Đúng hay sai: Uống trà quế chi giúp giải cảm lạnh ngay tức thì?

Thói quen uống quế khi nhiễm lạnh và câu hỏi thực hư

Mỗi khi thời tiết trở lạnh hoặc cơ thể bắt đầu có dấu hiệu hắt hơi, sổ mũi, nhiều người thường truyền tai nhau cách nấu một cốc trà quế chi nóng để uống với niềm tin sẽ "giải cảm lạnh ngay tức thì". Hương vị cay ấm đặc trưng cùng cảm giác nóng ran cơ thể sau khi dùng khiến mẹo dân gian này được rất nhiều người áp dụng.

Tuy nhiên, tuyên bố "uống trà quế chi giúp giải cảm lạnh ngay tức thì" là SAI. Dù các hợp chất trong quế chi có hỗ trợ sinh nhiệt và điều hòa đáp ứng viêm, không có bằng chứng khoa học nào cho thấy loại thảo mộc này có thể loại bỏ mầm bệnh hay chữa dứt cảm lạnh ngay lập tức. Cảm giác ấm áp tức thời sau khi uống thực chất là phản ứng sinh lý và nhiệt lượng của nước nóng, không đồng nghĩa với việc bệnh đã khỏi.

Để hiểu đúng giá trị của quế chi, cần nhìn nhận cơ chế sinh học dưới góc độ thực nghiệm y học, phân biệt rõ giữa khả năng hỗ trợ thích nghi lạnh với việc điều trị một đợt cảm lạnh cấp tính.

Cơ chế sinh nhiệt của tinh dầu quế: Giãn mạch hay kích hoạt mô mỡ?

Trong dân gian, nhiều người tin rằng quế chi giải cảm thông qua cơ chế làm giãn mạch ngoại vi, kích thích toát mồ hôi để thải độc tố ra ngoài. Dù cảm giác nóng bừng bề mặt da là có thật, các bằng chứng dược lý hiện đại lại làm sáng tỏ những con đường tác động sâu hơn của các hoạt chất bên trong loài thảo mộc này.

Nghiên cứu sinh học mạng lưới và thực nghiệm chỉ ra rằng chiết xuất Cinnamomum cassia cùng các hoạt chất chính tác động mạnh mẽ đến các thụ thể cảm giác và con đường chuyển hóa năng lượng ^[1]. Cụ thể, cinnamaldehyde và chiết xuất quế có khả năng kích hoạt thụ thể TRPA1 trên hạch rễ sau (DRG) ^[1]. Đồng thời, các hợp chất này can thiệp vào các con đường tín hiệu chuyển hóa then chốt gồm thụ thể kích hoạt chất tăng sinh peroxisome (PPAR), AMPK và con đường sinh nhiệt nội sinh ^[1].

Đáng chú ý, cơ chế chống rét của quế gắn liền với quá trình kích hoạt mô mỡ nâu (BAT) ^[1], ^[2]. Chiết xuất quế thúc đẩy quá trình sinh nhiệt không do run thông qua việc điều hòa tăng biểu hiện của các protein sinh nhiệt chủ chốt như UCP1 (protein tách cặp 1) và PGC1-alpha ^[1], ^[2]. Tại ty thể của tế bào mỡ nâu, hiện tượng tách cặp diễn ra kèm theo sự sụt giảm điện thế màng và giảm sản xuất ATP, từ đó năng lượng dự trữ từ tiêu thụ lipid được chuyển hóa trực tiếp thành nhiệt năng để sưởi ấm cơ thể ^[2]. Quá trình này giúp nâng cao thân nhiệt khi đối diện với môi trường lạnh, nhưng nó hoàn toàn khác với việc "tiêu diệt virus hay chữa cảm lạnh tức thì" ^[2].

Các nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về quế chi?

Hiệu quả giữ nhiệt và điều biến miễn dịch của quế chi đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm phòng thí nghiệm, chủ yếu trên mô hình động vật.

Nghiên cứu công bố năm 2017 đánh giá khả năng sinh nhiệt thích nghi lạnh của 10 loại gia vị phổ biến trên chuột Wistar đực ^[3]. Động vật được cho uống dịch chiết ethanol 70% của các loại gia vị với liều lượng 250 mg/kg trọng lượng mỗi ngày, liên tục trong 7 ngày ^[3]. Kết quả theo dõi sự thay đổi thân nhiệt trung tâm (CBT) khi tiếp xúc với thử thách lạnh cho thấy chuột dùng chiết xuất quế và tiêu có sự cải thiện đáng kể trong việc làm chậm hoặc ngăn ngừa hạ thân nhiệt so với nhóm đối chứng ^[3].

Các nhà nghiên cứu ghi nhận cinnamaldehyde trong quế đóng vai trò cốt lõi, nhưng tác dụng này không xuất hiện khi dùng hoạt chất riêng lẻ mà cần sự phối hợp tổng thể ^[3]. Khi can thiệp làm suy giảm nồng độ norepinephrine nội sinh bằng reserpine, khả năng chịu lạnh bị suy giảm rõ rệt, chứng minh hệ thần kinh giao cảm và chất dẫn truyền này đóng vai trò trung gian kích hoạt cơ chế sinh nhiệt của quế ^[3].

Một công trình khác vào năm 2021 đã xác định các thành phần chính trong chiết xuất Cinnamomum cassia gồm coumarin, acid cinnamic, cinnamaldehyde và 2-methoxy cinnamaldehyde ^[2]. Thử nghiệm in vivo trên động vật sống trong môi trường lạnh ghi nhận chiết xuất quế làm tăng đáng kể thân nhiệt và mức tiêu hao năng lượng thông qua quá trình tiêu mỡ và kích hoạt mô mỡ nâu ^[2]. Trên tiêu bản mô học, các giọt mỡ nhỏ đi và số lượng ty thể tăng lên; đồng thời dịch chiết quế còn hỗ trợ làm giảm tổn thương cơ tim do tiếp xúc với giá lạnh ^[2].

Về mặt đáp ứng miễn dịch, một nghiên cứu năm 2011 trên chuột dùng dịch chiết nước của vỏ quế liên tục trong 7 ngày ^[4]. Sau khi kích thích tế bào miễn dịch bằng kháng thể anti-CD3, việc dùng dịch chiết quế làm giảm nồng độ cytokine gây viêm IFN-gamma trong máu nhưng không làm thay đổi IL-4 hay IL-2 ^[4]. Các thử nghiệm in vitro cho thấy chiết xuất quế ức chế sự kích hoạt của các phân tử tín hiệu nội bào p38, JNK, ERK1/2 và STAT4 trong tế bào lympho T được kích hoạt ^[4]. Ngoài ra, polyphenol chiết xuất từ quế với liều 10 mg/kg tiêm phúc mạc trên chuột cũng thể hiện tính kháng viêm và chống oxy hóa thông qua ức chế NF-kappaB cùng các cytokine gây viêm IL-1beta và IL-6 ^[5], ^[6].

Lợi ích thực tế và giới hạn lớn của các bằng chứng khoa học

Nhìn từ góc độ khoa học, các hoạt chất trong quế chi thực sự mang lại tiềm năng hỗ trợ sức khỏe nhất định. Việc kích thích quá trình tiêu mỡ sinh nhiệt giúp cơ thể duy trì thân nhiệt tốt hơn khi tiếp xúc với môi trường rét mướt ^[3], ^[2]. Khả năng ức chế các chất trung gian gây viêm như cytokine hay con đường NF-kappaB cũng gợi ý quế có thể giúp điều hòa bớt phản ứng viêm quá mức ^[5], ^[6], ^[4].

Tuy nhiên, khoảng cách từ dữ liệu phòng thí nghiệm đến đời sống thực tế là rất lớn. Toàn bộ các thử nghiệm rõ ràng nhất về cơ chế sinh nhiệt chống lạnh của quế chi hiện nay chỉ dừng lại ở mô hình chuột và tế bào nuôi cấy ^[3], ^[1], ^[2]. Chuột trong các nghiên cứu được cho dùng dịch chiết chuẩn hóa với liều lượng chính xác, tính theo cân nặng và kéo dài liên tục 7 ngày để cơ thể kịp thích nghi ^[3], ^[4].

Cảm lạnh thông thường ở người đa phần bắt nguồn từ nhiễm virus đường hô hấp trên. Không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh một cốc trà quế chi có thể triệt tiêu virus gây cảm hay rút ngắn thời gian mắc bệnh chỉ sau vài phút. Cảm giác toát mồ hôi hay dễ chịu sau khi uống chủ yếu đến từ nhiệt độ của ly nước nóng kết hợp tính cay kích thích vị giác của tinh dầu cinnamaldehyde, chứ không thể coi là bệnh đã khỏi dứt điểm.

Những hiểu lầm tai hại khi tự chữa cảm bằng quế chi

Hiểu sai về tác dụng "thần tốc" của quế chi dẫn đến không ít hệ lụy đối với người bệnh:

Lầm tưởng uống càng đậm, toát mồ hôi càng nhiều thì càng nhanh khỏi: Nhiều người cố tình đun quế thật đặc hoặc uống quá nhiều cữ trong ngày nhằm mục đích ép cơ thể ra mồ hôi. Việc toát mồ hôi quá mức khi đang sốt hoặc mệt mỏi có thể dẫn đến mất nước và rối loạn điện giải. Tinh dầu quế đậm đặc còn gây kích ứng mạnh niêm mạc miệng, thực quản và dạ dày ^[7].

Đánh đồng cảm lạnh thông thường với nhiễm trùng nặng: Nghĩ rằng quế chi giải cảm tức thì khiến người bệnh chủ quan, bỏ qua việc theo dõi các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như sốt cao kéo dài, khó thở, tức ngực hoặc đau họng dữ dội. Trì hoãn việc đi khám y tế trong những trường hợp này có thể dẫn đến các biến chứng viêm đường hô hấp nguy hiểm.

Cho rằng quế an toàn tuyệt đối vì là thảo mộc tự nhiên: Vỏ quế Cinnamomum cassia chứa hoạt chất tự nhiên mang tên coumarin ^[2]. Tiêu thụ quá nhiều coumarin trong thời gian dài có thể gây độc cho gan. Bất kỳ loại dược liệu hay gia vị nào khi lạm dụng quá mức đều tiềm ẩn nguy cơ gây hại cho các cơ quan nội tạng.

Ai nên thận trọng khi sử dụng quế chi?

Mặc dù là gia vị quen thuộc, quế chi không phải là lựa chọn thích hợp cho tất cả mọi người. Các đối tượng sau cần hết sức lưu ý:

• Người có bệnh lý nền về gan: Hàm lượng coumarin tự nhiên trong các loại quế chi thuộc loài Cassia có khả năng gây áp lực và làm suy giảm chức năng gan nếu tích tụ lượng lớn ^[2].
• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Dược tính cay ấm, tác động kích thích tuần hoàn của quế chi có thể gây co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng đến thai kỳ. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên nhóm này; dữ liệu sinh nhiệt và điều hòa miễn dịch hiện có chỉ được thực hiện trên chuột và mô hình phòng thí nghiệm ^[3], ^[4].
• Trẻ nhỏ: Niêm mạc dạ dày và hệ thần kinh của trẻ em rất nhạy cảm với tinh dầu cay nóng; tuyệt đối không tự ý cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dùng trà quế đặc.
• Người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường, tim mạch hoặc thuốc chống đông máu: Tinh dầu và chiết xuất quế có hoạt tính ảnh hưởng đến đường huyết và chuyển hóa thuốc ^[7], ^[8]. Tự ý dùng lượng lớn trà quế có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu. Những người đang có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng quế thường xuyên.

Cách áp dụng an toàn trong đời sống hàng ngày

Nếu bạn muốn thưởng thức một tách trà quế ấm nóng để làm dịu cơ thể khi trời trở lạnh, hãy áp dụng đúng cách để hỗ trợ sức khỏe mà không gây tác dụng phụ:

• Sử dụng lượng vừa phải: Chỉ nên dùng một mẩu nhỏ vỏ quế khô (hoặc khoảng một nhúm bột quế nhỏ vừa đủ) hãm với nước sôi. Không sắc quế quá đặc hoặc uống liên tục nhiều ngày với liều cao.
• Thời điểm thích hợp: Uống trà quế ấm vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều trong những ngày lạnh giá giúp kích thích tiêu hóa và làm ấm khoang họng. Hạn chế uống sát giờ đi ngủ vì vị cay nóng có thể gây khó ngủ hoặc trào ngược dạ dày.
• Kết hợp lành mạnh: Có thể hãm quế chi cùng vài lát gừng tươi hoặc một chút mật ong để làm dịu cảm giác cay nồng, tăng vị thơm ngon và giữ ấm đường hô hấp.
• Nguyên tắc cốt lõi khi cảm lạnh: Khi có triệu chứng cảm mạo, việc quan trọng nhất là nghỉ ngơi đầy đủ, giữ ấm cơ thể, ăn uống đủ chất và uống nhiều nước ấm. Trà quế chỉ nên được coi là một thức uống hỗ trợ mang lại sự thư giãn, không thể thay thế cho chế độ chăm sóc y tế hay thuốc kê đơn của bác sĩ.

Trà quế chi là một thức uống truyền thống thơm ngon, có các hoạt chất giúp hỗ trợ cơ chế sinh nhiệt và kháng viêm trong các mô hình thực nghiệm. Dù vậy, quan niệm uống quế chi để giải cảm tức thì hoàn toàn không có cơ sở khoa học xác thực. Hãy sử dụng loại thảo dược này một cách chừng mực, lắng nghe cơ thể và luôn tìm kiếm sự tư vấn y khoa chuyên nghiệp khi các triệu chứng bệnh không thuyên giảm.