Lời đồn thổi về vị thuốc bổ ngang nhân sâm
Nhiều người truyền tai nhau rằng ngũ gia bì hương (thuộc chi Acanthopanax) có giá trị bồi bổ ngang ngửa nhân sâm thực thụ. Quan niệm này bắt nguồn từ việc cả hai đều được xếp vào nhóm cây có tính chất thích nghi (adaptogen) trong y học cổ truyền [1]. Không ít người tìm mua ngũ gia bì để thay thế hoàn toàn nhân sâm nhằm bồi bổ sức khỏe với chi phí rẻ hơn.
Tuy nhiên, nhận định ngũ gia bì hương có công dụng "bổ ngang" nhân sâm là sai lầm về mặt dược lý học hiện đại. Dù cùng hỗ trợ tăng sức đề kháng và giảm căng thẳng, hai loại cây này thuộc các chi thực vật khác nhau và sở hữu hoạt chất hoàn toàn riêng biệt [1, 8]. Việc đánh đồng dược lực giữa một thảo dược thuộc chi Acanthopanax và sâm Panax là nhận thức chưa chính xác [1, 2].
Khác biệt cơ bản giữa sâm Panax và ngũ gia bì
Cây thuộc chi Panax (nhân sâm) chứa nhóm hoạt chất đặc trưng là ginsenoside, một dạng saponin triterpenoid bốn vòng [2]. Hiện nay, các nhà khoa học đã phân lập được hơn 200 hoạt chất từ nhân sâm Triều Tiên, chủ yếu là các loại ginsenoside như Ra1, Rb1, Rg3, Rh2 [3]. Đây là những thành phần cốt lõi tạo nên khả năng kích thích, điều hòa hệ thần kinh và phục hồi thể trạng chuyên sâu của nhân sâm [6, 8].
Khái niệm adaptogen (chất giúp thích nghi) được nhà khoa học Liên Xô N. Lazarev đề xuất vào năm 1940, sau đó được I. Brekhman mở rộng khi nghiên cứu nhân sâm vào khoảng năm 1950 [1]. Một chất thích nghi phải đáp ứng ba tiêu chuẩn: không đặc hiệu (tăng sức đề kháng trước nhiều yếu tố bất lợi), duy trì cân bằng nội môi và không gây hại cho chức năng bình thường của cơ thể [1]. Cả ngũ gia bì và sâm Panax đều thỏa mãn các tiêu chí này nhưng hoạt động qua các con đường hóa sinh khác nhau [2, 3].
Cơ chế tác động sinh học của nhân sâm
Nhân sâm hỗ trợ duy trì trạng thái cân bằng nội môi nhờ tác động lên hệ miễn dịch - thần kinh - nội tiết và trục dưới đồi - tuyến yên - thượng thận (HPA) [3, 8]. Tác động lên trục HPA dẫn đến việc điều chỉnh nồng độ corticotropin và corticosteroid trong huyết tương, giúp cơ thể chống lại stress và kiệt sức [2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu chỉ ra nhân sâm tác động qua 4 chỉ dấu sinh học then chốt: superoxide dismutase (SOD), yếu tố hoại tử khối u (TNF), yếu tố liên quan đến hồng cầu 2 (Nrf2) và caspase-1 [4]. Bốn chỉ dấu này hỗ trợ 5 lợi ích chính gồm chống viêm, chống oxy hóa, chống mệt mỏi, bảo vệ tim mạch và tăng cường nhận thức [4]. Với hệ tuần hoàn, sâm Panax vừa có khả năng giãn mạch hạ huyết áp, vừa có thể gây co mạch làm tăng huyết áp tùy theo trạng thái sinh lý của cơ thể [5].
Nghiên cứu khoa học nói gì về sự kết hợp giữa hai loại cây?
Thay vì thay thế cho nhau, khoa học ghi nhận tiềm năng khi kết hợp chiết xuất sâm Panax và ngũ gia bì (Acanthopanax) nhằm tăng hiệu quả chống kiệt sức thể lực [6].
Một nghiên cứu thực nghiệm của tác giả An và cộng sự đã quan sát tác dụng hiệp đồng chống mệt mỏi giữa chiết xuất sâm Panax và ngũ gia bì trên chuột [6]. Thử nghiệm chia chuột thành các nhóm dùng liều khác nhau trong 30 ngày rồi cho thực hiện bài kiểm tra bơi gắng sức [6]. Nhóm dùng liều trung bình gồm khoảng 0,3 g/(kg x ngày) chiết xuất nhân sâm kết hợp 0,25 g/(kg x ngày) chiết xuất ngũ gia bì [6]. Nhóm dùng liều cao nhận khoảng 0,6 g/(kg x ngày) chiết xuất nhân sâm cùng 0,5 g/(kg x ngày) chiết xuất ngũ gia bì [6].
Kết quả cho thấy chuột ở cả hai nhóm can thiệp đều thể hiện khả năng vận động tốt hơn nhóm đối chứng không dùng thảo dược [6]. Đáng chú ý, nhóm dùng liều trung bình duy trì thời gian bơi lâu hơn nhóm dùng liều cao [6]. Ở nhóm liều trung bình, hàm lượng nitơ urê huyết (BUN) giảm rõ rệt, trong khi hoạt tính các enzyme chống oxy hóa GPx, SOD và lượng glycogen tích lũy trong gan tăng lên so với nhóm đối chứng [6]. Nhóm dùng liều cao ghi nhận sự gia tăng đáng kể của enzyme LDH, GPx, SOD, còn lượng axit lactic trong máu (BLA) có xu hướng giảm [6]. Chỉ số creatine kinase (CK) không có sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm [6].
Nghiên cứu này chứng minh chiết xuất sâm và ngũ gia bì khi phối hợp có thể giảm tích tụ chất chuyển hóa sinh ra do vận động và hạn chế gốc tự do [6]. Tuy vậy, thử nghiệm mới dừng lại trên động vật gặm nhấm, chưa có số liệu lâm sàng kiểm chứng trực tiếp trên người [6]. Thêm vào đó, việc tiêu chuẩn hóa chiết xuất thảo dược tự nhiên còn gặp nhiều khó khăn, khiến việc so sánh kết quả giữa các phòng thí nghiệm trở nên phức tạp [7].
Bằng chứng về khả năng tăng cường thể lực của nhân sâm
Nhiều thực nghiệm trên động vật chứng minh các chế phẩm từ sâm Panax giúp gia tăng đáng kể sức bền và khả năng làm việc thể chất [7]. Ngoài dạng chiết xuất toàn phần, các chuỗi peptide ngắn từ nhân sâm (GOP) gồm các axit amin như axit aspartic, glutamate, glycine, tyrosine, histidine và serine cũng phát huy tác dụng chống mệt mỏi [6].
Trong bài thử nghiệm bơi gắng sức trên chuột, nhóm sử dụng oligopeptide nhân sâm liều cao 500 mg/kg đạt kết quả tốt nhất, giúp tăng hoạt tính LDH, SOD, catalase, nâng cao hàm lượng glycogen trong gan và giảm nồng độ BUN cùng MDA [6]. Một nghiên cứu khác trên mô hình động vật chịu lạnh, thiếu oxy và bất động (C-H-R) cho thấy việc dùng phối hợp sâm Panax cùng vitamin và khoáng chất giúp chuột tăng sức chống chịu với nhiệt độ thấp và hồi phục nhanh hơn sau khi hạ thân nhiệt cấp tính [8].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng ngũ gia bì và nhân sâm
Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng dùng ngũ gia bì với liều thật cao sẽ đạt được dược tính "đại bổ nguyên khí" tương đương nhân sâm Triều Tiên hay sâm Mỹ [1, 6]. Thực tế, mỗi loài thực vật thuộc chi Panax hay Acanthopanax đều có phổ hoạt tính sinh học riêng biệt, phụ thuộc vào nguồn gốc bộ phận dùng, mùa thu hoạch và quy trình chiết xuất [7].
Một hiểu lầm khác là cho rằng các loại thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại nên có thể tự ý sử dụng tùy tiện [3, 6]. Dù nhân sâm nhìn chung an toàn khi dùng đúng cách, y văn đã ghi nhận các tác dụng phụ không mong muốn bao gồm tăng huyết áp, tiêu chảy, bồn chồn, đau tức ngực và chảy máu âm đạo [2]. Việc lạm dụng thảo dược thích nghi không kiểm soát có thể gây xáo trộn cân bằng nội môi thay vì nâng cao thể trạng [3, 6].
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người có tiền sử tăng huyết áp hoặc bệnh lý tim mạch cần cẩn trọng trước khi dùng nhân sâm [6, 7]. Mặc dù sâm Panax có tác dụng giãn mạch giúp hạ huyết áp, thảo dược này cũng có thể gây co mạch làm huyết áp tăng vọt tùy thuộc vào cơ địa và liều lượng sử dụng [6, 7].
Phụ nữ bị rối loạn chu kỳ kinh nguyệt, người mắc bệnh lý phụ khoa hoặc có dấu hiệu xuất huyết âm đạo bất thường tuyệt đối không tự ý dùng sâm do thảo dược này có thể gây tác động phụ lên hệ nội tiết [2]. Người đang gặp tình trạng mất ngủ, căng thẳng kích động hoặc tiêu chảy cấp tính cũng không nên dùng các chế phẩm kích thích adaptogen nồng độ cao [2]. Những người có bệnh nền mạn tính hoặc đang uống thuốc điều trị cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào từ ngũ gia bì hay nhân sâm [6, 7].
Áp dụng thực tế đúng cách
Không dùng ngũ gia bì để thay thế nhân sâm khi điều trị các chứng suy nhược nặng cần chỉ định y khoa [1, 6]. Người dân chỉ nên sử dụng ngũ gia bì như một vị thuốc hỗ trợ điều hòa thể lực thông thường theo đúng liều lượng hướng dẫn của thầy thuốc đông y [2, 3].
Khi sử dụng các sản phẩm bổ trợ từ nhân sâm, nên ưu tiên các chế phẩm đã được chuẩn hóa hàm lượng ginsenoside rõ ràng (như tiêu chuẩn G115 hoặc từ các cơ sở kiểm nghiệm uy tín) để đảm bảo tính an toàn và hiệu quả sinh học [1, 8]. Tuyệt đối không tự phối trộn các loại thảo dược với liều lượng cao khi chưa có hướng dẫn chuyên môn [6].
Tóm lại, ngũ gia bì hương là thảo dược tốt có đặc tính thích nghi nhưng không thể thay thế hay "bổ ngang" nhân sâm do khác biệt hoàn toàn về thành phần ginsenoside và cơ chế tác động [1, 8]. Việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng vẫn là nền tảng quan trọng nhất trước khi nghĩ đến các vị thuốc bổ trợ.
