Thói quen ngâm rượu thảo dược và câu hỏi đặt ra
Nhiều người mắc bệnh gút thường truyền tai nhau cách dùng dây gắm ngâm rượu để uống mỗi khi khớp sưng tấy. Dân gian tin rằng rượu thuốc giúp hoạt huyết, dẫn dược tính nhanh hơn và cắt cơn đau cấp tính tức thì.
Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ khoa học là: Hoàn toàn sai lầm. Việc uống rượu ngâm dây gắm không những không cắt được cơn gút cấp mà còn khiến tình trạng viêm khớp bùng phát dữ dội hơn, tiềm ẩn nguy cơ phá hủy khớp nghiêm trọng.
Cơ chế khiến rượu triệt tiêu tác dụng thảo dược
Gút là một dạng viêm khớp do các tinh thể urat lắng đọng tại các khớp khi lượng axit uric trong máu vượt quá ngưỡng bão hòa [1]. Dù thảo dược như dây gắm hay các bài thuốc cổ truyền có thể được nghiên cứu thực nghiệm với mục đích hỗ trợ chuyển hóa hoặc hạ axit uric [2], việc đưa cồn (ethanol) vào cơ thể lại kích hoạt các phản ứng ngược lại hoàn toàn.
Chất cồn là một trong những yếu tố khởi phát hàng đầu làm tăng axit uric máu và gây bùng phát các đợt viêm khớp cấp tính [3]. Khi dung nạp rượu, quá trình chuyển hóa cồn làm suy giảm khả năng đào thải axit uric qua đường tiết niệu, đẩy nồng độ chất này tăng vọt và thúc đẩy tinh thể urat kết tủa nhiều hơn [4]. Uống rượu ngâm đồng nghĩa với việc đưa ethanol vào người, làm vô hiệu hóa bất kỳ hoạt tính hỗ trợ nào của thảo mộc.
Bằng chứng khoa học về tác hại của chất cồn với bệnh gút
Các công trình nghiên cứu dịch tễ học và phân tích tổng hợp trên thế giới đã khẳng định mối nguy cơ rõ rệt giữa cồn và bệnh gút.
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2025 đã tổng hợp dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu quốc tế như PubMed, Embase, Cochrane và Web of Science đến tháng 11 năm 2024 [5]. Phân tích cho thấy tiêu thụ đồ uống có cồn làm tăng đáng kể nguy cơ tăng axit uric máu và bệnh gút với tỷ số chênh OR = 1,69 (khoảng tin cậy 95%: 1,47-1,94) [5]. Kết quả này chỉ ra người uống rượu bia có nguy cơ mắc bệnh cao hơn 69% so với người không uống [5]. Phân tích liều - đáp ứng cũng chứng minh tần suất uống càng nhiều thì rủi ro càng tăng, trong đó nam giới là đối tượng nhạy cảm hơn [5].
Một phân tích tổng hợp khác thực hiện năm 2018 dựa trên 19 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu hoặc cắt ngang đã đánh giá các yếu tố chế độ ăn đối với nguy cơ bệnh [6]. Kết quả chỉ ra chất cồn làm tăng mạnh nguy cơ mắc bệnh gút với OR = 2,58 (khoảng tin cậy 95%: 1,81-3,66) và tăng nguy cơ tăng axit uric máu với OR = 2,06 (khoảng tin cậy 95%: 1,60-2,67) [6]. Rượu cùng với thịt đỏ, hải sản và đường fructose là các yếu tố dinh dưỡng hàng đầu kích hoạt bệnh [6].
Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2014 đánh giá 53 nghiên cứu trong tổng số 751 báo cáo trích xuất từ Medline cũng chỉ rõ tiêu thụ cồn làm gia tăng nguy cơ gút mới mắc, đặc biệt là bia và rượu mạnh [7]. Nguy cơ bùng phát cơn đau cấp tính cũng liên quan mật thiết đến việc sử dụng các loại đồ uống này [7].
Góc nhìn đa chiều và giới hạn của bằng chứng
Nghiên cứu tổng quan năm 2022 khảo sát y văn từ 2000 đến 2021 nhận thấy phần lớn các tài liệu đều ghi nhận việc uống rượu ngắt quãng hay theo đợt đều kích hoạt cơn đau gút cấp tính, bất kể loại cồn nào [3]. Mặc dù một số ý kiến thảo luận rằng một lượng nhỏ rượu vang có thể chứa chất chống oxy hóa, các dữ liệu tổng thể vẫn khuyến cáo người đã mắc bệnh gút cần hạn chế toàn bộ các loại đồ uống có cồn để ngăn chặn đợt viêm [3].
Đáng chú ý, một nghiên cứu ngẫu nhiên hóa Mendel công bố năm 2022 nhằm kiểm tra tính nhân quả di truyền lại cho thấy số lượng đồ uống tiêu thụ mỗi tuần dự đoán theo gen không có liên hệ nhân quả trực tiếp đến nguy cơ gút (p = 0,35) hay nồng độ axit uric máu (p = 0,73) [1]. Trong đoàn hệ đối chiếu ở nghiên cứu này, nồng độ axit uric giữa nhóm dùng và không dùng cồn cũng không ghi nhận khác biệt có ý nghĩa thống kê [1]. Dù vậy, các nghiên cứu dịch tễ học lâm sàng thực tế vẫn luôn ghi nhận cồn là chất xúc tác mạnh cho cơn đau cấp [3].
Đối với dây gắm, mặc dù y học cổ truyền ghi nhận thảo dược có thể hỗ trợ điều hòa trong các thử nghiệm thực nghiệm [2], hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô chuẩn xác định việc ngâm dây gắm vào rượu có thể bảo toàn hoạt chất hay điều trị cắt cơn gút cấp ở người.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng rượu thuốc trị gút
Hiểu lầm lớn nhất là cho rằng "rượu thuốc thì khác rượu thường". Thực tế, dung môi để chiết xuất thảo mộc trong rượu thuốc chính là ethanol. Khi vào cơ thể, ethanol chuyển hóa như nhau, đều gây ức chế bài tiết axit uric và làm tăng sản sinh urat nội sinh [3].
Nhiều người lầm tưởng cảm giác ấm nóng, tê tê sau khi uống rượu thuốc là dấu hiệu khớp đang "giảm đau". Trên thực tế, cồn gây ức chế thần kinh tạm thời làm mờ cảm giác đau, nhưng các tinh thể urat vẫn tiếp tục kết tủa mạnh mẽ dưới khớp [3, 4]. Sau khi cồn tan hết, cơn viêm gút cấp thường quay trở lại dữ dội hơn, khớp sưng to và đau đớn gấp bội.
Tác hại lâu dài và ai cần tuyệt đối tránh xa
Việc liên tục dung nạp rượu khi đang có axit uric cao có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Một nghiên cứu tiến hành năm 2006 tại Bắc Sulawesi trên 190 bệnh nhân gút mạn tính và 190 người đối chứng khỏe mạnh cho thấy: tiếp tục uống rượu quá mức và ăn thực phẩm giàu purin khi không điều trị chuẩn là các yếu tố gắn liền với tình trạng gút mạn tính có hạt tophi [4]. Có tới 91% bệnh nhân trong nghiên cứu này xuất hiện hạt tophi, 86,3% bị suy giảm chức năng thận và 92,1% bị tăng axit uric máu [4].
Những người đã được chẩn đoán mắc bệnh gút, người có nồng độ axit uric máu cao trên ngưỡng bão hòa (khoảng 6,8 mg/dL) [2], người bị suy giảm chức năng thận, tăng huyết áp hay sỏi thận cần tuyệt đối tránh xa rượu bia, bao gồm cả rượu ngâm thảo dược [2, 6].
Hướng xử trí đúng khi cơn đau gút cấp xuất hiện
Khi cơn gút cấp bùng phát, người bệnh không được tự ý dùng rượu ngâm hay các bài thuốc truyền miệng không rõ cơ chế. Việc cần làm ngay là:
Để khớp nghỉ ngơi hoàn toàn, hạn chế cử động hoặc đè nén lên khớp đang sưng tấy. Có thể nâng cao khớp để giảm cảm giác căng tức.
Tuyệt đối kiêng toàn bộ đồ uống có cồn, nước ngọt chứa nhiều fructose, thịt đỏ và hải sản [2, 8]. Thay vào đó, duy trì uống đủ nước lọc để hỗ trợ bài tiết qua thận. Nghiên cứu dịch tễ cho thấy các sản phẩm từ sữa hoặc cà phê có thể liên quan đến việc giảm nguy cơ [2, 8].
Nếu muốn sử dụng dây gắm hoặc các thảo dược truyền thống, chỉ nên dùng dưới dạng sắc nước uống hoặc chiết xuất đã loại bỏ cồn, và cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền. Khi đau dữ dội, người bệnh phải đến cơ sở y tế để được chỉ định các thuốc chống viêm, giảm đau chuẩn y khoa.
Kết luận
Rượu ngâm dây gắm không phải là giải pháp cho cơn gút cấp mà ngược lại là "mồi lửa" thổi bùng đợt viêm khớp dữ dội [3]. Người bệnh cần tỉnh táo trước các phương pháp truyền miệng, tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa và kiên quyết từ bỏ rượu bia để bảo vệ khớp xương cũng như chức năng thận [1, 6].