Lời đồn về mùi hương nam tính và sự thật

Xạ hương từ lâu được ví như vũ khí tạo sức hút cho nam giới, xuất hiện dày đặc trong nước hoa và các sản phẩm phòng the. Dân gian lan truyền thông tin ngửi xạ hương kích thích ham muốn, nâng cao sinh lý phái mạnh tức thì.

Tuy nhiên, khoa học hiện đại chứng minh nhận định này là sai [1]. Thực tế nghiên cứu nội tiết cho thấy việc hít hương xạ không hề làm tăng nồng độ hormone nam giới [1].

Nhiều người nhầm lẫn giữa phản xạ tâm lý do mùi thơm dễ chịu với tác động kích thích nội tiết sinh dục. Mùi hương có thể giải tỏa ức chế tâm lý tạm thời, nhưng việc tăng testosterone nam giới qua đường hít là ngộ nhận [1].

Cơ chế tác động: Tâm lý thư giãn khác biệt sự biến đổi hormone

Mùi thơm tác động qua khứu giác, dẫn truyền tín hiệu lên hệ thần kinh trung ương và vùng dưới đồi. Quá trình này điều hòa các chất dẫn truyền thần kinh, giúp xoa dịu cảm giác lo âu và căng thẳng [1].

Mọi mùi hương dễ chịu đều có khả năng làm giảm hormone cortisol, tác nhân gây căng thẳng [1]. Giảm căng thẳng giúp tinh thần thoải mái, dễ nảy sinh cảm xúc hưng phấn.

Tuy nhiên, thay đổi tâm lý không đồng nghĩa với kích thích trục nội tiết tinh hoàn - tuyến yên sản sinh testosterone. Ở nam giới, nồng độ hormone sinh dục phụ thuộc chu trình sinh hóa phức tạp, không tự tăng chỉ nhờ hít thở chất thơm bên ngoài [1].

Bằng chứng khoa học về nồng độ testosterone khi ngửi xạ hương

Năm 2007, một thử nghiệm lâm sàng kiểm chứng tác động của mùi hương lên hệ nội tiết người trưởng thành [1]. Nghiên cứu tuyển chọn 16 tình nguyện viên khỏe mạnh gồm 8 nam và 8 nữ [1].

Người tham gia được hít 3 nhóm mùi gồm xạ hương, hoa hồng, hương hoa tổng hợp, đối chứng với không khí sạch [1]. Nồng độ cortisol và testosterone trong máu được định lượng trước và sau kích thích [1].

Kết quả cho thấy cả 3 mùi hương đều làm giảm nồng độ cortisol, chứng minh mùi thơm giúp giảm stress [1]. Tuy nhiên, tại nhóm nam giới, nồng độ testosterone giảm sau khi ngửi xạ hương và chỉ tăng khi tiếp xúc hương hoa [1].

Ngược lại, ở nữ giới, ngửi xạ hương làm tăng đáng kể nồng độ testosterone, nhưng lại giảm khi ngửi hương hoa [1]. Kết quả cho thấy tác động nội tiết phụ thuộc loại mùi và phản ứng hormone có sự khác biệt giới tính rõ rệt [1]. Giới hạn lớn của nghiên cứu là cỡ mẫu nhỏ (16 người), cần thêm dữ liệu quy mô lớn hơn để kết luận [1].

Nguồn gốc hiểu lầm: Nhầm lẫn sinh học động vật sang cơ thể người

Hiểu lầm bắt nguồn từ việc xạ hương tự nhiên là chất tiết liên quan hành vi giao phối của động vật đực [2], [3]. Ở loài hươu xạ Moschus berezovskii, bài tiết xạ hương biến động theo mùa sinh sản [2]. Nghiên cứu năm 2018 cho thấy testosterone, estrogen và cortisol trong phân hươu xạ tăng vọt vào mùa giao phối tháng 6 (p < 0.01) [2]. Nồng độ muscone và các hợp chất xạ hương tương quan nghịch với testosterone và estradiol giai đoạn đầu tiết xạ [2].

Tương tự, nghiên cứu năm 2017 trên chuột xạ Ondatra zibethicus chứng minh tuyến xạ phát triển theo mùa do tinh hoàn điều hòa [3]. Chuột đực tiết xạ để thu hút con cái vào mùa sinh sản [3]. Lượng xạ, thể tích tuyến xạ và thụ thể androgen (AR) đều tăng cao trong mùa phối giống cùng với testosterone huyết thanh (p < 0.01) [3]. Testosterone liên kết AR tại tuyến xạ điều hòa quá trình bài tiết [3]. Thụ thể AR cũng hiện diện ở tuyến xạ loài hươu xạ và cầy hương [3].

Năm 1987, nghiên cứu trên chuột chù xạ Suncus murinus ghi nhận hành vi đánh dấu mùi ở con đực suy giảm khi bị thiến và phục hồi khi bổ sung testosterone [4]. Hành vi này ở con cái lại do tuyến thượng thận chi phối chứ không phụ thuộc buồng trứng [4]. Năm 1991, một nghiên cứu khác trên chuột chù cái chỉ ra thụ thể estrogen kiểm soát hành vi giao phối cái, trong khi thụ thể androgen điều hòa hành vi con đực [5].

Các dữ liệu trên chỉ ra testosterone điều hòa quá trình tạo xạ hương ở động vật [2], [3]. Tuy nhiên, con người đã suy diễn ngược: lầm tưởng ngửi xạ hương sẽ làm tăng testosterone cho bản thân. Đây là suy diễn sai lệch không có cơ sở khoa học trên người [1].

Rủi ro sức khỏe từ việc lạm dụng xạ hương nhân tạo

Do xạ hương tự nhiên khan hiếm, ngành hương liệu chủ yếu dùng xạ hương nhân tạo như nitro musk hoặc xạ hương đa vòng [6], [7], [8]. Nghiên cứu năm 2015 trên 140 cặp sinh đôi da trắng và 17 cặp sinh đôi da đen tại Ohio khảo sát mức phơi nhiễm chất thơm tổng hợp, bao gồm xạ hương tổng hợp HHCB [6]. Kết quả ghi nhận nam giới dùng sản phẩm tạo hương thơm cá nhân ít hơn nữ giới (OR hiệu chỉnh 0.55, 95% CI: 0.33, 0.93), đặc biệt ở sữa dưỡng thể [6].

Dù phổ biến, các chất xạ hương tổng hợp tiềm ẩn rủi ro khi tích tụ. Báo cáo năm 2001 đánh giá musk ketone, loại xạ hương tổng hợp dùng khoảng 110 tấn mỗi năm tại châu Âu và có trong hương đốt [7]. Musk ketone khó phân hủy sinh học, tích tụ trong mô mỡ người và sữa mẹ [7]. Dù không gây độc gen trực tiếp, musk ketone cảm ứng mạnh enzyme chuyển hóa pha I ở động vật gặm nhấm và đóng vai trò đồng gây độc gen (cogenotoxicant) in vitro trên tế bào người ở liều thấp, làm tăng nguy cơ trước các chất gây ung thư [7].

Nghiên cứu độc tính bôi da 90 ngày trên chuột cống trắng năm 1990 đánh giá các nitro musk gồm musk ketone, musk xylene, musk tibetene và moskene với liều từ 7.5 đến 240 mg/kg thể trọng [8]. Kết quả cho thấy musk ambrette (chất đối chứng) gây teo tinh hoàn và độc thần kinh [8]. Các chất còn lại không gây teo tinh hoàn hay độc thần kinh, nhưng làm thay đổi trọng lượng cơ quan ở liều cao [8]. Ngưỡng không gây tác dụng phụ (NOEL) của musk ketone là 75 mg/kg ở cả hai giới [8].

Ai nên thận trọng với các sản phẩm chứa mùi xạ hương

Phụ nữ mang thai và mẹ cho con bú cần hạn chế tối đa tiếp xúc hương xạ hương nhân tạo. Musk ketone đã được chứng minh tồn lưu trong sữa mẹ và mô mỡ người [7].

Nam giới đang điều trị hiếm muộn hoặc suy giảm chức năng sinh dục không nên xem mùi hương là biện pháp chữa bệnh. Ngửi xạ hương không làm tăng testosterone, thậm chí nghiên cứu cho thấy nồng độ hormone này giảm sau khi ngửi [1]. Việc tiếp xúc hóa chất hương liệu nhân tạo liều cao kéo dài còn tiềm ẩn gánh nặng chuyển hóa [7], [8].

Người có cơ địa dị ứng, hen suyễn hoặc viêm mũi dị ứng nên thận trọng. Tiếp xúc hỗn hợp chất tạo mùi nhân tạo dễ gây kích ứng đường hô hấp [6].

Cách áp dụng mùi hương khoa học và an toàn

Nếu muốn sử dụng mùi thơm để tạo sự tự tin, nam giới nên xem đây là biện pháp hỗ trợ giải tỏa tâm lý đơn thuần [1]. Không kỳ vọng mùi hương thay thế các giải pháp y khoa về sinh lý.

Ưu tiên các sản phẩm nước hoa, sáp thơm có nguồn gốc rõ ràng, kiểm định nồng độ hóa chất an toàn. Tránh lạm dụng các sản phẩm xông đốt như hương que không rõ thành phần chứa xạ hương tổng hợp [7].

Để cải thiện nồng độ testosterone và sức khỏe sinh lý thực sự, nam giới cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, ngủ đủ giấc, tập luyện thể dục thường xuyên và giải tỏa stress. Khi nhận thấy các dấu hiệu suy giảm sinh lý, cần đến khám tại cơ sở y tế chuyên khoa nam học, không tự ý dùng các liệu pháp truyền miệng.

Kết luận

Quan niệm ngửi mùi xạ hương giúp tăng cường sinh lý nam là hoàn toàn sai lầm [1]. Mùi hương chỉ hỗ trợ giảm căng thẳng tâm lý tạm thời thông qua việc hạ cortisol, nhưng không làm tăng testosterone ở nam giới [1]. Phái mạnh cần tỉnh táo trước các quảng cáo thần thánh hóa xạ hương, tránh tiếp xúc quá mức hóa chất tổng hợp để bảo vệ sức khỏe toàn diện [1], [7].