Lời đồn thổi về loài cây ven biển
Nhiều thông tin lan truyền trên mạng xã hội cho rằng hải sơn tùng (tên khoa học là Pemphis acidula) có khả năng tiêu diệt tế bào ung thư và điều trị bệnh hiểm nghèo. Loài cây bụi ven biển này từ lâu vốn quen thuộc trong giới chơi cây cảnh và một số bài thuốc dân gian truyền miệng. Sự lan truyền không kiểm chứng khiến nhiều người nhầm tưởng đây là thần dược trị ung thư.
Khẳng định hải sơn tùng tiêu diệt được ung thư trên cơ thể người là hoàn toàn sai và thiếu căn cứ y khoa. Cho đến nay, các nghiên cứu về loài cây này mới dừng lại ở mức khảo sát hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh cây có tác dụng điều trị ung thư ở người.
Người bệnh không nên tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng để thay thế phác đồ điều trị chuẩn của bệnh viện.
Hải sơn tùng chứa những hoạt chất gì?
Hải sơn tùng là loài thực vật sống ở vùng duyên hải cận nhiệt đới và nhiệt đới. Trong tự nhiên, loài cây này phải chống chọi với môi trường khắc nghiệt như gió biển và độ mặn cao [1]. Điều này kích thích cây tổng hợp các hợp chất tự nhiên thứ cấp để tự bảo vệ.
Một nghiên cứu công bố năm 2001 đã phân lập được bốn loại glycoside galloyl flavonol từ dịch chiết lá của cây Pemphis acidula [1]. Cấu trúc hóa học của chúng được xác định là các glycoside quercetin hoặc kaempferol 6"-O-galloyl-beta-D-glycoside [1]. Trong đó, hợp chất kaempferol-3-O-(6-O-galloyl-beta-D-galactopyranoside) lần đầu tiên được phân lập từ nguồn tự nhiên [1].
Nghiên cứu này đã kiểm tra hoạt tính chống oxy hóa thông qua hoạt động dọn gốc tự do DPPH, ức chế quá trình oxy hóa methyl linoleate và ức chế sự chết tế bào do oxy hóa [1]. Kết quả cho thấy các flavonoid chứa nhóm galloyl có hoạt tính hiệu quả hơn dạng glycoside flavonol tương ứng không gắn galloyl, nhưng không vượt qua được dạng aglycone tự do [1]. Đây thuần túy là các chỉ số chống oxy hóa trong ống nghiệm, không mang ý nghĩa tiêu diệt tế bào ác tính.
Nghiên cứu trên tế bào hắc tố chuột cho thấy điều gì?
Tin đồn về khả năng chống khối u ác tính của hải sơn tùng có thể xuất phát từ việc suy diễn kết quả của nghiên cứu ức chế tế bào sắc tố. Năm 2011, một nghiên cứu trên mô hình tế bào hắc tố B16 của chuột đã đánh giá tác dụng của dịch chiết nước từ cây Pemphis acidula [2].
Dịch chiết nước này cho thấy khả năng ức chế quá trình tổng hợp hắc tố sinh học (melanogenesis) ở tế bào B16 được kích thích bởi IBMX theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [2]. Nồng độ ức chế một nửa (IC50) được xác định là 33,5 microgram/ml [2]. Phân tích Western blot và phản ứng phiên mã ngược định lượng thời gian thực (qRT-PCR) khẳng định dịch chiết làm giảm biểu hiện gen và protein tyrosinase [2].
Dựa trên kết quả này, các tác giả kết luận dịch chiết Pemphis acidula là ứng viên tiềm năng làm chất làm trắng da điều trị chứng tăng sắc tố da [2]. Nghiên cứu này đánh giá sự ức chế tạo sắc tố nhằm ứng dụng cho ngành da liễu và mỹ phẩm, không phải tiêu diệt tế bào hay chữa bệnh u hắc tố ác tính [2].
Khoảng cách lớn giữa đĩa nuôi cấy và cơ thể người
Trong nghiên cứu y sinh học, việc một chất thử nghiệm thể hiện hoạt tính trong đĩa nuôi cấy tế bào (in vitro) là bước sơ khởi nhất. Khi thử nghiệm trực tiếp trên đĩa thạch hoặc đĩa nhựa, tế bào tiếp xúc nồng độ đậm đặc của chất chiết mà không chịu sự đào thải hay chuyển hóa. Nhiều chất có thể gây độc hoặc làm giảm số lượng tế bào trong điều kiện này nhưng hoàn toàn vô dụng trên cơ thể sống.
Cơ thể con người là một hệ sinh học phức tạp với quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận. Một hoạt chất từ dược liệu uống vào có thể bị phá hủy bởi acid dạ dày hoặc không thể vượt qua hàng rào ruột để vào máu. Hơn nữa, việc đạt được nồng độ có tác dụng tại vị trí khối u mà không gây ngộ độc cho tế bào lành là rào cản cực kỳ lớn.
Do đó, hiện tượng một chất có tác dụng sinh học trên đĩa tế bào hoàn toàn không đồng nghĩa với khả năng trở thành thuốc trị bệnh ung thư trên lâm sàng.
Những hiểu lầm phổ biến về dược liệu dân gian
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên luôn an toàn và có thể điều trị tận gốc mọi bệnh tật. Thực tế, dịch chiết thực vật thô chứa hàng trăm hợp chất chưa được tinh chế, trong đó có thể lẫn các độc tố gây tổn thương gan hoặc thận.
Một hiểu lầm tai hại khác là đánh đồng đặc tính chống oxy hóa với khả năng tiêu diệt tế bào ung thư. Các hoạt chất chống oxy hóa như flavonoid có thể bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa trong ống nghiệm [1]. Tuy nhiên, việc bảo vệ tế bào không có nghĩa là tiêu diệt hay thu nhỏ được khối u ác tính đang tồn tại trong cơ thể.
Tin theo các lời đồn chưa được kiểm chứng khiến người bệnh bỏ lỡ giai đoạn vàng điều trị bằng y học chính thống như phẫu thuật, xạ trị hay hóa trị.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Bệnh nhân đang được chẩn đoán mắc các bệnh lý ác tính tuyệt đối không sử dụng dịch chiết hải sơn tùng để tự điều trị. Việc dùng các loại thảo mộc không rõ nguồn gốc có thể gây tương tác nguy hiểm với thuốc hóa trị, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc tăng độc tính cho cơ thể.
Người có bệnh nền về gan, suy giảm chức năng thận cần tránh xa các bài thuốc ngâm, sắc uống từ loài cây này. Cơ quan chuyển hóa và thải trừ đang bị tổn thương rất dễ bị ngộ độc trước các thành phần lạ chưa được kiểm định mức độ an toàn.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tiếp xúc hoặc uống các chế phẩm tự chế từ cây bụi mọc hoang. Hiện chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác định mức độ an toàn của Pemphis acidula trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này. Khi có bất kỳ vấn đề bất thường nào về sức khỏe, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám.
Khuyến cáo áp dụng trong đời sống
Người tiêu dùng chỉ nên tiếp cận hải sơn tùng như một loài cây cảnh thông thường, không xem đây là dược liệu tự chữa bệnh tại nhà. Dữ liệu khoa học hiện chỉ gợi ý tiềm năng của cây trong việc nghiên cứu các chất làm trắng da hoặc ứng dụng chống oxy hóa thực vật [2] [1]. Mọi sản phẩm thoa ngoài da hay hỗ trợ sức khỏe chiết xuất từ cây này nếu có đều cần được cơ quan y tế kiểm duyệt trước khi lưu hành.
Duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tập luyện thể lực và khám sức khỏe định kỳ là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe. Khi phát hiện các dấu hiệu bệnh lý, người dân cần tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa, không tự ý tìm kiếm và sử dụng các phương thuốc truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng.
