Nhiều người có thói quen sử dụng các loại cây cỏ, thảo mộc dân gian để chữa bệnh hoặc bồi bổ sức khỏe. Trong đó, rễ gió (thường thuộc các loài thực vật họ Mộc hương nam / Mã đậu linh - Aristolochiaceae) đôi khi được truyền tai nhau như một vị thuốc điều trị xương khớp, tiêu viêm. Tuy nhiên, đi kèm với thói quen này là quan niệm sai lầm: cứ đun sắc thảo mộc thật lâu, ninh kỹ trên lửa thì mọi độc tính tự nhiên sẽ bị phân hủy hoàn toàn và trở nên an toàn.
Thực tế hoàn toàn ngược lại. Việc đun sắc kỹ rễ gió không thể loại bỏ hoàn toàn độc tố axit aristolochic. Độc chất này có độ bền nhiệt rất cao, việc xử lý nhiệt kéo dài chỉ làm giảm một phần hàm lượng trong một số điều kiện chế biến nhất định chứ không thể triệt tiêu hoàn toàn nguy cơ gây hại cho sức khỏe [1].
Độc tính của rễ gió bắt nguồn từ đâu?
Rễ gió và các loài thực vật thuộc họ Mã đậu linh (Aristolochiaceae) tự nhiên có chứa nhóm hợp chất axit aristolochic [2]. Đây là một proto-alkaloid đã được y văn ghi nhận về khả năng gây tổn thương thận nặng nề và tiến triển mạn tính [1, 4].
Đặc biệt, axit aristolochic A là thành phần độc tố chính thường được phân tích và định lượng trong các nghiên cứu dược liệu [1]. Khi xâm nhập vào cơ thể, hoạt chất này tấn công trực tiếp vào nhu mô thận, gây hoại tử ống thận và xơ hóa mô kẽ thận khó phục hồi [1].
Nhiều người nhầm tưởng rễ gió chỉ là cây thuốc lành tính ngoài tự nhiên. Nhưng chính sự hiện diện tự nhiên của axit aristolochic khiến dược liệu này trở thành con dao hai lưỡi nguy hiểm nếu người dân tự ý thu hái và sử dụng [1, 4].
Vì sao đun sắc kỹ không loại bỏ được axit aristolochic?
Trong hóa học và dược lý học, mỗi hợp chất có ngưỡng chịu nhiệt và đặc tính phân hủy riêng. Một số độc tố hữu cơ kém bền có thể bị biến tính ở nhiệt độ nước sôi (100 độ C), nhưng axit aristolochic lại có cấu trúc phân tử vòng rất bền vững.
Khi đun sôi thông thường trong nước, nhiệt độ không đủ để bẻ gãy hoàn toàn khung phân tử của hợp chất này. Quá trình sắc nước kéo dài chỉ giúp chiết xuất kiệt các hoạt chất từ rễ cây ra dung dịch, thậm chí còn khiến độc chất ngấm sâu hơn vào nước uống thay vì bị nhiệt phá hủy.
Do đó, niềm tin rằng "sắc 3 chén còn 8 phân" hay đun liên tục nhiều giờ đồng hồ sẽ hóa giải được chất độc là một sự ngộ nhận nguy hiểm đối với các loại thảo mộc chứa axit aristolochic [1].
Bằng chứng khoa học: Xử lý nhiệt chỉ giảm tối đa khoảng 30% độc tố
Các phương pháp chế biến cổ truyền nhằm giảm độc (sơ chế, sao tẩm) đã được khoa học thực nghiệm kiểm chứng để xác định mức độ phân hủy thực tế của axit aristolochic [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã tiến hành đánh giá hàm lượng axit aristolochic A trên cây Aristolochia manshuriensis (thuộc chi Mã đậu linh) sau khi áp dụng 29 phương pháp chế biến giảm độc truyền thống khác nhau và so sánh với mẫu thô ban đầu [1]. Hàm lượng axit aristolochic A trong từng mẫu được định lượng chính xác bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) [1].
Kết quả cho thấy, trong số 29 cách xử lý, chỉ có 6 phương pháp giúp hàm lượng axit aristolochic giảm rõ rệt từ 30% trở lên [1]. Các phương pháp này bao gồm: đun sôi với nước vôi, hấp với nước vôi, đun sôi trong nước sắc cam thảo, đun sôi trong nước sắc đậu đen, đun sôi trong nước soda và sao với bột talc [1].
Ở các mẫu chế biến khác, hàm lượng độc chất có biến động giảm nhưng chênh lệch rất lớn và không đồng đều [1]. Điều đáng nói là ngay cả với 6 phương pháp hiệu quả nhất, độc tố chỉ giảm được từ 30% trở lên chứ không hề biến mất [1].
Nghiên cứu trên cũng thực hiện thử nghiệm gây tổn thương thận cấp trên chuột để đánh giá chức năng thận đối với các mẫu tiêu biểu [1]. Kết quả thử nghiệm độc tính chỉ ra rằng cả 6 mẫu chế biến trên đều có khả năng làm giảm mức độ tổn thương thận ở chuột thực nghiệm so với dùng dược liệu thô [1]. Mức độ giảm tổn thương thận có mối liên hệ nhất định với việc giảm hàm lượng axit aristolochic A trong mẫu [1]. Dù vậy, độc tính lên thận trên động vật chỉ được làm nhẹ bớt chứ không triệt tiêu hoàn toàn [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu phân tích định lượng bằng sắc ký bản mỏng hiệu năng cao (HPTLC) đã xác định rõ hàm lượng axit aristolochic tự nhiên trong một số loài thuộc họ Aristolochiaceae [2]. Điển hình, hàm lượng này trong thân cây Aristolochia indica là 0,15% và trong rễ cây Apama siliquosa là 0,186% [2]. Với tỷ lệ hiện diện tự nhiên đáng kể này, việc chỉ đun sôi mà không thể khử sạch hoạt chất khiến người dùng vẫn nạp một lượng lớn độc chất vào người [1, 4].
Hiểu lầm tai hại: Thảo dược đun kỹ là an toàn tuyệt đối
Rất nhiều người bệnh có tâm lý chủ quan khi dùng thuốc Nam. Ba sai lầm phổ biến nhất trong đời sống bao gồm:
Thứ nhất, tin rằng nhiệt độ sôi của nước có thể tiêu diệt mọi chất độc. Nhiệt độ đun sôi tại áp suất thường chỉ đạt 100 độ C, mức nhiệt này không thể bẻ gãy các liên kết hóa học bền vững của axit aristolochic [1].
Thứ hai, nghĩ rằng thảo mộc thiên nhiên thì không độc. Độc tố thực vật là cơ chế tự vệ sinh học tự nhiên của cây cỏ. Độc tính của axit aristolochic gây suy thận đã được ghi nhận trên toàn cầu [1].
Thứ ba, cho rằng uống lượng ít hoặc sắc loãng thì vô hại. Axit aristolochic gây tổn thương thận tiến triển theo thời gian. Việc tích tụ độc chất đều đặn dù ở liều nhỏ vẫn gây tổn hại nghiêm trọng đến chức năng bài tiết của thận [1].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Dù dữ liệu nghiên cứu về việc giảm độc tính mới chỉ được thực hiện trên chuột thực nghiệm trong phòng thí nghiệm và chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người, nguy cơ gây tổn hại thận của axit aristolochic là thực tế đã được cảnh báo [1].
Những đối tượng tuyệt đối không nên tự ý dùng các bài thuốc từ rễ gió hay cây cỏ không rõ nguồn gốc gồm:
- Người có tiền sử bệnh thận, suy giảm chức năng thận, viêm cầu thận hoặc sỏi thận.
- Người cao tuổi, người có chức năng lọc của thận đã suy giảm theo sinh lý tự nhiên.
- Người mắc các bệnh lý nền mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường (nhóm đối tượng có nguy cơ tổn thương mạch máu thận cao).
- Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ.
Khi cơ thể có dấu hiệu mệt mỏi, đau nhức xương khớp hoặc phù nề, người bệnh cần đi khám chuyên khoa thay vì tự tìm kiếm các loại rễ cây rừng để đun uống.
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Người dân cần loại bỏ ngay suy nghĩ tự ý thu hái, mua bán các loại rễ gió trôi nổi trên mạng hoặc tại các chợ cóc để sắc uống trị bệnh.
Nếu có nhu cầu điều trị bằng y học cổ truyền, hãy đến các bệnh viện, phòng khám chuyên khoa được cấp phép. Các bác sĩ và dược sĩ y học cổ truyền sẽ chỉ định những dược liệu an toàn, đã được kiểm nghiệm, không chứa nhóm chất gây độc thận.
Khi đang dùng bất kỳ thang thuốc thảo mộc nào mà nhận thấy các triệu chứng bất thường như tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, phù mặt, phù chân hoặc buồn nôn, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến bệnh viện kiểm tra chức năng thận.
Tóm lại, quan niệm đun sắc rễ gió kỹ giúp loại bỏ hoàn toàn độc tính là hoàn toàn sai lầm. Nhiệt độ và các phương pháp chế biến chỉ giúp hạ bớt một phần lượng axit aristolochic chứ không thể làm sạch độc chất [1]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo bảo vệ sức khỏe, tuân thủ hướng dẫn y khoa và không dùng dược liệu theo kinh nghiệm truyền miệng.
