Thói quen truyền miệng và thực tế khoa học

Đau dạ dày, viêm loét dạ dày tá tràng là vấn đề tiêu hóa phổ biến, gây ra các cơn đau âm ỉ, ợ chua và khó chịu kéo dài. Trước tình trạng này, nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian, trong đó có kinh nghiệm uống thanh ngâm với hy vọng làm dịu cơn đau và phục hồi niêm mạc bị tổn thương.

Liệu uống thanh ngâm có thực sự trị khỏi đau dạ dày theo góc nhìn khoa học hay không? Câu trả lời ngắn gọn là chưa có căn cứ lâm sàng xác đáng để khẳng định việc uống thanh ngâm có thể chữa khỏi bệnh đau dạ dày trên người.

Các kinh nghiệm truyền miệng thường bắt nguồn từ quan niệm cây cỏ tự nhiên lành tính và có khả năng bảo vệ hệ tiêu hóa. Dù vậy, dữ liệu y khoa hiện đại chỉ dừng lại ở các nghiên cứu chiết xuất hoạt chất trên động vật hoặc tế bào thí nghiệm, chưa đủ cơ sở để biến thành bài thuốc điều trị thay thế thuốc kê đơn.

Loét dạ dày hình thành khi mất cân bằng giữa các yếu tố tấn công (axit dịch vị, vi khuẩn, thuốc giảm đau) và yếu tố bảo vệ (lớp chất nhầy niêm mạc). Mọi can thiệp điều trị chuẩn đều phải trải qua kiểm chứng khắt khe để đảm bảo hiệu quả làm lành vết loét cũng như độ an toàn cho người bệnh.

Cơ chế bảo vệ niêm mạc dưới góc nhìn thực nghiệm

Trong các bài thuốc thảo dược truyền thống, các bộ phận của cây thường chứa hỗn hợp phức tạp gồm tinh dầu, flavonoid, các axit béo và hợp chất thực vật khác [1], [2], [3]. Để hiểu vì sao thảo mộc được tin rằng có tác dụng với dạ dày, giới khoa học đã tiến hành phân lập và kiểm tra từng cơ chế riêng biệt trên mô hình sinh học.

Đầu tiên là cơ chế giảm tiết dịch vị và axit dạ dày. Lớp niêm mạc rất dễ bị trợt loét nếu nồng độ axit và men tiêu hóa pepsin duy trì ở mức quá cao. Một số hoạt chất tự nhiên khi thử nghiệm cho thấy khả năng ức chế bơm proton hoặc giảm tổng lượng axit trong dạ dày chuột [1], [4].

Cơ chế thứ hai liên quan đến việc gia tăng các yếu tố bảo vệ nội sinh. Prostaglandin E2 (PGE2) và lớp chất nhầy bề mặt đóng vai trò như tấm khiên chắn ngăn axit ăn mòn thành dạ dày [1], [3]. Khi kích thích tổng hợp PGE2 và duy trì lớp màng nhầy, tổn thương mô học sẽ giảm đi đáng kể trước các tác nhân gây kích ứng [1], [5].

Ngoài ra, hoạt tính chống lại vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) cũng là mục tiêu quan trọng [1]. Việc ức chế vi khuẩn kết hợp với trung hòa các gốc tự do oxy hóa giúp bảo vệ tế bào mô dạ dày khỏi hiện tượng viêm nhiễm hoại tử [3], [5].

Bằng chứng từ các nghiên cứu chiết xuất thực vật

Khoa học ghi nhận nhiều loài thực vật có tiềm năng giảm nhẹ tổn thương dạ dày thông qua các thử nghiệm có kiểm soát trên động vật gặm nhấm.

Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã khảo sát dịch chiết methanolic của loài thảo dược Alchornea triplinervia trên chuột [1]. Kết quả cho thấy dịch chiết đường uống giúp làm giảm chấn thương dạ dày gây ra bởi ethanol và axit HCl/ethanol [1]. Sau khi thắt môn vị ở chuột, dịch chiết làm giảm tổng lượng axit và giảm chỉ số loét, đồng thời thể hiện hoạt tính kháng khuẩn H. pylori [1]. Phân đoạn ethyl acetate giàu flavonoid ở liều 100 mg/kg mang lại khả năng bảo vệ 50%, làm tăng lượng prostaglandin E2 trong niêm mạc ngay cả khi đã dùng thuốc indomethacin [1].

Một tổng quan năm 2013 về tinh dầu từ thực vật thơm và dược liệu cũng chỉ ra rằng tinh dầu tự nhiên giữ vai trò lớn trong dược điển cổ truyền của nhiều nước [2]. Các thử nghiệm thực nghiệm cho thấy tinh dầu có các hoạt tính bảo vệ niêm mạc và hỗ trợ làm lành vết loét thông qua nhiều cơ chế sinh học khác nhau [2].

Đến năm 2016, nghiên cứu trên lá Muntingia calabura xác định phân đoạn ethyl acetate bảo vệ dạ dày bằng cách giảm thể tích, nồng độ axit tự do và toàn phần, đồng thời tăng tiết dịch nhầy [3]. Tác dụng này còn liên quan đến việc điều hòa oxit nitric (NO), các hợp chất sulfhydryl (SH), tăng men chống oxy hóa như CAT, SOD, GSH, giảm chỉ số MDA và tăng PGE2 [3].

Năm 2022, nghiên cứu trên chuột đánh giá axit linoleic - thành phần có trong thảo dược Celtis iguanaea - ghi nhận liều uống 25 mg/kg, 50 mg/kg hoặc 100 mg/kg giúp bảo vệ niêm mạc chống lại tác hại của HCl/ethanol [6]. Riêng liều 50 mg/kg giúp ngăn chặn loét gây bởi indomethacin, căng thẳng do hạ thân nhiệt và thắt môn vị thông qua việc gia tăng các yếu tố phòng vệ [6].

Năm 2010, nghiên cứu về hợp chất verbascoside phân lập từ cây Tectona grandis trên chuột bị thắt môn vị cho thấy chất này giảm nồng độ axit tự do và hoạt tính men pepsin nhờ ức chế hoạt động của H(+) K(+)-ATPase, tương đương cơ chế ức chế bơm proton [4]. Dịch chiết cây này cũng bảo vệ mô dạ dày trước tác hại của cồn nhờ làm tăng lượng PGE2 và chất nhầy [4].

Năm 2015, nghiên cứu trên chuột bị thắt môn vị và chuột chịu tổn thương do cồn cho thấy monoterpene alpha-pinene đường uống ở liều 10, 30 và 100 mg/kg ức chế khoảng 50% tổn thương niêm mạc dạ dày do ethanol [5]. Ở liều 100 mg/kg, alpha-pinene giảm sự suy giảm chất nhầy thành dạ dày, giảm tổng độ axit và giảm thể tích dịch vị, song không có tác dụng đáng kể trên mô hình loét do indomethacin [5].

Năm 2011, nghiên cứu về monoterpene alpha-terpineol trên chuột ghi nhận chất này có hoạt tính bảo vệ niêm mạc nhưng không làm thay đổi thể tích dịch vị, độ pH hay nồng độ ion hydro, cũng không làm tăng tổng hợp prostaglandin, chứng minh tác dụng bảo vệ tế bào diễn ra theo cơ chế độc lập với việc ức chế axit [7]. Gần đây nhất, nghiên cứu năm 2025 xác định một galactoglucan mang tên GL-PPQ3 chiết xuất từ nấm linh chi có khối lượng phân tử 41,08 kDa giúp cải thiện loét dạ dày do cồn ở chuột qua con đường tín hiệu FAK-MAPK [8].

Dù các kết quả thực nghiệm rất phong phú, toàn bộ các dữ liệu trên đều tiến hành trên chuột hoặc trong ống nghiệm với các phân đoạn chiết xuất tinh khiết [1], [6], [7], [8], [4], [5]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên người để đánh giá hiệu quả điều trị đau dạ dày của việc uống thanh ngâm.

Giá trị thực tế và khoảng cách đến thử nghiệm lâm sàng

Các nghiên cứu thực nghiệm mang lại giá trị to lớn cho việc định hướng khám phá các hợp chất chống loét mới từ tự nhiên [2], [8]. Tuy nhiên, khoảng cách từ mô hình động vật tới cơ thể người là rất lớn.

Hệ tiêu hóa của động vật gặm nhấm có nhiều khác biệt về sinh lý và chuyển hóa so với con người. Hơn nữa, các thử nghiệm trên chuột sử dụng dịch chiết chuẩn hóa với nồng độ hoạt chất cao như liều 25-100 mg/kg phân đoạn tinh chế [1], [6], [5].

Khi sử dụng thanh ngâm theo phương pháp ngâm ủ dân gian, người dùng hoàn toàn không thể kiểm soát được hàm lượng các chất có lợi. Nồng độ hoạt chất chiết xuất tự nhiên có thể quá thấp để tạo ra tác động bảo vệ sinh học, hoặc ngược lại, có thể lẫn nhiều tạp chất không có lợi cho dạ dày.

Do đó, việc xem các kết quả ức chế loét trong phòng thí nghiệm là bằng chứng cho thấy bài thuốc dân gian có thể chữa dứt điểm bệnh là suy luận thiếu cơ sở y khoa.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc trị đau dạ dày

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thực vật tự nhiên thì không có độc tính và dùng bao nhiêu cũng được". Nghiên cứu năm 2008 chỉ ra rằng dịch chiết methanolic không thể hiện độc tính cấp, nhưng khi tăng liều lại làm giảm hiệu quả bảo vệ dạ dày đối với tổn thương do thuốc chống viêm không steroid [1]. Điều này cho thấy dùng quá nhiều thảo dược chưa chắc đã tốt, thậm chí còn phản tác dụng.

Hiểu lầm thứ hai là bài thuốc ngâm có thể diệt trừ hoàn toàn vi khuẩn dạ dày. Hiện nay, phác đồ điều trị viêm loét liên quan đến vi khuẩn H. pylori đòi hỏi liệu pháp bộ ba kết hợp giữa thuốc ức chế bơm proton và hai loại kháng sinh mới có thể tiệt trừ triệt để mầm bệnh [1]. Việc uống nước thảo mộc không thể thay thế phác đồ kháng sinh đặc hiệu đã được kiểm chứng.

Nhiều người cũng tin rằng nước thảo mộc ngâm có tính axit nhẹ hoặc ngâm cùng dung môi rượu sẽ giúp tiêu hóa tốt hơn. Trên thực tế, cồn và axit là các tác nhân trực tiếp phá hủy hàng rào chất nhầy niêm mạc, làm vết loét bùng phát nặng nề hơn [1], [6], [5].

Tự ý ngưng thuốc kê đơn để chuyển sang uống thảo mộc truyền miệng có thể khiến các vết trợt loét tiến triển âm thầm, dẫn đến biến chứng nguy hiểm như xuất huyết tiêu hóa hoặc thủng dạ dày.

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Người đang có vết loét dạ dày cấp tính hoặc xuất huyết tiêu hóa cần tránh tuyệt đối việc sử dụng các loại nước ngâm chưa rõ thành phần hóa học và liều lượng. Các chất kích thích hoặc dịch ngâm không đạt chuẩn có thể làm vết thương chảy máu nghiêm trọng hơn.

Bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị theo đơn của bác sĩ, đặc biệt là thuốc kháng sinh, thuốc ức chế tiết axit dịch vị, thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống viêm giảm đau không steroid cần thận trọng [1], [6]. Các thành phần thực vật tự nhiên có thể tương tác với thuốc điều trị, làm giảm sinh khả dụng hoặc gây tổn hại thêm cho niêm mạc [1].

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng. Dữ liệu khoa học an toàn trên các đối tượng này hoàn toàn chưa có, việc tự ý dùng có thể tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe.

Người mắc các bệnh mạn tính đi kèm như suy gan, suy thận cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi uống bất kỳ loại thảo mộc nào để tránh tạo gánh nặng chuyển hóa cho cơ thể.

Lời khuyên áp dụng lối sống và chăm sóc dạ dày

Để hỗ trợ kiểm soát các triệu chứng đau dạ dày, người bệnh nên xây dựng chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt khoa học đã được chứng minh hiệu quả thay vì tìm kiếm các phương thuốc dân gian chưa rõ ràng.

Nên duy trì thói quen ăn uống đúng giờ, không để bụng quá đói và tránh ăn quá no vào buổi tối. Việc chia nhỏ các bữa ăn có thể giúp giảm áp lực tiết dịch vị và bảo vệ niêm mạc tốt hơn.

Hạn chế tối đa các yếu tố kích ứng mạnh niêm mạc như đồ uống có cồn, thuốc lá, thức ăn quá cay nóng hoặc nhiều dầu mỡ [1], [6], [5]. Tránh căng thẳng tâm lý kéo dài vì stress là một trong những nguyên nhân kích hoạt co thắt và tăng tiết axit làm bùng phát cơn đau dạ dày [6].

Nếu muốn sử dụng bất kỳ loại trà thảo mộc hay sản phẩm hỗ trợ nào, người bệnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải, lựa chọn nguồn gốc rõ ràng và phải trao đổi trước với bác sĩ điều trị. Việc thăm khám định kỳ bằng nội soi tiêu hóa là biện pháp chính xác nhất để đánh giá tổn thương và theo dõi hiệu quả làm lành vết loét.

Lời kết

Uống thanh ngâm trị đau dạ dày là kinh nghiệm truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng trên người, dù các hợp chất tự nhiên có nhiều tiềm năng chống loét trong phòng thí nghiệm. Người bệnh cần tỉnh táo, duy trì lối sống lành mạnh và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ hệ tiêu hóa an toàn, hiệu quả.