Đúng hay sai: Uống collagen bị dạ dày phân hủy hết nên vô tác dụng?

Uống collagen để làm đẹp da và cải thiện khớp là thói quen của rất nhiều người hiện nay. Tuy nhiên, không ít người lại tin vào lời đồn: collagen bản chất là chất đạm, khi vào dạ dày sẽ bị axit và dịch tiêu hóa phân hủy hoàn toàn thành các axit amin riêng lẻ, nên việc uống collagen chẳng khác nào ăn thịt, trứng hay uống sữa, hoàn toàn vô tác dụng.

Quan niệm này là SAI. Sự thật khoa học cho thấy các chuỗi peptide ngắn có nguồn gốc từ collagen, đặc biệt là các di-peptide và tri-peptide chứa hydroxyproline, hoàn toàn có khả năng chống lại sự thủy phân toàn phần, được hấp thu nguyên vẹn qua biểu mô ruột và đi vào tuần hoàn máu.

Con đường di chuyển của collagen qua hệ tiêu hóa

Để hiểu vì sao collagen không bị tiêu hủy vô ích, cần nhìn vào cách cơ thể xử lý chuỗi chất đạm này. Collagen tự nhiên là một phân tử lớn dạng xoắn ba, chiếm khoảng 30% tổng lượng protein trong cơ thể người và xuất hiện nhiều ở da, xương, gân, sụn ^[1]. Khi vào dạ dày và ruột non, các enzym tiêu hóa như pepsin, trypsin, chymotrypsin phân cắt protein chứa 4-hydroxyproline này thành các chuỗi ngắn hơn gọi là oligopeptide và các axit amin tự do ^[2].

Điểm mấu chốt nằm ở rìa bàn chải của tế bào niêm mạc ruột non. Tại đây, các enzym đặc hiệu tiếp tục phân giải các chuỗi oligopeptide thành dạng tri-peptide (chuỗi 3 axit amin) và di-peptide (chuỗi 2 axit amin) ^[2]. Khác với protein thông thường, liên kết giữa proline và hydroxyproline có cấu trúc không gian đặc biệt, khiến chúng có khả năng kháng cự đáng kể trước sự phân giải hoàn toàn của dịch tiêu hóa ^[2], ^[3].

Các peptide ngắn này không bị bẻ gãy hết thành từng axit amin đơn lẻ. Chúng được bảo tồn ở dạng chuỗi ngắn hoạt tính sinh học để sẵn sàng vận chuyển vào sâu hơn trong cơ thể ^[2], ^[3].

Cơ chế hấp thu peptide nguyên vẹn qua thành ruột

Nhiều người lầm tưởng đường ruột chỉ có thể hấp thu các axit amin đơn lẻ. Tuy nhiên, sinh lý học đường tiêu hóa đã chứng minh ruột non sở hữu các hệ thống vận chuyển chủ động dành riêng cho chuỗi peptide ngắn ^[4].

Cổng vận chuyển trung tâm xuyên màng có tên PEPT-1 nằm trên diềm bàn chải của tế bào biểu mô ruột non đóng vai trò quyết định ^[4]. Kênh này được kích hoạt bởi chênh lệch nồng độ ion H+, cho phép đưa các di-peptide và tri-peptide nguyên vẹn vào bên trong tế bào biểu mô, trong khi không tiếp nhận axit amin tự do hay các chuỗi dài hơn 4 axit amin ^[2], ^[4].

Bên trong tế bào biểu mô ruột, mặc dù một phần peptide tiếp tục bị phân cắt bởi men peptidase nội bào, lượng di-peptide và tri-peptide chứa hydroxyproline còn lại vẫn thoát ra khỏi màng đáy của tế bào để tiến vào tuần hoàn máu thông qua các kênh vận chuyển PHT1/2 ^[2]. Điều này khẳng định chuỗi di-peptide như Pro-Hyp không bị phá hủy hoàn toàn tại đường ruột mà thực sự đi được vào máu ^[2], ^[5].

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và cơ thể sống

Khả năng sống sót và hấp thu của peptide collagen đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu hiện đại.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân tích cơ chế hình thành peptide collagen từ màng tế bào ruột non ^[3]. Bằng cách mô phỏng quá trình tiêu hóa kết hợp enzym diềm bàn chải ruột và mô hình tế bào Caco-2, các nhà khoa học nhận thấy các di-peptide dạng Xaa-Hyp và tri-peptide như Gly-Pro-Hyp được sinh ra nhờ enzym màng ruột chứ không phải men dạ dày tá tràng ^[3]. Nghiên cứu xác nhận các chuỗi peptide này đi qua được lớp tế bào biểu mô ở dạng nguyên vẹn, trong đó Gly-Pro-Hyp đạt hệ số thẩm thấu biểu kiến cao nhất là (23,91 ± 3,18) x 10^-8 cm/s ^[3]. Dữ liệu cho thấy ái lực liên kết mạnh với kênh PEPT-1 giúp các peptide này kháng cự quá trình thủy phân của enzym ^[3].

Nghiên cứu công bố năm 2010 theo dõi tác động của collagen đường uống cho thấy các peptide dạng chuỗi đôi hoặc ba có thể phát hiện được trong máu tuần hoàn sau khi uống 2 giờ ^[5]. Khi thử nghiệm trên tế bào nguyên bào sợi da người, di-peptide Pro-Hyp ở nồng độ 200 nmol/mL đã kích thích tế bào tăng sinh gấp 1,5 lần và tăng tổng hợp axit hyaluronic gấp 3,8 lần ^[5]. Di-peptide này làm tăng lượng mRNA của enzym tổng hợp hyaluronan synthase 2 (HAS2) lên 2,3 lần và thúc đẩy quá trình phosphoryl hóa STAT3 chỉ trong vòng 60 phút ^[5].

Một thử nghiệm năm 2018 tiến hành đo nồng độ peptide trong huyết tương người sau khi uống collagen thủy phân bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS) ^[1]. Kết quả ghi nhận nồng độ peptide vòng cyclic Pro-Hyp trong máu tăng rõ rệt, đạt đỉnh sau 2 giờ uống rồi giảm dần ^[1]. Mức đỉnh dao động từ 0,1413 đến 0,3443 nmol/mL, tương đương khoảng 5% nồng độ Pro-Hyp tuyến tính trong huyết tương ^[1]. Dạng cyclic Pro-Hyp ở liều 7 nmol/mL còn thúc đẩy tốc độ phát triển của tế bào nguyên bào sợi da chuột trên đệm collagen mạnh mẽ hơn cả dạng tuyến tính ^[1].

Nghiên cứu công bố năm 2022 trên mô hình tế bào Caco-2 phân cực và động vật chuột cống cũng chỉ ra rằng collagen peptide thủy phân từ lợn và di-peptide Pro-Hyp giúp kích thích hấp thu sắt ở ruột ^[6]. Pro-Hyp ức chế men prolyl hydroxylase-3 với giá trị EC50 là 10,62 microM và Ki là 6,73 microM, kích hoạt tín hiệu HIF-2alpha và làm tăng biểu hiện các chất vận chuyển sắt Dcytb, DMT1, FPN và hephaestin ^[6].

Lợi ích sinh học và giới hạn của các bằng chứng

Khi các chuỗi peptide như Pro-Hyp hay Gly-Pro-Hyp đi vào máu nguyên vẹn, chúng không chỉ đóng vai trò nguyên liệu thô để cơ thể dùng tổng hợp mô mới. Chúng hoạt động như các phân tử tín hiệu sinh học, truyền tín hiệu đến các tế bào đích ^[5], ^[4].

Nhờ mang tín hiệu kích thích, peptide collagen thúc đẩy nguyên bào sợi tăng tốc độ nhân đôi và tăng tiết axit hyaluronic giúp giữ ẩm mô da ^[5]. Ngoài ra, peptide này còn có tiềm năng hỗ trợ điều hòa hấp thu khoáng chất qua niêm mạc ruột ^[6].

Dù vậy, cần nhìn nhận khách quan về mặt giới hạn nghiên cứu. Nhiều thử nghiệm hiện nay vẫn được tiến hành trên mô hình nuôi cấy tế bào hoặc động vật gặm nhấm ^[6], ^[3], ^[5]. Cơ thể người có hệ enzym phong phú trong lòng mạch và nội mô có thể làm suy hao một phần peptide trước khi tiếp cận được mô liên kết ^[4]. Do đó, hiệu quả thực tế ở mỗi cá nhân còn tùy thuộc vào khả năng chuyển hóa và liều lượng sử dụng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng collagen

Hiểu lầm lớn nhất là đánh đồng collagen tự nhiên chưa qua chế biến với collagen thủy phân (collagen peptide). Collagen thô nguyên bản từ gân, da động vật có kích thước phân tử cực lớn, khó tiêu hóa và hấp thu kém ^[1]. Khi được xử lý nhiệt thành gelatin hoặc enzym cắt nhỏ thành collagen peptide, độ tan và khả năng hấp thu của chúng tăng lên rõ rệt ^[1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng "cứ uống collagen là da sẽ đẹp ngay lập tức". Quá trình peptide đi vào máu, đạt nồng độ đỉnh sau 2 giờ và kích hoạt tế bào cần thời gian để tạo ra thay đổi cấu trúc ngoại bào ^[5], ^[1]. Collagen không thể thay thế một chế độ ăn uống đầy đủ dưỡng chất và lối sống lành mạnh.

Nhiều người cũng nghĩ rằng chỉ cần uống axit amin tự do như proline hay glycine là đủ, không cần peptide. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy di-peptide Pro-Hyp mang lại tác dụng kích hoạt gen và vận chuyển khoáng chất mà các axit amin đơn lẻ proline, glycine và hydroxyproline không làm được ^[6].

Ai nên thận trọng khi bổ sung collagen peptide?

Mặc dù collagen peptide tương đối an toàn với đa số người sử dụng, một số đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng:

Người có bệnh lý chuyển hóa axit amin hiếm gặp, chẳng hạn như chứng tăng proline máu (hyperprolinemia typ I), cần tránh tự ý bổ sung do khả năng hấp thu và thanh thải proline, hydroxyproline qua niêm mạc ruột bị suy giảm hoặc rối loạn nghiêm trọng ^[7].

Người có tiền sử dị ứng với các nguồn chiết xuất collagen (như da cá biển, bò, lợn, gia cầm) cần kiểm tra kỹ nhãn thành phần sản phẩm để phòng ngừa sốc phản vệ hoặc mẩn ngứa.

Bệnh nhân suy thận nặng hoặc có bệnh lý mạn tính đang điều trị bằng thuốc nên hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm các dạng đạm thủy phân đậm đặc, tránh làm tăng gánh nặng lọc qua thận.

Cách áp dụng thực tế để tối ưu hiệu quả hấp thu

Để việc sử dụng collagen mang lại hiệu quả tốt nhất, người dùng nên lưu ý một số điểm sau:

• Ưu tiên chọn collagen thủy phân (collagen peptide): Các sản phẩm chứa chuỗi phân tử khối thấp với hàm lượng di-peptide, tri-peptide (Pro-Hyp, Gly-Pro-Hyp) dồi dào sẽ dễ dàng vượt qua hàng rào ruột để vào máu ^[3], ^[1].
• Thời điểm sử dụng: Nồng độ peptide trong máu đạt đỉnh sau khoảng 2 giờ kể từ khi uống ^[5], ^[1]. Uống collagen vào lúc bụng đói nhẹ hoặc trước bữa ăn sáng, buổi tối trước khi đi ngủ là những thời điểm thường được áp dụng nhằm hạn chế sự cạnh tranh hấp thu từ các loại protein khác trong thức ăn ^[4].
• Chế độ dinh dưỡng kết hợp: Cần duy trì chế độ ăn cân bằng, bổ sung đủ nước và vitamin để hỗ trợ quá trình trao đổi chất của tế bào nguyên bào sợi sau khi được kích hoạt bởi peptide ^[5].

Tóm lại, nhận định "uống collagen bị dạ dày phân hủy hoàn toàn nên vô tác dụng" là không chính xác về mặt khoa học. Các chuỗi peptide hoạt tính sinh học có thể vượt qua đường tiêu hóa để vào máu và kích hoạt tế bào đích. Dẫu vậy, collagen peptide chỉ là một giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng, người tiêu dùng cần kết hợp lối sống khoa học và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế khi có bệnh lý nền.