Nhiều người thường tin dùng các loại trà thảo mộc hay bài thuốc truyền miệng từ rễ cây hoa giẻ để thanh nhiệt cơ thể. Với phụ nữ mang thai, việc tìm đến thảo dược tự nhiên khi mệt mỏi hay ốm nghén là xu hướng phổ biến [1], [2]. Tuy nhiên, việc tùy tiện dùng các loại rễ cây dân gian chưa qua kiểm chứng tiềm duyệt nhiều nguy cơ cho thai kỳ [2].
Trả lời cho thắc mắc "Phụ nữ mang thai có thể dùng trà rễ cây hoa giẻ hay không?", câu trả lời là SAI. Phụ nữ mang thai không nên sử dụng trà rễ hoa giẻ cũng như các bài thuốc truyền miệng từ loại cây này do hoàn toàn thiếu dữ liệu khoa học về độ an toàn và nguy cơ tiềm ẩn gây hại cho thai nhi [2], [3].
Nguy cơ co bóp tử cung và các tác hại tiềm ẩn từ thảo dược
Trong dân gian, các bài thuốc từ rễ cây thường được truyền miệng nhằm hoạt huyết, giải độc hoặc giảm mệt mỏi. Dù vậy, thảo mộc chứa rất nhiều hoạt chất sinh học tự nhiên có khả năng tác động trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi nếu dùng không đúng cách [2]. Nhiều hợp chất có tính chất kích thích cơ trơn, tiềm ẩn nguy cơ thúc đẩy co bóp tử cung bất thường.
Khi tử cung co bóp ngoài ý muốn trong thai kỳ, nguy cơ dọa sảy thai, sảy thai hoặc sinh non sẽ tăng cao. Ngoài ra, việc sử dụng các vị thảo dược tác động mạnh lên hệ mạch và tử cung chưa được nghiên cứu rõ ràng có thể làm gián đoạn dòng máu nuôi dưỡng phôi thai [2], [4]. Việc lầm tưởng thảo mộc là "tự nhiên nên vô hại" có thể dẫn tới những hậu quả nghiêm trọng [2].
Thiếu hoàn toàn bằng chứng an toàn về rễ cây hoa giẻ
Một thực tế đáng lo ngại là hiện tại hoàn toàn không có nghiên cứu lâm sàng hay thử nghiệm khoa học nào đánh giá tính an toàn của rễ cây hoa giẻ trên phụ nữ mang thai. Y văn chính thống về sản khoa và độc chất học thảo dược chưa ghi nhận dữ liệu về thành phần hoạt chất cụ thể hay độc tính của rễ cây này đối với thai nhi [2], [3].
Một cuộc khảo sát y văn toàn diện trên các cơ sở dữ liệu y khoa, điều dưỡng và khoa học lớn cùng 300 trang mạng cho thấy không có bài báo y khoa nào báo cáo chuyên biệt về tính an toàn của các loại thảo dược dùng trong thai kỳ [1]. Trong số 300 nguồn phi y tế, có 75 nguồn nhắc đến việc dùng thảo dược khi mang thai [1]. Tình trạng thông tin trái ngược và sự khan hiếm nghiên cứu gốc đòi hỏi phải hết sức cẩn trọng với các bài thuốc dân gian [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về thảo dược trong thai kỳ?
Nhiều bằng chứng khoa học cho thấy tình trạng thiếu hụt dữ liệu an toàn xảy ra ở hầu hết các loại thảo dược thông dụng trên phụ nữ mang thai [2], [3].
Một nghiên cứu khảo sát và tổng quan y văn tiến hành tại phòng khám tiền sản thuộc Bệnh viện Đại học Norfolk and Norwich từ tháng 11 năm 2007 đến tháng 2 năm 2008 đã theo dõi 578 phụ nữ mang thai từ tuần 20 trở đi [3]. Kết quả ghi nhận có 57,8% thai phụ sử dụng một hoặc nhiều phương chế thảo dược [3]. Các loại phổ biến nhất là gừng, nam việt quất, lá mâm xôi, cúc La Mã, bạc hà và cúc dại [3]. Khi rà soát y văn trên người, các tác giả chỉ tìm thấy tổng cộng 14 nghiên cứu tập trung vào tính an toàn hoặc hiệu quả: 10 nghiên cứu về gừng, 1 về nam việt quất, 2 về lá mâm xôi và 1 về cúc dại [3]. Nghiên cứu kết luận tài liệu ghi nhận độ an toàn của thảo dược dùng trong thai kỳ còn rất hạn chế [3].
Một tổng quan công bố năm 2022 cũng khẳng định thảo dược chứa nhiều chất hoạt tính có thể tác động tới phôi thai và nhìn chung việc dùng thảo dược khi mang thai là không nên vì nguy cơ ảnh hưởng phát triển thai nhi [2]. Dữ liệu cho thấy gừng là thảo dược được phân tích kỹ nhất; liều gừng dưới 1.000 mg mỗi ngày có thể hỗ trợ giảm triệu chứng nôn nghén nặng mà không làm tăng tần suất tác dụng phụ cho mẹ và bé [2]. Ngược lại, dữ liệu về các loại thảo dược khác rất phân tán, mang lại kết quả mâu thuẫn và không có kết luận rõ ràng [2]. Mọi sản phẩm thảo dược đều cần được dùng với sự thận trọng đặc biệt khi mang thai [2].
Đánh giá năm 2014 về cúc dại (Echinacea) và cơm cháy (Elderberry) trong việc điều trị nhiễm trùng đường hô hấp trên ở thai phụ cũng cho kết quả tương tự [5]. Khi tra cứu các cơ sở dữ liệu như PubMed, EMBASE, Cochrane từ khi thành lập đến tháng 11 năm 2013, không có thử nghiệm lâm sàng nào về độ an toàn của cả hai thảo dược trên thai phụ [5]. Do thiếu bằng chứng về cả hiệu quả lẫn độ an toàn, nhân viên y tế được khuyến cáo không khuyên thai phụ dùng các loại thảo dược này [5].
Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2017 về 28 thử nghiệm dùng thuốc thảo dược dự phòng bất đồng nhóm máu ABO ở thai phụ ghi nhận bằng chứng về hiệu quả và an toàn có chất lượng rất thấp [6]. Tỷ lệ bệnh có thể giảm từ 25,3% xuống 7,6% khi dùng thảo dược so với chăm sóc thông thường, nhưng độ tin cậy về an toàn chưa cao do thiếu thông tin [6].
Những hiểu lầm thường gặp về thảo mộc dân gian
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng mọi thứ có nguồn gốc tự nhiên, cây cỏ hái trong vườn đều lành tính và không độc hại như thuốc tây [2]. Thực tế, nhiều độc chất mạnh nhất trong tự nhiên xuất phát từ thực vật. Một số thảo dược khi thử độc tính tế bào cho thấy tỷ lệ gây hại rõ rệt ở các nồng độ khác nhau [7].
Nhiều người cũng tin rằng các bài thuốc gia truyền, mẹo dân gian truyền miệng đã được thử thách qua nhiều thế hệ nên chắc chắn tốt. Tuy nhiên, các nguồn tin phi y tế thường mâu thuẫn nhau: một khảo sát cho thấy có 6% nguồn coi cúc La Mã và bạc hà là không an toàn, 12% nguồn coi gừng là không an toàn và 15% coi lá mâm xôi là không an toàn khi mang thai [1]. Kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng khoa học tuyệt đối không thể thay thế cho dữ liệu an toàn lâm sàng [1], [3].
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Tất cả phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào, đặc biệt là trong 3 tháng đầu thai kỳ – giai đoạn phôi thai đang hình thành các cơ quan quan trọng – đều không nên dùng rễ cây hoa giẻ hay thảo mộc lạ [2]. Những người có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai, ra máu thai kỳ hoặc tử cung nhạy cảm càng cần tuyệt đối tránh xa các vị thuốc dân gian chưa rõ tác động [4].
Phụ nữ đang cho con bú cũng cần cẩn trọng. Dữ liệu khoa học về độ an toàn hay nguy hại của nhiều loại thảo dược khi bú mẹ vẫn còn là ẩn số [8]. Các chất hoạt tính hoặc độc tố tiềm ẩn từ rễ cây có thể bài tiết qua sữa mẹ và ảnh hưởng tiêu hóa, thần kinh của trẻ sơ sinh.
Lời khuyên và cách xử lý an toàn cho thai phụ
Thai phụ không tự ý hái rễ cây hoa giẻ phơi khô đun nước uống dưới bất kỳ hình thức nào. Nếu muốn dùng các loại trà thảo mộc nhẹ nhàng để giảm ốm nghén hoặc giải khát, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa [2], [3].
Đối với các triệu chứng thường gặp như ốm nghén, thai phụ có thể cân nhắc dùng gừng đã chế biến với liều lượng dưới 1.000 mg mỗi ngày sau khi hỏi ý kiến bác sĩ [2]. Để nâng cao sức khỏe, cách tốt nhất là duy trì chế độ ăn uống cân bằng, uống đủ nước lọc và sử dụng các sản phẩm bổ sung được bác sĩ chỉ định. Bất kỳ triệu chứng bất thường nào như đau bụng dưới, xuất huyết hay mệt mỏi kéo dài cần được thăm khám tại cơ sở y tế chuyên khoa thay vì tự ý điều trị bằng cây cỏ truyền miệng.
Tóm lại, trà rễ cây hoa giẻ không phải là thức uống an toàn cho phụ nữ mang thai do tiềm ẩn nguy cơ kích thích co bóp tử cung và thiếu bằng chứng an toàn. Chăm sóc thai kỳ đòi hỏi sự thận trọng tối đa, không nên đem sức khỏe của mẹ và bé thử nghiệm với các bài thuốc dân gian chưa được chứng minh.
