Nhiều người dân thường có thói quen hái các loại lá cây quanh nhà để giã nát rồi đắp trực tiếp lên các vết thương hở, vết trầy xước hay vết loét ngoài da với hy vọng tiêu viêm, hút mủ. Trong dân gian, cây sữa lá to (tên khoa học là Alstonia macrophylla) thường được truyền miệng là thảo dược có tác dụng làm lành vết thương mau chóng. Tuy nhiên, liệu việc đắp ngoài da loại lá này có thực sự chữa lành mọi vết loét như lời đồn?
Câu trả lời ngắn gọn là hoàn toàn sai. Không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy sữa lá to có thể chữa lành mọi tổn thương hay vết loét trên da. Việc tùy tiện đắp lá tươi chưa qua xử lý lên vết thương hở còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng nghiêm trọng và viêm da tiếp xúc dị ứng.
Cơ chế tác động sinh học của dịch chiết sữa lá to
Để hiểu rõ hiệu quả thực sự, cần phân tích các thành phần hóa sinh có trong lá cây sữa lá to (Alstonia macrophylla). Các phân tích hóa học cho thấy dịch chiết từ lá cây này chứa một tổ hợp hóa sinh đa dạng gồm protein, terpenoid, phenolic và flavonoid [1]. Ngoài ra, cây sữa lá to cũng chứa nhiều loại alkaloid hoạt tính sinh học [2].
Trong y học cổ truyền tại Thái Lan, Malaysia và Philippines, Alstonia macrophylla từng được sử dụng như vị thuốc bồi bổ, hạ sốt và hỗ trợ làm lành vết thương (vulnerary agent) [2]. Ở Ấn Độ, loài cây này đôi khi còn được dùng thay thế cho cây hoa sữa thông thường (Alstonia scholaris) trong một số chế phẩm dược liệu [2]. Dù vậy, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng việc thay thế này chưa có cơ sở khoa học thỏa đáng vì hai loài cây này khác biệt rõ rệt về thành phần hóa thực vật lẫn dược lý [2].
Dưới góc độ phân tử, các hợp chất nhóm flavonoid, alkaloid và beta-sitosterol trong các phần hoạt tính của cây thể hiện hoạt tính chống oxy hóa và kháng viêm phụ thuộc vào liều lượng [3]. Khi chiết xuất dưới dạng dịch chiết lá, các chất này còn có khả năng khử và ổn định các hạt nano bạc (AgNPs) [1]. Tuy nhiên, các cơ chế trên chỉ mới được quan sát ở dạng chiết tách hóa học chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm, hoàn toàn khác với việc đắp lá tươi thô lên mô da đang bị tổn thương.
Bằng chứng khoa học về phổ kháng khuẩn thực tế
Khái niệm "chữa lành mọi vết loét" thường xuất phát từ niềm tin cho rằng dịch lá có thể tiêu diệt tất cả các loại mầm bệnh ngoài da. Thế nhưng, các nghiên cứu vi sinh cho thấy phổ tác dụng của dịch chiết thảo dược không hề vô hạn và không bao phủ toàn bộ các chủng vi khuẩn.
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2006 kiểm tra hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết methanol từ cây Alstonia macrophylla bằng các phương pháp khuếch tán đĩa thạch và pha loãng thạch [3]. Kết quả chỉ ra rằng dịch chiết lá cây thể hiện hoạt tính kháng khuẩn trong khoảng nồng độ từ 64 đến 1.000 microgam/ml [3]. Đồng thời, chiết xuất này cũng cho thấy tác dụng kháng viêm và chống oxy hóa đáng kể ở nồng độ không gây độc [3].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2014 sử dụng dịch chiết lá Alstonia macrophylla để tổng hợp xanh các hạt nano bạc dạng hình cầu với kích thước khoảng 70 nm [1]. Nghiên cứu đã thực hiện thử nghiệm kết hợp kháng khuẩn để tìm chiến lược vượt qua tình trạng kháng kháng sinh của vi khuẩn [1]. Kết quả ghi nhận diện tích vòng kháng khuẩn tăng lên cao nhất gấp 3,84 lần khi kết hợp hạt nano bạc (tổng hợp từ dịch chiết lá) với kháng sinh penicillin đối với chủng tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) [1].
Dù vậy, cần nhấn mạnh rằng dữ liệu này chủ yếu ghi nhận tiềm năng kháng khuẩn khi kết hợp công nghệ nano với kháng sinh hoặc dịch chiết dung môi tinh khiết trên các đĩa nghiệm vi sinh. Nghiên cứu hoàn toàn không chứng minh dịch chiết lá thô có thể tiêu diệt được vi khuẩn gram âm phức tạp hay chữa khỏi hoàn toàn vết nhiễm trùng trên cơ thể sống.
Hiểu lầm thường gặp khi đắp lá trị loét da
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên có hoạt tính kháng viêm và kháng khuẩn thì có thể dùng để chữa "mọi loại vết loét". Đây là sai lầm nguy hiểm vì vết loét da xuất phát từ rất nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm loét tỳ đè, loét mạch máu do suy van tĩnh mạch mạn tính, loét bàn chân đái tháo đường, hoặc loét do nhiễm trùng tụ cầu và trực khuẩn mủ xanh.
Một quan niệm sai lầm phổ biến khác là lá cây giã nát sẽ tạo thành "kháng sinh tự nhiên" bảo vệ bề mặt da. Thực tế, lá cây thu hái ngoài tự nhiên chứa rất nhiều bào tử nấm, bụi bẩn và vi khuẩn ngoại lai. Khi giã nát và đắp trực tiếp lên vùng da mất lớp thượng bì bảo vệ, những dị nguyên này sẽ xâm nhập sâu vào mô mềm, gây bội nhiễm nguy hiểm. Hơn nữa, việc tự ý thay thế các loài cây có hình thái tương tự như giữa Alstonia macrophylla và Alstonia scholaris là hoàn toàn không đúng đắn vì độc tính và đặc tính hóa học của chúng hoàn toàn khác nhau [2].
Dịch nhựa mủ và các thành phần hóa thực vật đậm đặc chưa qua tinh chế trong lá cây tươi cũng là tác nhân hàng đầu gây viêm da tiếp xúc kích ứng hoặc viêm da tiếp xúc dị ứng. Phản ứng này khiến vùng da xung quanh vết loét trở nên đỏ rực, phù nề, ngứa ngáy dữ dội, tiết dịch nhiều hơn và làm chậm quá trình biểu mô hóa tự nhiên của da.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Tất cả các bệnh nhân đang có vết thương hở hoặc vết loét mạn tính đều không nên tự ý áp dụng phương pháp đắp lá dân gian. Đặc biệt, các nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối thận trọng:
- Người mắc bệnh đái tháo đường: Các vết loét bàn chân đái tháo đường thường đi kèm tình trạng suy giảm tuần hoàn ngoại vi và giảm cảm giác thần kinh. Việc đắp lá bẩn dễ dẫn đến nhiễm trùng lan tỏa, hoại tử mô và nguy cơ cắt cụt chi.
- Bệnh nhân có vết loét tĩnh mạch mạn tính hoặc vết loét do tỳ đè ở người cao tuổi nằm lâu: Đây là những tổn thương khó lành đòi hỏi môi trường vô khuẩn và chăm sóc kiểm soát dịch tiết chuyên biệt.
- Người có cơ địa dị ứng, viêm da cơ địa: Hàng rào bảo vệ da vốn đã suy yếu, việc tiếp xúc trực tiếp với các dị nguyên thực vật và alkaloid trong lá cây sẽ kích hoạt phản ứng viêm bùng phát.
- Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có dữ liệu an toàn nào về việc hấp thu các alkaloid của sữa lá to qua vết thương hở trên các đối tượng nhạy cảm này. Cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng bất kỳ can thiệp nào lên vết thương.
Cách tiếp cận khoa học và áp dụng thực tế
Khi gặp phải vết thương ngoài da hay vết loét, việc xử trí đúng cách trong giai đoạn đầu đóng vai trò quyết định đến tốc độ hồi phục và hạn chế tối đa nguy cơ hình thành sẹo xấu. Thay vì tìm kiếm các bài thuốc đắp truyền miệng chưa được kiểm chứng, người bệnh nên tuân thủ các bước chăm sóc cơ bản theo hướng dẫn y khoa:
Trước hết, rửa sạch vết thương dưới vòi nước sạch hoặc nước muối sinh lý để loại bỏ bụi bẩn và dịch hoại tử. Sau đó, dùng gạc vô khuẩn nhẹ nhàng thấm khô bề mặt thương tổn. Nếu vết thương có dấu hiệu rỉ dịch hoặc trợt da, có thể che chắn bằng băng gạc y tế sạch để duy trì độ ẩm sinh lý thích hợp, hỗ trợ tế bào da mới tăng sinh.
Người bệnh không nên tự ý bôi đắp bất kỳ loại bột than, lá cây hay dịch chiết tự chế nào vào lòng vết loét. Đối với các chế phẩm bôi ngoài da có nguồn gốc dược liệu, chỉ nên cân nhắc khi sản phẩm đã được cơ quan y tế kiểm duyệt, chuẩn hóa nồng độ hoạt chất vô trùng và được bác sĩ chuyên khoa chỉ định. Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường như vết loét sưng đỏ lan rộng, đau nhức tăng dần, chảy mủ có mùi hôi hoặc cơ thể sốt, cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.
Kết luận
Quan niệm cho rằng sữa lá to có thể đắp ngoài da để chữa lành mọi vết loét là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nhiều hệ lụy cho sức khỏe. Mặc dù các nghiên cứu trong ống nghiệm cho thấy dịch chiết Alstonia macrophylla có hoạt tính kháng viêm và ức chế một số chủng vi khuẩn ở nồng độ nhất định [2, 7], nhưng việc tự ý đắp lá tươi lên vết thương hở rất dễ gây viêm da tiếp xúc và nhiễm trùng thứ phát. Hãy luôn bảo vệ làn da bằng các phương pháp chăm sóc y khoa chuẩn mực và tham khảo ý kiến bác sĩ khi có tổn thương kéo dài.
