Nhiều người thường tin thảo dược giảm cân từ tự nhiên luôn lành tính và không gây hại cho nội tạng. Quan niệm sai lầm này từng dẫn đến một trong những thảm họa y khoa chấn động thế giới vào đầu thập niên 1990 tại châu Âu [1], [2]. Sự thật về thảm kịch này bắt nguồn từ việc nhầm lẫn một loại dược liệu giảm cân quen thuộc mang tên Phòng kỷ, để lại tổn thương vĩnh viễn trên thận của hàng trăm người [3], [2], [4].
Hoạt chất gây ra thảm họa nói trên chính là acid aristolochic (AA), một độc tố có mặt tự nhiên trong các loài thực vật thuộc họ Mộc hương (Aristolochiaceae) [5], [1], [6]. Tại Bỉ, bệnh nhân tìm đến các cơ sở làm đẹp với mong muốn giảm cân nhưng lại uống nhầm viên uống chứa Quảng phòng kỷ (Aristolochia fangchi), loại cây chứa độc tố hủy hoại tế bào thận và có khả năng gây ung thư mạnh [5], [7], [4].
Thảm kịch suy thận từ công thức giảm béo tại Bỉ
Năm 1993, các bác sĩ tại Brussels (Bỉ) ghi nhận 2 trường hợp phụ nữ trẻ tuổi cùng mắc bệnh viêm thận kẽ xơ hóa tiến triển rất nhanh sau khi dùng chung một phác đồ giảm béo [2]. Sự việc bất thường này thôi thúc một cuộc điều tra dịch tễ học diện rộng tại các trung tâm thận học trên toàn địa bàn Brussels [2]. Kết quả rà soát phát hiện thêm 7 phụ nữ dưới 50 tuổi khác đã rơi vào tình trạng suy thận giai đoạn cuối hoặc cận giai đoạn cuối trong giai đoạn 1991–1992, tất cả đều phải lọc máu nhân tạo khẩn cấp [2].
Điều tra bệnh sử cho thấy điểm chung duy nhất: cả 9 bệnh nhân đều dùng thuốc giảm béo tại cùng một phòng khám y tế [2]. Đáng chú ý, cơ sở y tế này đã hoạt động chuyên về giảm cân suốt 15 năm trước đó mà không ghi nhận sự cố nào [2]. Tuy nhiên, vào tháng 5 năm 1990, phòng khám đã thay đổi phác đồ trị liệu, đưa thêm hai vị thuốc Đông y vào viên nang là Phấn phòng kỷ (Stephania tetrandra) và Hậu phác (Magnolia officinalis) [2].
Đến tháng 6 năm 1992, khi kiểm tra ngẫu nhiên 25 phụ nữ từng dùng phác đồ mới này ít nhất 3 tháng, các chuyên gia phát hiện 3 người trong số đó đã suy giảm chức năng thận rõ rệt [2]. Số bệnh nhân suy thận kẽ tiến triển nhanh liên quan đến bài thuốc giảm béo này sau đó tăng lên tới khoảng 100 phụ nữ trẻ [3], [8]. Trong số đó, chỉ sau một thời gian theo dõi ngắn, các bác sĩ đã ghi nhận 4 bệnh nhân tiến triển thành ung thư biểu mô đường niệu chuyển tiếp đa ổ [3].
Căn nguyên từ sự nhầm lẫn giữa hai loại thảo dược
Ban đầu, các phân tích hóa học trên một số nhãn hiệu thảo dược không tìm thấy độc tố vi nấm ochratoxin hay các loại thuốc lợi tiểu, thuốc chống viêm trộn trái phép [2]. Tuy nhiên, hồ sơ alkaloid trong các viên nang thuốc thực tế mà bệnh nhân uống lại hoàn toàn khác biệt so với thành phần chuẩn của cây Stephania tetrandra [2]. Các cuộc điều tra sâu hơn phát hiện rễ của cây thuộc chi Aristolochia (cụ thể là Quảng phòng kỷ - Aristolochia fangchi) đã bị hái nhầm hoặc thay thế cho củ cây Phấn phòng kỷ (Stephania tetrandra) do tên gọi thông thường tương tự nhau [5], [7], [4].
Sự nhầm lẫn tai hại giữa hai loài thảo dược này khiến người tiêu dùng hấp thu một lượng lớn acid aristolochic mà không hề hay biết [5], [1], [4]. Bệnh lý này ban đầu được y văn thế giới đặt tên là "Bệnh thận do thảo dược Trung Hoa" (Chinese herb nephropathy - CHN) [1], [3], [7]. Về sau, khi nguyên nhân sinh bệnh học đã được xác định cụ thể, giới y khoa thống nhất đổi tên thành "Bệnh thận do acid aristolochic" (Aristolochic acid nephropathy - AAN) [7], [4], [8].
Tình trạng này không chỉ giới hạn tại Bỉ mà sau đó được ghi nhận tại nhiều nơi trên thế giới, bao gồm khu vực Kansai của Nhật Bản và nhiều nước châu Á khác [6], [7], [8]. Thuật ngữ AAN ngày nay còn bao gồm cả bệnh thận lưu hành Balkan do người dân ăn phải bột mì nhiễm hạt của cây Aristolochia clematitis [1], [8].
Cơ chế phá hủy thận và nguy cơ sinh ung thư
Acid aristolochic là các dẫn xuất nitrophenanthrene có nhóm chức acid carboxylic, chỉ tìm thấy trong các cây thuộc họ Aristolochiaceae [6]. Độc tố này gây ra tổn thương thực thể nghiêm trọng là viêm thận kẽ mạn tính dạng xơ hóa [1]. Khi kiểm tra sinh thiết thận ở các bệnh nhân, kết quả cho thấy tình trạng xơ hóa mô kẽ thận tiến triển rất nhanh nhưng vùng cầu thận hầu như không có tổn thương [2].
Tổn thương xơ hóa mô kẽ thận thường nghèo tế bào và giảm dần theo chiều từ vỏ thận vào tủy thận ở các giai đoạn bệnh tiến triển [7]. Tốc độ suy giảm chức năng thận ở các nạn nhân diễn ra vô cùng khốc liệt, chỉ số creatinine huyết thanh ban đầu có thể tăng gấp đôi chỉ trong vòng khoảng 3 tháng [2]. Suy giảm chức năng thận tiến triển âm thầm cho đến khi bước vào giai đoạn cuối và phải chạy thận nhân tạo định kỳ [5], [2].
Bên cạnh độc tính phá hủy mô kẽ thận, acid aristolochic còn là chất gây ung thư ở người [1]. Hoạt chất này tác động lên vật chất di truyền, hình thành các phức hợp cộng gộp DNA (DNA adducts) bên trong mô thận và biểu mô đường tiết niệu [7]. Các phức hợp DNA adducts đặc hiệu này có thể tồn tại rất lâu trong mô thận, kéo dài tới 20 năm sau khi ngừng tiếp xúc [7]. Do đó, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) vào năm 2002 đã chính thức công nhận acid aristolochic là chất gây ung thư biểu mô đường niệu [4].
Nghiên cứu thực nghiệm và những góc nhìn khoa học
Để làm rõ cơ chế gây bệnh của bài thuốc giảm cân, các nhà khoa học đã tiến hành các thử nghiệm in vivo trên động vật [3]. Trong một nghiên cứu công bố năm 1998, chuột cống đực và cái được chia nhóm cho uống 10 mg AA tinh khiết/kg mỗi ngày (5 ngày/tuần), hoặc uống bột thảo dược chứa khoảng 0,15 mg AA/kg mỗi ngày kèm các phụ gia của viên giảm béo trong 3 tháng [3]. Động vật được theo dõi và giải phẫu sau 3 hoặc 11 tháng [3].
Kết quả nghiên cứu trên chuột cho thấy các con vật ở cả hai nhóm đều phát triển các khối u ở tiền dạ dày đúng như dự kiến, nhưng lại không xuất hiện tổn thương xơ hóa mô kẽ thận như ở người [3]. Sự vắng mặt của hiện tượng xơ hóa thận trên mô hình chuột này cho thấy có sự khác biệt về đáp ứng sinh học giữa các loài đối với độc tố AA [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận việc phối hợp thêm hai hoạt chất giảm cân là fenfluramine và diethylpropion không gây ra bất thường về van tim ở các con chuột thí nghiệm [3].
Ở khía cạnh phân tích thị trường, một nghiên cứu năm 2003 đã tiến hành kiểm nghiệm 42 chế phẩm thảo dược, trà và thực phẩm chức năng giảm cân lưu hành thương mại bằng phương pháp sắc ký lớp mỏng, sau đó xác nhận và định lượng bằng HPLC/UV-DAD/MS [5]. Kết quả phát hiện 4 chế phẩm thực sự chứa acid aristolochic I và 2 chế phẩm nghi ngờ chứa dẫn xuất của chất này, dẫn tới yêu cầu thu hồi khẩn cấp khỏi thị trường Thụy Sĩ [5]. Các mô hình thực nghiệm sau này cũng đã xác nhận chắc chắn mối liên hệ nhân quả giữa phơi nhiễm AA với ngộ độc thận cấp, mạn tính và ung thư đường tiết niệu [7].
Báo động tình trạng thảo dược kém kiểm soát
Mặc dù các loài thảo mộc chứa acid aristolochic đã bị cấm ở nhiều quốc gia và Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã phát đi cảnh báo an toàn từ năm 2000, nguy cơ vẫn chưa chấm dứt [1], [8]. Tình trạng tự ý thay thế dược liệu, dùng thảo dược không kiểm soát và thói quen mua bán qua Internet khiến nhiều người trên thế giới vẫn đối mặt với rủi ro [1], [4], [8]. Tính chất phức tạp của hệ thống dược liệu cổ truyền làm tăng nguy cơ nhầm lẫn tên gọi giữa các loài cây [8].
Nhiều người tiêu dùng vẫn giữ suy nghĩ thảo dược là tự nhiên, không độc hại nên tự ý sử dụng và hiếm khi thông báo với bác sĩ điều trị [4]. Ngoài độc tính trực tiếp lên thận từ các loài chứa acid aristolochic, các chuyên gia còn nhấn mạnh cần nghiên cứu kỹ hơn về tương tác thuốc và tác dụng phụ của nhiều loại thảo dược thông dụng khác như cúc dại (Echinacea), bạch quả (Ginkgo biloba), cỏ St. John's wort, nhân sâm hay tỏi [4].
Bệnh thận do acid aristolochic có thể xảy ra ở mức độ cao hơn nhiều so với các con số báo cáo ban đầu, đặc biệt tại khu vực châu Á [8]. Việc phân tích hóa thực vật để tìm dấu vết độc chất trong viên thuốc cũ đôi khi không khả thi do người bệnh đã ngừng uống từ lâu [7]. Khi đó, sinh thiết thận và tầm soát nội soi tiết niệu hệ thống là những bước chẩn đoán không thể thiếu để phát hiện tổn thương xơ hóa mô kẽ và u biểu mô niệu [7].
Ai cần thận trọng và cách bảo vệ sức khỏe thận
Những người có tiền sử từng sử dụng các bài thuốc Đông y, thảo dược giảm cân không rõ nguồn gốc xuất xứ hoặc các sản phẩm trôi nổi cần hết sức cảnh giác với nguy cơ suy giảm chức năng thận âm thầm [5], [2], [7]. Bất kỳ ai xuất hiện tình trạng suy thận không rõ nguyên nhân hoặc ung thư đường tiết niệu đều cần được bác sĩ khai thác kỹ tiền sử dùng thảo dược trước đó [7]. Những bệnh nhân có bệnh thận mạn tính hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua thận càng không nên tự ý dùng các bài thuốc phối hợp bừa bãi [4].
Để phòng ngừa biến chứng độc thận, người dân tuyệt đối không nên mua và uống các loại trà thảo dược, bột cây cỏ giảm béo rao bán trên mạng xã hội mà không có kiểm định y tế [4], [8]. Cần hiểu rằng chữ "tự nhiên" hoàn toàn không đồng nghĩa với "vô hại" [4]. Mọi sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên khi dùng với mục đích chữa bệnh hay can thiệp sức khỏe đều cần tuân thủ các quy chuẩn nghiêm ngặt về độ tinh khiết và an toàn như tân dược [7].
Thảm họa suy thận tại Bỉ là bài học đắt giá về việc sử dụng thảo dược giảm cân truyền khẩu, thiếu kiểm soát thành phần [2], [4]. Giảm cân khoa học đòi hỏi sự kiên trì thông qua chế độ ăn uống lành mạnh và tập luyện thể chất đều đặn thay vì tìm kiếm những bài thuốc thần tốc. Khi gặp các triệu chứng mệt mỏi, phù nề hoặc muốn sử dụng bất kỳ loại thực phẩm chức năng nào, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ lá gan và quả thận của chính mình.
