Đúng hay sai: Uống nước rau lủi thay thế được thuốc huyết áp?

Nhiều người truyền tai nhau uống nước rau lủi (kim thất tai, bầu đất) hàng ngày để trị tăng huyết áp. Thậm chí, không ít người tự ý ngưng thuốc bác sĩ kê để chuyển hẳn sang thảo dược này.

Khẳng định uống nước rau lủi thay thế được thuốc huyết áp là SAI. Dịch chiết loài cây này mới ghi nhận hiệu quả hỗ trợ giãn mạch nhẹ trên mô hình thực nghiệm động vật và mô cô lập, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng xác thực trên người để thay thế phác đồ điều trị y khoa.

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về cây rau lủi

Rau lủi (tên khoa học thường dùng là Gynura procumbens, thuộc chi Gynura) là loại rau dân dã phổ biến tại Đông Nam Á, còn có tên gọi khác như kim thất, trường thọ ngao ^[1]. Trong dân gian, loài thảo mộc này từ lâu đã được xem như bài thuốc truyền miệng nhằm kiểm soát các vấn đề chuyển hóa, đặc biệt là bệnh tăng huyết áp ^[1].

Chính vì được quảng bá là thảo dược tự nhiên lành tính, không ít bệnh nhân tin rằng việc đun nước lá rau lủi uống mỗi ngày có thể hạ huyết áp vĩnh viễn mà không gặp tác dụng phụ. Từ suy nghĩ đó, nhiều người đã bỏ qua khuyến cáo y tế, tự ý dừng thuốc hạ áp được kê đơn để điều trị bằng nước sắc rau lủi tại nhà.

Tuy nhiên, tăng huyết áp là một bệnh lý tim mạch mạn tính phức tạp, đòi hỏi sự kiểm soát liên tục và chuẩn xác để ngăn ngừa nguy cơ đột quỵ, nhồi máu cơ tim hoặc suy thận. Việc đặt cược tính mạng vào các phương pháp dân gian chưa được kiểm chứng lâm sàng tiềm ẩn rất nhiều rủi ro khôn lường.

Uống nước rau lủi thay thế thuốc huyết áp: Đúng hay sai?

Câu trả lời dứt khoát là: Sai. Người bệnh tăng huyết áp tuyệt đối không được dùng nước rau lủi để thay thế các loại thuốc điều trị y khoa đã được bác sĩ chỉ định.

Dữ liệu khoa học hiện nay chỉ dừng lại ở việc phát hiện một số hợp chất chiết xuất từ rau lủi có khả năng gây giãn mạch hoặc ức chế nhẹ một số thụ thể co mạch trên mô hình chuột và ống nghiệm ^[2], ^[1]. Các bằng chứng này chỉ mang tính định hướng nghiên cứu tiền lâm sàng, chưa thể kết luận về liều dùng, độ an toàn hay hiệu lực tương đương thuốc ở cơ thể người.

Nước rau lủi đun uống thông thường không phải là dịch chiết chuẩn hóa nồng độ hoạt chất. Lượng hoạt chất hòa tan trong nước biến động lớn, khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa của người bệnh chưa được xác định, nên không thể đem lại hiệu quả ổn định để kiểm soát huyết áp chuẩn xác như dược phẩm.

Cơ chế tác động sinh học: Thảo mộc này làm gì trong phòng thí nghiệm?

Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã ghi nhận cơ chế hạ huyết áp của Gynura procumbens thông qua việc can thiệp vào dòng ion canxi ^[2]. Các nhà khoa học đã sử dụng phân đoạn butanol tách từ loài rau này để tiêm tĩnh mạch cho chuột bị gây mê và quan sát phản ứng trên các vòng động mạch chủ chuột cô lập ^[2].

Kết quả cho thấy dịch chiết rau lủi giúp ức chế sự co mạch gây ra bởi phenylephrine và kali clorid ^[2]. Sự co mạch kích thích bởi dòng canxi ngoài màng tế bào cũng bị đối kháng phụ thuộc vào nồng độ của dịch chiết ^[2]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng hoạt chất trong phân đoạn butanol của thảo mộc dường như ức chế dòng canxi đi vào tế bào qua kênh canxi phụ thuộc điện thế hoặc phụ thuộc thụ thể, dẫn tới giãn mạch và làm giảm huyết áp ^[2].

Bên cạnh kênh canxi, một nghiên cứu khác công bố năm 2021 tiếp tục khám phá tác động của dịch chiết nước và dịch chiết methanol từ lá rau lủi (Gynura procumbens) lên vòng động mạch chủ chuột ^[1]. Kết quả ghi nhận tác dụng giãn mạch của các dịch chiết này liên quan tới con đường cholinergic ^[1].

Cụ thể, khi có sự hiện diện của nội mô mạch máu, dịch chiết rau lủi kích thích các thụ thể muscarinic M3 ^[1]. Tác động này thúc đẩy giải phóng nitric oxide (NO), bởi vì chất ức chế nitric oxide L-NAME đã ngăn chặn rõ rệt hiện tượng giãn mạch do rau lủi gây ra ^[1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra kaempferol 3-O-rutinoside có thể là một trong những thành phần hoạt tính chịu trách nhiệm chính cho tác dụng sinh học này ^[1]. Ngoài ra, chi Gynura còn được ghi nhận mang các đặc tính chống oxy hóa và kháng viêm trong các mô hình thực nghiệm ^[3].

Nghiên cứu khoa học nói gì: Chi tiết các thử nghiệm tiền lâm sàng

Để hiểu rõ mức độ thực tế của bằng chứng, cần đi sâu vào thiết kế của từng công trình nghiên cứu đã được công bố trên các tạp chí chuyên ngành.

Trong nghiên cứu năm 2011 trên chuột gây mê, các nhà nghiên cứu tiến hành tiêm tĩnh mạch liều nhanh (bolus) phân đoạn butanol của Gynura procumbens với liều lượng từ 2,5 đến 20 mg/kg thể trọng ^[2]. Kết quả cho thấy huyết áp động mạch trung bình của chuột giảm đáng kể (p < 0,001) và mức giảm này phụ thuộc vào liều tiêm ^[2]. Tuy nhiên, nhịp tim của chuột chỉ giảm rõ rệt (p < 0,05) khi dùng ở các mức liều cao hơn là 10 và 20 mg/kg ^[2].

Trong mô hình mô động mạch chủ chuột cô lập, phân đoạn butanol ở nồng độ từ 1x10^-6 đến 1x10^-1 g/ml đã gây giãn cơ trơn mạch máu đã được co trước đó bằng phenylephrine (1x10^-6 M) hoặc kali clorid (8x10^-2 M), xuất hiện trên cả mô còn nội mô lẫn mô đã bị loại bỏ nội mô ^[2]. Ở nồng độ 2,5x10^-3 và 5,0x10^-3 g/ml, dịch chiết đối kháng rõ rệt sự co mạch ^[2]. Đáng chú ý, phản ứng co thắt mạch do noradrenaline (1x10^-6 M) hay caffeine (4,5x10^-2 M) tạo ra lại không hề bị ảnh hưởng bởi dịch chiết này ^[2].

Đối với nghiên cứu năm 2021, các thử nghiệm dược lý chuyên sâu được thực hiện trên các mẫu vòng động mạch chủ chuột cô lập ^[1]. Nghiên cứu xác nhận cả dịch chiết nước và methanolic từ lá Gynura procumbens đều gây giãn mạch thông qua thụ thể muscarinic M3 và con đường oxit nitric phụ thuộc nội mô ^[1]. Trong trường hợp không có nội mô, rau lủi vẫn tạo ra đáp ứng giãn mạch nhất định, gợi ý khả năng kích thích các thụ thể muscarinic khác hoặc thụ thể nicotinic, dù điều này vẫn cần thêm nghiên cứu ^[1].

Dù những kết quả trên là có thật, giới hạn lớn nhất là toàn bộ các phát hiện này đều được thực hiện trên mô cô lập (in vitro) hoặc trên chuột thí nghiệm bằng đường tiêm tĩnh mạch (in vivo) ^[2], ^[1]. Hiện tại, hoàn toàn chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân tăng huyết áp để chứng minh rằng việc uống thảo mộc này mang lại hiệu quả hạ huyết áp thực tế và an toàn ở người.

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Cần phân biệt rạch ròi giữa việc nghiên cứu dược tính của thực vật với việc ứng dụng làm phương pháp điều trị bệnh. Rau lủi là một nguồn thảo dược giàu chất chống oxy hóa tự nhiên và các hợp chất thực vật có hoạt tính sinh học ^[3], ^[1]. Việc bổ sung rau lủi vào bữa ăn thường ngày có thể cung cấp thêm chất xơ, vitamin và hỗ trợ lối sống lành mạnh cho hệ tim mạch.

Tuy nhiên, giới hạn bằng chứng của rau lủi đối với bệnh tăng huyết áp là rất lớn. Thứ nhất, cơ chế giãn mạch được tìm thấy khi tiêm trực tiếp hoạt chất vào máu hoặc ngâm rửa trực tiếp mô động mạch trong dung dịch hóa chất tinh khiết ^[2]. Khi người bệnh uống nước rau đun sôi, các chất này phải trải qua quá trình tiêu hóa ở dạ dày, chuyển hóa tại gan và chưa rõ lượng hoạt chất hấp thu vào tuần hoàn là bao nhiêu.

Thứ hai, thuốc hạ áp hiện đại là các phân tử đã qua hàng chục năm tối ưu hóa liều lượng, nghiên cứu độ thanh thải và chứng minh giảm tỷ lệ tử vong, biến cố tim mạch trên hàng trăm nghìn bệnh nhân. Nước lá rau lủi không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất, có thể chênh lệch rất lớn tùy thuộc vào thổ nhưỡng, độ già của lá và cách đun nấu.

Những hiểu lầm nguy hiểm thường gặp

Hiểu lầm tai hại nhất là coi thảo mộc thiên nhiên có thể thay thế thuốc tân dược, cho rằng "thuốc tây nhiều tác dụng phụ, còn thảo dược hoàn toàn vô hại". Thuốc hạ áp khi được chỉ định đúng liều lượng sẽ giúp duy trì trị số huyết áp mục tiêu ổn định suốt 24 giờ. Nếu tự ý bỏ thuốc để uống nước lá, huyết áp của bệnh nhân có thể tăng vọt trở lại một cách âm thầm.

Tăng huyết áp được mệnh danh là "kẻ giết người thầm lặng". Phần lớn các đợt huyết áp tăng cao không hề gây ra triệu chứng mệt mỏi hay nhức đầu rõ ràng. Người bệnh uống nước rau lủi có thể cảm thấy tinh thần thoải mái, ngỡ rằng huyết áp đã ổn định, nhưng thực tế thành mạch vẫn đang chịu áp lực cực lớn, dẫn đến nguy cơ đột quỵ não, xuất huyết não hoặc nhồi máu cơ tim cấp bất cứ lúc nào.

Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng uống càng đặc, uống càng nhiều nước rau lủi thì huyết áp càng hạ nhanh. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy dịch chiết thực vật ở nồng độ cao có thể làm biến đổi nhịp tim của chuột ^[2]. Do đó, việc tự ý lạm dụng thảo dược với nồng độ đậm đặc mà không kiểm soát có thể gây ra những rối loạn huyết động không lường trước.

Ai nên thận trọng khi sử dụng rau lủi?

Người đang mắc bệnh tăng huyết áp tuyệt đối không được tự ý dừng thuốc, giảm liều thuốc hoặc thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ bằng nước lá rau lủi. Bất kỳ sự thay đổi nào về chế độ dùng thuốc đều cần có sự theo dõi sát sao của bác sĩ chuyên khoa tim mạch.

Những bệnh nhân có bệnh lý nền về tim mạch, người có tiền sử nhịp tim chậm cần đặc biệt cẩn trọng. Dữ liệu trên chuột cho thấy phân đoạn butanol ở liều cao (10 và 20 mg/kg) gây giảm nhịp tim đáng kể (p < 0,05) ^[2]. Nếu người bệnh sử dụng không đúng cách cùng với các thuốc tim mạch khác, nguy cơ tương tác thuốc bất lợi hoàn toàn có thể xảy ra.

Những người chuẩn bị phẫu thuật, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú cũng nên cẩn trọng khi dùng nước rau lủi đậm đặc vì chưa có đủ nghiên cứu an toàn lâm sàng trên những nhóm đối tượng đặc biệt này. Nếu muốn sử dụng rau lủi như một món ăn thông thường, hãy tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ.

Cách áp dụng thực tế an toàn trong đời sống

Người tiêu dùng nên xem rau lủi như một loại rau ăn lá tươi ngon, giàu dinh dưỡng trong khẩu phần ăn thay vì kỳ vọng nó là thuốc chữa bệnh. Bạn có thể sử dụng rau lủi nấu canh với thịt nạc, tôm, hoặc xào tỏi, luộc chấm kho quẹt như các loại rau ăn hàng ngày.

Chế biến rau chín tới giúp bảo toàn các vi chất dinh dưỡng tự nhiên có trong thực vật. Khi sử dụng rau trong chế độ ăn, cần đảm bảo nguồn rau sạch, rõ nguồn gốc xuất xứ, rửa kỹ dưới vòi nước chảy để tránh nhiễm khuẩn hay tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật.

Nếu muốn uống nước rau lủi để giải nhiệt, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không đun nước quá đặc và không uống liên tục thay thế hoàn toàn nước lọc. Điều cốt lõi là người bệnh phải tiếp tục uống thuốc huyết áp theo đúng đơn, kiểm tra huyết áp đều đặn bằng máy đo tại nhà và tái khám định kỳ theo lịch hẹn.

Một chế độ ăn uống khoa học cho người tăng huyết áp cần kết hợp tổng hòa nhiều yếu tố: giảm lượng muối trong khẩu phần, tăng cường rau củ quả, hạn chế mỡ động vật, không hút thuốc lá, hạn chế rượu bia và duy trì tập thể dục ít nhất 30 phút mỗi ngày. Không có bất kỳ một loại lá cây đơn lẻ nào có thể thay thế được một lối sống lành mạnh kết hợp phác đồ y khoa chuẩn mực.