carbicab hoặc furosemide được thử nghiệm để tăng hiệu quả hóa trị [2]. Hoạt lực của các thuốc như epirubicin hay adriamycin tăng trong môi trường kiềm, nhưng các thuốc khác như cisplatin, mitomycin C lại hiệu quả hơn trong môi trường axit [2].

Năm 1984, từng có nghiên cứu đề xuất liệu pháp đưa kim loại kiềm như cesi hoặc rubidi vào cơ thể để tăng pH nội bào tế bào ung thư [6]. Tuy nhiên, các thử nghiệm nuôi cấy tế bào và động vật này chỉ dừng ở mức tạo giả thuyết ban đầu, không được tự ý suy diễn sang sức khỏe con người [3].

Việc dùng thuốc điều hòa pH trong phác đồ điều trị ung thư đòi hỏi giám sát lâm sàng nghiêm ngặt [4]. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý uống bột kiềm hay áp dụng các biện pháp truyền miệng vì không thể thay thế liệu pháp y khoa đã kiểm chứng [1, 3, 4].

Mặt lợi và rủi ro của ăn thực dưỡng, ăn kiềm

Thống kê cho thấy có tới 48% bệnh nhân ung thư từng tìm đến các chế độ ăn phổ biến như ăn kiềm, thực dưỡng macrobiotic, ăn chay, keto hoặc paleo [7]. Điểm tích cực của các chế độ này là khuyến khích ăn nhiều rau xanh, hạn chế ngũ cốc tinh chế và kiêng rượu bia, phù hợp với khuyến nghị của Quỹ Nghiên cứu Ung thư Thế giới và Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ [4, 7].

Tuy nhiên, nguy cơ lớn nhất là việc người bệnh tin vào các lý giải phản khoa học về khả năng tiêu diệt tế bào ác tính [7]. Việc áp dụng chế độ thực dưỡng kiêng khem quá ngặt nghèo dễ dẫn đến thiếu hụt dưỡng chất thiết yếu, suy kiệt cơ thể và mất khối cơ [1, 7]. Bệnh nhân suy mòn sẽ không đủ thể lực đáp ứng các đợt phẫu thuật, hóa trị hay xạ trị theo chỉ định y khoa.

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Bệnh nhân ung thư đang trong giai đoạn điều trị tích cực tuyệt đối không tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng hà khắc [7]. Người đang sụt cân, suy dinh dưỡng hoặc có bệnh lý thận mạn tính cần tránh việc uống bổ sung các loại muối kiềm hoặc thay đổi đột ngột tải lượng khoáng chất [2, 3].

Bệnh nhân mắc các bệnh nền kèm theo hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng và bác sĩ ung bướu trước khi thay đổi bất kỳ chế độ ăn nào.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Thay vì tìm kiếm cách kiềm hóa máu, người dân nên áp dụng chế độ dinh dưỡng lành mạnh đã được khoa học chứng thực. Quỹ Nghiên cứu Ung thư Thế giới và Viện Nghiên cứu Ung thư Hoa Kỳ khuyến cáo nên ăn chế độ giàu ngũ cốc nguyên hạt, rau xanh, trái cây và các loại đậu [4].

Hạn chế tiêu thụ các loại thịt đỏ và thịt chế biến sẵn nhằm giảm tải gánh nặng cho hệ bài tiết [4]. Chế biến món ăn bằng cách luộc, hấp thay vì chiên xào cháy khét; đồng thời giảm lượng muối ăn hàng ngày để bảo vệ sức khỏe tim mạch và xương khớp [2]. Uống đủ nước lọc tự nhiên mỗi ngày giúp thận vận hành trơn tru cơ chế đào thải chất cặn bã và giữ cân bằng nội môi ổn định.

Hiểu đúng về sinh lý cơ thể giúp người bệnh tránh khỏi bẫy tâm lý tiêu tốn tiền bạc và tổn hại sức khỏe. Không có thực phẩm nào có thể kiềm hóa dòng máu để tiêu diệt khối u ung thư [1, 3]. Dinh dưỡng cân bằng, đủ chất kết hợp tuân thủ phác đồ điều trị khoa học là con đường an toàn và hiệu quả nhất cho người bệnh.