Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc uống nước nấu từ lá sa kê để chữa dứt điểm bệnh sỏi thận, thậm chí tin rằng các tinh thể sỏi sẽ bị "bào mòn" và "tiêu sạch" chỉ sau một thời gian dùng. Đây là thói quen truyền miệng phổ biến tại nhiều địa phương do cây sa kê rất dễ tìm và lá của chúng từ lâu đã quen thuộc trong y học dân gian.

Tuy nhiên, quan niệm uống lá sa kê giúp làm tan hay tiêu sạch sỏi thận, đặc biệt là sỏi canxi oxalat, là hoàn toàn sai lầm. Dưới góc độ y học thực chứng, chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học đáng tin cậy nào khẳng định lá sa kê có khả năng hòa tan loại sỏi này trong hệ tiết niệu người bệnh. Tác dụng lợi tiểu đơn thuần không đồng nghĩa với năng lực làm biến mất cấu trúc sỏi đã hình thành.

Sỏi thận hình thành như thế nào và vì sao khó tan?

Sỏi thận là bệnh lý đường tiết niệu có từ rất lâu đời và vô cùng phổ biến [1]. Khoảng 12% dân số thế giới từng bị ảnh hưởng bởi các dạng sỏi tiết niệu khác nhau [2]. Đáng chú ý, tỷ lệ tái phát sỏi ở nam giới lên tới 70-80% và ở nữ giới là 47-60% [2]. Một tổng quan năm 2018 cho biết thêm, tỷ lệ tái phát chung của bệnh sỏi thận là khoảng 50% trong vòng 5 đến 10 năm [1].

Sỏi canxi oxalat là dạng sỏi phổ biến nhất, chiếm tới 80% tổng số các ca sỏi đường tiết niệu [3]. Quá trình tạo sỏi diễn ra rất phức tạp, bắt đầu từ việc nước tiểu bị bão hòa quá mức dẫn đến kết tinh, tạo mầm và tích tụ các tinh thể rắn [1], [4]. Canxi oxalat không chỉ tạo thành các khối sỏi cứng chắc mà còn gây độc tế bào biểu mô thận, kích hoạt phản ứng viêm và oxy hóa tại mô vỏ thận [4]. Cấu trúc tinh thể vô cơ liên kết vững chắc này không thể bị "bào mòn" hay hóa lỏng chỉ bằng việc uống các loại nước lá thảo mộc thông thường.

Tác dụng lợi tiểu không đồng nghĩa với làm tan sỏi

Hiểu lầm lớn nhất của người bệnh bắt nguồn từ việc đánh đồng tác dụng lợi tiểu với khả năng làm tan sỏi. Một số thảo mộc khi đun uống giúp tăng lượng nước tiểu bài tiết ra ngoài. Điều này hỗ trợ việc pha loãng các chất hòa tan hoặc tạo áp lực cơ học giúp tống xuất những mảnh cặn lắng rất nhỏ.

Dù vậy, tăng dòng chảy nước tiểu chỉ là một phản xạ bài niệu cơ học. Nước tiểu tăng lên không làm thay đổi bản chất liên kết tinh thể của khối sỏi canxi oxalat đã tồn tại vững chắc trong thận hoặc niệu quản. Sỏi không thể tự tiêu hay bị phân rã nếu không có can thiệp y khoa phù hợp, và tác dụng lợi tiểu hoàn toàn bất lực trước những viên sỏi có kích thước lớn. Khi sỏi phát triển lớn, nguy cơ gây tắc nghẽn niệu quản là rất cao, bởi vì sỏi có kích thước trên 5 mm rất khó có thể tự đào thải ra ngoài một cách tự nhiên [3].

Khoa học thực sự nói gì về thảo dược và điều trị sỏi?

Cho đến nay, chưa có công trình nghiên cứu lâm sàng hay tiền lâm sàng nào trực tiếp chứng minh lá sa kê làm tan được sỏi thận. Toàn bộ các nghiên cứu dược liệu hiện nay chỉ tập trung khảo sát những hoạt chất và loài thực vật khác nhằm tìm kiếm giải pháp hỗ trợ phòng ngừa kết tinh.

Một bài tổng quan công bố năm 2018 cho thấy các hợp chất polyphenol chiết xuất từ thực vật có triển vọng ức chế hình thành sỏi canxi oxalat nhờ cơ chế chống oxy hóa, chống viêm, lợi tiểu và ức chế men chuyển angiotensin (ACE) [2]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh đây mới chỉ là cơ sở đề xuất nhằm phát triển thuốc trong tương lai và cần thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng để kiểm chứng hiệu quả [2].

Một đánh giá toàn diện khác năm 2018 liệt kê hàng loạt cây thảo dược nhận được sự quan tâm nghiên cứu như chè xanh (Camellia sinensis), mâm xôi (Rubus idaeus), mùi tây (Petroselinum crispum), lựu (Punica granatum), atiso đỏ (Hibiscus sabdariffa), hay thì là đen (Nigella sativa) [1]. Các chất thực vật như catechin, epicatechin, rutin, quercetin hay curcumin cho thấy khả năng ức chế tạo mầm và kết tụ tinh thể trong các mô hình thí nghiệm, nhưng sa kê hoàn toàn không nằm trong danh mục các thảo dược được chứng minh có tiềm năng này [1].

Năm 2013, một nghiên cứu trên động vật đánh giá chiết xuất chloroform từ cây Selaginella lepidophylla trên chuột cống trắng Wistar bị gây sỏi thực nghiệm bằng ethylene glycol và amoni clorua trong 21 ngày [4]. Chuột được điều trị bằng chiết xuất với liều 50 mg/kg trong 21 ngày cho thấy sự hồi phục lưu lượng nước tiểu, độ lọc cầu thận và giảm axit oxalic niệu, giảm stress oxy hóa [4]. Tuy nhiên, kết quả này được thực hiện trên loài cây khác và ở cấp độ động vật thí nghiệm, hoàn toàn không thể ngoại suy sang việc dùng lá sa kê trên người bệnh.

Tương tự, một nghiên cứu mô hình hòa tan trong ống nghiệm năm 2021 với chiết xuất metanol của cây Merremia emarginata cho thấy khả năng ức chế khoáng hóa canxi oxalat đạt 84% ở nồng độ 400 microg/mL [5]. Nghiên cứu cũng khẳng định rõ đây chỉ là thử nghiệm mô hình hòa tan nhân tạo, đòi hỏi phải có nghiên cứu trên cơ thể sống và thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu [5].

Phác đồ y khoa chuẩn trong quản lý và điều trị sỏi

Nguyên tắc điều trị sỏi tiết niệu đã được y học hiện đại xác lập bằng các bằng chứng rõ ràng. Một tổng quan năm 2020 nhấn mạnh, lời khuyên đầu tiên cho tất cả người tạo sỏi là cần tăng cường lượng dịch uống hàng ngày để đạt được thể tích nước tiểu bài xuất tối thiểu là 2,5 lít mỗi ngày [6].

Tùy thuộc vào bản chất từng loại sỏi, các biện pháp can thiệp dược lý chuyên biệt sẽ được áp dụng [6]:

  • Tăng canxi niệu: Cần sử dụng thuốc lợi tiểu nhóm thiazide [6].
  • Giảm citrate niệu: Cần bổ sung potassium citrate, vì citrate là chất ức chế mạnh quá trình kết tinh canxi oxalat [6], [3].
  • Tăng oxalat niệu: Bổ sung pyridoxine hoặc canxi trong bữa ăn [6].
  • Sỏi axit uric: Liệu pháp kiềm hóa nước tiểu là tiêu chuẩn chăm sóc, allopurinol có lợi cho trường hợp tăng axit uric niệu [6].
  • Sỏi cystine: Yêu cầu hạn chế muối, giảm đạm động vật, kiềm hóa nước tiểu và dùng thuốc gắn cystine nếu thất bại với điều trị bảo tồn [6].
  • Sỏi struvite: Phương pháp tối ưu là phẫu thuật loại bỏ hoàn toàn khối sỏi [6].

Một nghiên cứu theo dõi 90 bệnh nhân có pH nước tiểu thấp trong thời gian từ 1 đến 3 năm (trung bình 18 tháng) sử dụng phác đồ phối hợp hydrochlorothiazide, allopurinol và kiềm hóa toàn thân cho thấy tỷ lệ làm sạch hoàn toàn sỏi thận đạt 60%, sỏi niệu quản đạt 74% và sỏi bàng quang đạt 20% [7]. Những dữ liệu này chứng minh việc điều trị sỏi bắt buộc phải dựa vào cơ chế sinh hóa chính xác chứ không thể dựa vào các loại nước sắc thảo dược chưa được kiểm chứng.

Những ai cần đặc biệt thận trọng với sỏi thận?

Bệnh sỏi tiết niệu không đơn thuần chỉ gây đau mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng thận lâu dài. Các phương pháp phẫu thuật hay tán sỏi dù cần thiết nhưng cũng có thể để lại nguy cơ tổn thương thận kéo dài, tăng huyết áp hoặc tái phát sỏi [2].

Một nghiên cứu hồi cứu năm 2021 trên 1.802 bệnh nhân (gồm 1.312 nam và 490 nữ) đã chỉ ra các yếu tố nguy cơ dẫn đến tiên lượng xấu về bệnh thận mạn (CKD) ở người bị sỏi [8]:

  • Người lớn hơn 60 tuổi: Nguy cơ mắc bệnh thận mạn tăng gấp 6,36 lần [8].
  • Nữ giới: Tỷ lệ nữ giới mắc kèm tăng huyết áp, đái tháo đường cao hơn và có nguy cơ mắc bệnh thận mạn cao gấp 5,31 lần so với nam [8].
  • Mắc sỏi axit uric: Nguy cơ mắc bệnh thận mạn cao gấp 3,55 lần [8].
  • Người có bệnh nền tăng huyết áp: Tăng nguy cơ tới 7,20 lần [8].
  • Người mắc bệnh đái tháo đường: Tăng nguy cơ tới 7,06 lần [8].

Những nhóm người bệnh trên tuyệt đối không nên tự ý trì hoãn việc đi khám chuyên khoa để uống các bài thuốc truyền miệng như nước lá sa kê, vì có thể đánh mất thời gian vàng để bảo tồn chức năng thận.

Lời khuyên thực tế cho người bệnh

Để phòng ngừa và hỗ trợ điều trị sỏi thận an toàn, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa đã được xác thực:

  • Đảm bảo lượng nước nạp vào cơ thể để lượng nước tiểu đạt tối thiểu 2,5 lít mỗi ngày [6].
  • Chế độ ăn uống nên tăng cường rau xanh và hoa quả, vì việc tiêu thụ nhóm thực phẩm này đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ phòng ngừa tạo sỏi [1].
  • Khi xuất hiện các dấu hiệu như đau quặn vùng hông lưng, tiểu buốt, tiểu rắt hoặc tiểu máu, người bệnh cần tới ngay các cơ sở y tế để được cấp cứu và chẩn đoán kịp thời, tránh nguy cơ sỏi làm tắc nghẽn niệu quản [3].
  • Không tự ý dùng nước lá sa kê thay thế thuốc theo toa hoặc thay thế nước lọc hàng ngày, nhất là với người có bệnh lý tim mạch, huyết áp hoặc suy giảm chức năng thận.

Sỏi thận là bệnh lý mạn tính có tỷ lệ tái phát rất cao, đòi hỏi người bệnh phải kiên trì quản lý theo phác đồ y khoa chuẩn mực. Thay vì tin vào những bài thuốc truyền miệng không có cơ sở khoa học như lá sa kê, người dân cần chủ động thăm khám định kỳ, uống đủ nước và tuân thủ chặt chẽ chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa.