Đúng hay sai: Uống nhiều cà phê làm cơ thể đào thải hết kali?

Nhiều người có thói quen bắt đầu buổi sáng bằng một ly cà phê đậm đà để tỉnh táo làm việc. Tuy nhiên, gần đây trên mạng xã hội xuất hiện tin đồn rằng uống cà phê thường xuyên sẽ gây lợi tiểu mạnh, khiến thận đào thải hết sạch kali và dẫn đến kiệt sức.

Khẳng định cà phê làm cơ thể "đào thải hết kali" là hoàn toàn sai sự thật. Ở mức tiêu thụ thông thường từ 2 đến 3 tách mỗi ngày, caffeine chỉ tạo ra tác động bài tiết khoáng chất rất nhẹ và tạm thời, hoàn toàn không đủ khả năng làm cạn kiệt lượng kali trong cơ thể.

Cơ chế tác động của caffeine lên thận và khoáng chất

Caffeine là một chất đối kháng tự nhiên của các thụ thể adenosine trong cơ thể con người ^[1]. Nhờ cơ chế ngăn chặn thụ thể adenosine, caffeine làm thay đổi nhẹ sự cân bằng chất lỏng và làm giảm quá trình tái hấp thu natri tại ống lượn gần cũng như phần xa của nephron trong thận ^[1]. Quá trình này dẫn đến hiện tượng tăng bài tiết natri qua nước tiểu, thường kéo theo sự đào thải một lượng nước và khoáng chất nhất định [3, 6].

Dù vậy, caffeine không có khả năng "hút sạch" dưỡng chất như lời đồn. Cơ thể con người luôn có hệ thống cân bằng nội môi phức tạp để giữ nồng độ điện giải trong máu ổn định. Hơn nữa, việc sử dụng cà phê đều đặn mỗi ngày sẽ giúp cơ thể phát triển khả năng dung nạp caffeine, khiến tác dụng lợi tiểu và bài tiết khoáng chất yếu đi rất nhiều so với người mới sử dụng ^[1]. Hiện tượng dung nạp này có thể suy giảm chỉ sau 12 giờ ngừng dung nạp caffeine ^[1].

Liều lượng cao và bài tiết khoáng chất qua các thử nghiệm

Tác động làm tăng đào thải nước và khoáng chất chỉ thực sự xuất hiện rõ rệt khi nạp vào cơ thể một lượng caffeine rất cao và đột ngột. Một nghiên cứu công bố năm 1997 đã theo dõi 12 tình nguyện viên khỏe mạnh sau 5 ngày nhịn hoàn toàn các hợp chất methylxanthine ^[2]. Trong ngày đầu tiên, các tình nguyện viên được cấp nước bằng nước khoáng tiêu chuẩn, sang ngày tiếp theo họ được thay thế một phần nước bằng 6 tách cà phê chứa tổng cộng 642 mg caffeine ^[2].

Kết quả cho thấy lượng nước tiểu trong 24 giờ tăng thêm 753 ± 532 ml, dẫn đến cân bằng chất lỏng âm và giảm cân nặng 0,7 ± 0,4 kg ^[2]. Tổng lượng nước cơ thể đo bằng phân tích trở kháng điện sinh học giảm 1,1 ± 1,2 kg (tương đương giảm 2,7%) ^[2]. Đáng chú ý, lượng natri bài tiết qua nước tiểu tăng 80 ± 62 mmol (tăng 66%) và kali bài tiết qua nước tiểu tăng 14 ± 12 mmol (tăng 28%) ^[2]. Mặc dù mức kali bài tiết tăng 28%, đây là con số diễn ra sau khi dùng một liều rất cao sau chu kỳ kiêng caffeine nghiêm ngặt, hoàn toàn không phải mất hết kali [2, 3].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên chéo công bố năm 2003 trên 30 phụ nữ trẻ (từ 20-29 tuổi) có chế độ ăn khoảng 500 mg canxi mỗi ngày cũng ghi nhận kết quả tương tự ^[3]. Các nhà khoa học chia thành hai nhóm: 15 người dùng thuốc tránh thai đường uống và 15 người không dùng ^[3]. Khi nạp liều caffeine cao ở mức 5 mg/kg trọng lượng cơ thể qua nước cà phê, mức tăng bài tiết ròng trong nước tiểu 4 giờ đối với kali chỉ tăng một phần (onefold), thấp hơn rất nhiều so với canxi (tăng gấp chín lần) hay magie (tăng gấp hai lần) ở nhóm không dùng thuốc tránh thai ^[3]. Đáng chú ý, nghiên cứu cho thấy thuốc tránh thai đường uống làm giảm bớt tác động đào thải khoáng chất của caffeine lên thận, có thể do làm giảm bài tiết paraxanthine - chất chuyển hóa hoạt tính mạnh nhất của caffeine ^[3].

Mức tiêu thụ thông thường không gây mất nước và khoáng chất

Khác với các liều thử nghiệm cực cao nói trên, mức dung nạp thông thường không gây hại cho cân bằng điện giải. Theo Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA), việc tiêu thụ caffeine không vượt quá 6 mg/kg trọng lượng cơ thể không gây tăng bài niệu ở những người tham gia hoạt động sức bền ^[1].

Các tổng quan khoa học cũng khẳng định liều caffeine thấp và vừa phải không hề có tác dụng lợi tiểu như liều cao ^[1]. Một nghiên cứu vào năm 2014 của Killer và các đồng nghiệp cho thấy khi cho đối tượng thử nghiệm dùng caffeine từ cà phê ở mức 4 mg/kg trọng lượng cơ thể, lượng nước tiểu thải ra trong 24 giờ không hề tăng lên so với uống nước lọc, dù có ghi nhận sự gia tăng nhẹ lượng natri bài tiết [3, 6]. Nghiên cứu này khẳng định tiêu thụ cà phê vừa phải đóng góp vào nhu cầu chất lỏng hàng ngày chứ không gây mất nước tiến triển ^[4].

Một nghiên cứu khác so sánh giữa các liều lượng cho thấy ở mức 3 mg/kg thể trọng, lượng natri đào thải qua nước tiểu sau 180 phút chỉ là 6,8 ± 5,0 mmol, tương đương với mức 6,9 ± 5,4 mmol khi chỉ uống nước lọc ^[1]. Chỉ khi tăng liều lên 6 mg/kg thể trọng, mức đào thải natri mới tăng vọt lên 18,6 ± 13,3 mmol ^[1]. Tổng quan y khoa năm 2021 cũng chỉ ra rằng tác dụng lợi tiểu chỉ xuất hiện khi mức tiêu thụ caffeine vượt quá 300 đến 360 mg (tương đương khoảng 4 tách cà phê) ^[5]. Lượng tiêu thụ từ 2 đến 3 tách cà phê mỗi ngày hoàn toàn không làm xáo trộn cân bằng dịch và điện giải ^[1].

Trường hợp cá biệt: Hạ kali máu khi lạm dụng cực đoan

Cơ thể chỉ có nguy cơ bị hạ kali máu nghiêm trọng khi tiêu thụ caffeine ở mức bệnh lý và vượt xa mọi ngưỡng sinh hoạt thông thường. Một báo cáo y khoa năm 2021 đã ghi nhận trường hợp nam bệnh nhân 29 tuổi nhập viện vì các đợt yếu cơ chi dưới đột ngột tái phát nhiều lần ^[6].

Xét nghiệm máu cho thấy nồng độ kali huyết thanh của bệnh nhân tụt xuống rất thấp, chỉ còn 2,6 đến 2,9 mmol/L, cùng áp suất thẩm thấu nước tiểu thấp (100-130 mOsm/kgH2O) ^[6]. Bệnh nhân hoàn toàn không dùng thuốc nhuận tràng, thuốc lợi tiểu hay thảo dược, nhưng qua phỏng vấn chuyên sâu, các bác sĩ phát hiện người này uống hơn 15 tách cà phê mỗi ngày cùng nhiều loại nước ngọt có ga và trà ^[6]. Lượng caffeine khổng lồ này đã thúc đẩy kali dịch chuyển ồ ạt vào nội bào kết hợp với mất kali qua nước tiểu do tác dụng lợi tiểu mạnh ^[6]. Sau khi ngừng uống cà phê và được truyền bù kali tĩnh mạch, các triệu chứng của bệnh nhân đã biến mất và nồng độ kali trở về mức bình thường ^[6].

Hiểu lầm phổ biến về tác dụng lợi tiểu của cà phê

Nhiều người lầm tưởng hễ uống một cốc cà phê là cơ thể sẽ đi tiểu nhiều hơn lượng nước vừa uống vào. Các nghiên cứu đánh giá toàn diện đã bác bỏ điều này, chứng minh lượng nước có trong các tách cà phê thông thường vẫn đóng góp vào tổng lượng dịch cần thiết cho cơ thể trong ngày ^[4].

Quan niệm cà phê "rút hết khoáng" cũng bắt nguồn từ việc phóng đại hiện tượng bài tiết vi lượng. Thực tế, caffeine làm tăng bài tiết canxi, natri và magie nhiều hơn là bài tiết kali [1, 5]. Sự gia tăng bài tiết kali chỉ ở mức nhỏ (khoảng 28% khi dùng tới 642 mg caffeine) và dễ dàng được bù đắp qua chế độ ăn uống thông thường hàng ngày ^[2].

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Dù người bình thường không thể bị cạn kiệt kali do uống cà phê, một số nhóm người vẫn nên cẩn trọng với liều lượng dung nạp hàng ngày:

• Người có tiền sử hạ kali máu hoặc có các bệnh lý rối loạn nhịp tim cần chú ý kiểm soát lượng caffeine, vì caffeine liều cao có thể thúc đẩy kali đi vào tế bào gây giảm nồng độ kali máu cấp tính ^[6].
• Những người đang sử dụng các loại thuốc làm thay đổi điện giải hoặc bệnh nhân suy giảm chức năng thận nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để có hướng dẫn cụ thể về lượng đồ uống chứa caffeine được phép dùng.
• Phụ nữ đang dùng thuốc tránh thai đường uống có tốc độ đào thải một số chất chuyển hóa của caffeine khác với người không dùng, làm thay đổi tác động của caffeine lên thận, do đó cần theo dõi phản ứng của cơ thể khi dùng đồ uống đậm đặc ^[3].

Lời khuyên sử dụng cà phê hợp lý và cân bằng

Để tận hưởng lợi ích của cà phê mà không lo ngại về vấn đề bài tiết khoáng chất hay mất nước, bạn nên áp dụng các thói quen sau:

• Duy trì liều lượng hợp lý: Uống từ 2 đến 3 tách cà phê mỗi ngày (giữ lượng caffeine dưới ngưỡng 300 mg) là mức an toàn đã được chứng minh không gây rối loạn cân bằng dịch và khoáng [3, 5].
• Tránh uống dồn dập: Không nên uống một lượng lớn cà phê đậm đặc trong thời gian quá ngắn, đặc biệt sau nhiều ngày không sử dụng, vì cơ thể dễ bị mất phản xạ dung nạp tạm thời và tăng bài tiết dịch [2, 3].
• Bổ sung thực phẩm giàu kali: Duy trì chế độ ăn đa dạng với các loại rau xanh, trái cây và củ quả để luôn đảm bảo nguồn cung cấp kali dồi dào cho cơ thể.
• Uống đủ nước: Luôn lắng nghe cơ thể và duy trì uống đủ nước lọc trong ngày bên cạnh việc thưởng thức cà phê ^[4].

Tóm lại, cà phê không hề làm cạn kiệt nguồn kali của bạn nếu được thưởng thức một cách điều độ. Giữ thói quen uống từ 2 đến 3 tách mỗi ngày cùng chế độ dinh dưỡng lành mạnh là cách đơn giản nhất để vừa giữ được sự tỉnh táo, vừa bảo vệ trọn vẹn sức khỏe điện giải.