Thói quen dùng thảo dược truyền miệng và câu hỏi về cây vác

Trong dân gian, các loại cây cỏ mọc hoang thường được truyền tai nhau như những phương thuốc trị bách bệnh, đặc biệt là các chứng đau nhức xương khớp hay sưng viêm mô mềm. Khi xuất hiện các cơn đau khớp dai dẳng, không ít người tìm đến các loại rễ cây tự nhiên với niềm tin rằng thảo dược thiên nhiên bao giờ cũng lành tính và không mang lại tác dụng phụ. Trong số các cây thuốc nam quen thuộc ở vùng thôn quê, cây vác (hay còn gọi là dây vác, nho rừng nhỏ) thường được nhắc đến trong các mẹo dân gian truyền miệng.

Nhiều người thắc mắc liệu việc dùng rễ cây vác để giảm đau, kháng viêm có thực sự an toàn và hiệu quả như lời đồn thổi hay không. Câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học hiện nay là: Sai. Cho đến thời điểm hiện tại, chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh việc dùng rễ cây vác trực tiếp là an toàn và có hiệu quả giảm đau trên cơ thể người. Ngược lại, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy loài cây này chứa hoạt tính gây độc tế bào đáng lưu ý, đòi hỏi sự thận trọng rất lớn.

Thành phần hóa học và dược lý ghi nhận ở cây vác

Cây vác, có tên khoa học là Cayratia trifolia (L.) thuộc họ Nho (Vitaceae), là loài dây leo bản địa phân bố ở Ấn Độ, Australia và một số quốc gia châu Á [1]. Trong tự nhiên, toàn cây vác được ghi nhận có chứa một lượng lớn các chất chuyển hóa thứ cấp đa dạng [1]. Các thành phần này bao gồm dầu sáp màu vàng, steroid, terpenoid, alkaloid, triterpene, epifriedelanol, tanin và các hợp chất flavonoid quan trọng như kaempferol, myricetin, quercetin [1]. Trong kinh nghiệm dân gian bản địa, phần củ của cây vác từng được giã nát để đắp ngoài hỗ trợ khi bị rắn cắn [1].

Ngoài ra, các nghiên cứu phân tích hóa thực vật còn ghi nhận cây vác có chứa các hợp chất như linoleic acid được phân lập từ dịch chiết ethanol [2]. Toàn cây vác cũng được báo cáo có các hoạt tính sinh học sơ bộ như kháng khuẩn, kháng nấm, chống động vật nguyên sinh, hỗ trợ hạ đường huyết, lợi tiểu và chống oxy hóa mạnh [3], [2]. Tuy nhiên, việc chứa các hợp chất chống oxy hóa hay kháng khuẩn không đồng nghĩa với việc toàn bộ các bộ phận của cây, đặc biệt là rễ, đều an toàn để sử dụng tự do làm thuốc giảm đau.

Độc tính tế bào: Tín hiệu cảnh báo từ các thí nghiệm ống nghiệm

Một trong những trọng tâm quan trọng nhất khi đánh giá tính an toàn của cây vác chính là mức độ tác động của nó lên sự sống của tế bào. Thay vì cho thấy sự vô hại, các nghiên cứu gần đây lại nhấn mạnh vào tiềm năng gây độc tế bào và khả năng ức chế tăng trưởng tế bào của loài cây này [1], [4].

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá độc tính tế bào của dịch chiết n-hexane từ cây vác (Cayratia trifolia) trên dòng tế bào A2780 bằng thử nghiệm MTT [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất cây vác thể hiện khả năng ức chế tăng trưởng tế bào rất rõ rệt với giá trị IC50 đạt mức 46,25 ± 0,42 µg/mL [4]. Điều này cho thấy chiết xuất từ cây vác có hoạt tính sinh học mạnh đến mức có thể tiêu diệt hoặc ngăn chặn sự nhân lên của tế bào ở nồng độ tương đối thấp [4].

Cũng trong năm 2021, một nhóm nghiên cứu khác đã phân tích sâu hơn về cơ chế phân tử của dịch chiết n-hexane từ cây vác trên dòng tế bào A2780 nhằm khảo sát tiềm năng hóa trị [1]. Kết quả thử nghiệm RT-PCR và Western blot cho thấy dịch chiết cây vác làm suy giảm đáng kể biểu hiện mRNA và protein của thụ thể chemokine người (CXCR4) cũng như thụ thể yếu tố tăng trưởng biểu bì người-2 (HER2) [1]. Các dữ liệu này xác nhận cây vác có hoạt tính gây độc tế bào mạnh, mở ra hướng nghiên cứu tác nhân hóa trị trong phòng thí nghiệm, nhưng đồng thời cũng là hồi chuông cảnh báo về nguy cơ độc tính đối với các tế bào lành nếu dùng tùy tiện qua đường uống [1].

Bên cạnh đó, các ghi nhận tổng quan dược lý cho thấy dịch chiết cồn 50% từ phần thân trên mặt đất của cây vác (không bao gồm phần rễ) trong các thử nghiệm sơ bộ trên động vật từng gây ra tác động rõ rệt lên hành vi chung và gây hạ thân nhiệt [3]. Sự thiếu vắng dữ liệu an toàn trên phần rễ càng khiến cho việc tự ý dùng rễ cây vác tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường đối với sức khỏe [3].

Những hiểu lầm tai hại từ việc trùng tên khoa học

Một nguyên nhân phổ biến khiến rễ cây vác bị đồn thổi có tác dụng kháng viêm, giảm đau thần kỳ xuất phát từ sự nhầm lẫn giữa các loài thực vật có tên khoa học gần giống nhau. Trong giới thực vật học, cụm từ "trifolia" (nghĩa là có ba lá) xuất hiện ở nhiều chi cây hoàn toàn khác biệt nhau về cả tính chất dược lý lẫn độc tính.

Điển hình là loài Lantana trifolia thuộc họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae), một loài cây bụi ở Nam Mỹ [5], [6]. Các nghiên cứu năm 2004 và 2005 trên động vật thực nghiệm (chuột cống và chuột nhắt) ghi nhận dịch chiết Lantana trifolia ở liều 10-300 mg/kg tiêm phúc mạc có khả năng ức chế phù chân chuột do carrageenan và histamine, đồng thời làm tăng thời gian phản ứng trong thử nghiệm nhúng đuôi và đĩa nóng [5], [6]. Tương tự, loài Vitex trifolia họ Labiatae và Acanthopanax trifoliatus cũng có nghiên cứu ức chế các chất trung gian gây viêm như IL-1beta, IL-6, TNF-alpha hay NO trên dòng tế bào đại thực bào và mô hình tổn thương phổi [7], [8].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo: cây vác của chúng ta là Cayratia trifolia thuộc họ Nho (Vitaceae), hoàn toàn không phải là các loài cây nêu trên [1], [3]. Việc gán ghép tác dụng giảm phù nề hay giảm đau thực nghiệm của các loài cây khác cho rễ cây vác là một sai lầm nghiêm trọng về mặt khoa học, có thể dẫn đến việc sử dụng sai thảo dược và chuốc lấy nguy cơ ngộ độc.

Lợi ích thực tế và những giới hạn nghiên cứu lớn

Dựa trên các tài liệu nghiên cứu hiện có, cây vác (Cayratia trifolia) chỉ mới được chứng minh là nguồn nguyên liệu tự nhiên giàu các chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học [1]. Trong các thử nghiệm đĩa thạch trong phòng thí nghiệm, dịch chiết n-hexane của cây vác thể hiện hoạt tính kháng khuẩn đối với một số vi sinh vật gây bệnh với đường kính vòng vô khuẩn từ 19,0 ± 0,1 đến 22,0 ± 0,1 mm [4]. Dịch chiết ethyl acetate và methanol của cây cũng thể hiện khả năng dọn gốc tự do DPPH với giá trị ED50 lần lượt là 10,24 và 11,36 g/ml [3]. Ngoài ra, dịch chiết cồn của vỏ cây từng được ghi nhận có khả năng ức chế 40-59,9% virus gây bệnh trên khoai tây [3].

Dù sở hữu tiềm năng chống oxy hóa và kháng khuẩn trong ống nghiệm, giới hạn lớn nhất hiện nay là chưa có bất kỳ nghiên cứu dược lý nào đánh giá hoạt tính giảm đau, kháng viêm trực tiếp từ rễ cây vác trên cơ thể sống của người.

Mọi dữ liệu sinh học hiện có chỉ dừng lại ở quy mô tế bào hoặc động vật thực nghiệm với các bộ phận khác của cây [4], [3]. Chúng ta chưa có dữ liệu về liều lượng an toàn, chưa rõ độc tính bán trường diễn, độc tính trên gan, thận hay tác động của việc tích tụ các alkaloid và steroid tự nhiên khi đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa [1]. Do đó, việc tự ý xem rễ vác là vị thuốc giảm đau an toàn là một nhận định thiếu cơ sở khoa học.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Do mang đặc tính gây độc tế bào và làm thay đổi các biểu hiện protein/gen quan trọng trong tế bào thử nghiệm, việc tự ý sử dụng các chế phẩm tự chế từ cây vác tiềm ẩn nhiều mối nguy cơ [1], [4]:

  • Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Tuyệt đối không được sử dụng bất kỳ bộ phận nào của cây vác. Hoạt tính ức chế tế bào và tác động nội tiết chưa rõ ràng có thể gây nguy hiểm cho sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh [1].
  • Trẻ em và người cao tuổi: Đây là những đối tượng có chức năng gan và thận chưa hoàn thiện hoặc đã suy giảm, rất dễ bị tổn thương trước các chất chuyển hóa thứ cấp có độc tính tế bào [1], [4].
  • Người mắc bệnh lý gan, thận mạn tính: Việc sử dụng các loại rễ cây mọc hoang không rõ liều lượng có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa, gây suy gan cấp hoặc viêm thận kẽ.
  • Bệnh nhân đang điều trị bệnh lý nền bằng thuốc tây: Các hoạt chất trong cây vác có thể tương tác với thuốc điều trị, làm thay đổi sinh khả dụng và gây ra các biến cố bất lợi khó lường [1].

Áp dụng an toàn trong đời sống thường ngày

Trước các cơn đau nhức xương khớp hay sưng viêm, người dân không nên tìm kiếm các giải pháp truyền miệng chưa được kiểm chứng. Thảo dược tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối.

Để bảo vệ sức khỏe, cách tiếp cận khoa học nhất là:

  • Thăm khám chuyên khoa: Khi xuất hiện triệu chứng đau, sưng viêm kéo dài, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa cơ xương khớp hoặc y học cổ truyền uy tín để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và chỉ định phác đồ điều trị phù hợp.
  • Không tự ý đào rễ cây sắc uống: Tuyệt đối không tự ý thu hái rễ cây vác về ngâm rượu, sắc nước uống hay phơi khô tán bột. Các kinh nghiệm thú y hay bài thuốc đắp ngoài truyền miệng (như giã củ đắp vết thương) không thể áp dụng cho việc uống trực tiếp vào người [1], [3].
  • Tham khảo ý kiến chuyên gia: Luôn hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi muốn kết hợp bất kỳ loại trà thảo mộc hay bài thuốc nam nào với thuốc điều trị hiện tại.

Lời kết

Cây vác (Cayratia trifolia) là một loài thực vật chứa nhiều hoạt chất sinh học tiềm năng cho nghiên cứu dược liệu trong tương lai, đặc biệt ở khía cạnh chống oxy hóa và độc tính tế bào [1], [4]. Tuy nhiên, việc khẳng định dùng rễ cây vác để giảm đau, kháng viêm một cách an toàn là hoàn toàn sai lệch và thiếu bằng chứng khoa học. Đừng đánh đổi sức khỏe của bản thân bằng những bài thuốc truyền miệng; hãy luôn lắng nghe khuyến cáo y khoa và lựa chọn các phương pháp điều trị đã được kiểm chứng an toàn.