Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc uống nước sắc từ cây cải ma lùn (tên khoa học Kalimeris indica) để thanh nhiệt, "mát gan", chữa viêm gan hay trị vàng da. Thói quen tự ý đun sắc các loại cây cỏ mọc hoang để giải độc gan xuất hiện phổ biến trong đời sống hàng ngày do tâm lý chuộng thảo dược tự nhiên.

Tuy nhiên, lời đồn thổi cải ma lùn có thể "trị vàng da" hay chữa khỏi bệnh gan trên người là hoàn toàn chưa có căn cứ lâm sàng. Các dữ liệu khoa học hiện nay mới chỉ ghi nhận khả năng bảo vệ gan của chiết xuất từ loại cây này trên mô hình thí nghiệm động vật và tế bào [1].

Cơ chế chống viêm và chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm

Tổn thương tế bào gan thường xuất phát từ phản ứng viêm kéo dài, nhiễm độc chất, rượu bia hoặc virus [1]. Tình trạng này khiến các tế bào gan bị phá hủy dần, hình thành các dải xơ và nguy cơ tiến triển thành xơ gan [1]. Quá trình bệnh sinh của tổn thương gan gắn liền mật thiết với hiện tượng stress oxy hóa và phản ứng viêm cục bộ [1].

Ở cấp độ tế bào, chiết xuất cồn của cây cải ma lùn từng được chứng minh có hoạt tính chống viêm nhờ khả năng ức chế tế bào đại thực bào RAW264.7 của chuột tiết oxit nitric (NO) khi bị kích thích bởi độc tố lipopolysaccharide (LPS) [1]. Việc cản trở các yếu tố tiền viêm giúp giảm bớt phản ứng quá mức của hệ miễn dịch, hạn chế hủy hoại mô tế bào xung quanh.

Bên cạnh đó, các hoạt chất tự nhiên trong cây cũng can thiệp vào các chu trình oxy hóa. Khi gan bị tổn thương, lượng chất chống oxy hóa tự nhiên suy giảm và các gốc tự do tăng cao, dẫn tới quá trình peroxy hóa màng tế bào. Việc can thiệp bằng các phân đoạn chiết xuất cho thấy tác động hỗ trợ cân bằng lại các chất chỉ điểm này trong mô hình động vật thí nghiệm [1].

Bằng chứng khoa học: Mới dừng lại ở nghiên cứu trên chuột

Nghiên cứu công bố năm 2019 đã trực tiếp đánh giá hoạt tính bảo vệ gan của các phân đoạn chiết xuất cồn từ cây cải ma lùn (Kalimeris indica) [1]. Cây này là một vị thuốc cổ truyền và cũng được dùng làm thực phẩm nấu ăn tại Trung Quốc [1].

Trong thử nghiệm in vivo (trên cơ thể sống), các nhà khoa học gây tổn thương gan cấp ở chuột bằng cách tiêm vắc xin BCG kết hợp nội độc tố LPS [1]. Sau đó, chuột thí nghiệm được điều trị bằng ba nhóm hoạt chất tách chiết từ cồn của cây:

  • Nhóm tổng phenolics (TPK) [1].
  • Nhóm tổng triterpenes (TTK) [1].
  • Nhóm tổng flavones (TFK) [1].

Kết quả cho thấy cả ba nhóm điều trị (TPK, TTK, TFK) đều cải thiện tình trạng tổn thương gan ở chuột [1]. Cụ thể:

  • Làm giảm hàm lượng malondialdehyde (MDA) trong mô gan, một chỉ số phản ánh mức độ peroxy hóa lipid màng tế bào [1].
  • Ức chế enzym tổng nitric oxide synthase (tNOS) trong gan [1].
  • Kích thích, làm tăng hoạt tính của các enzym chống oxy hóa nội sinh bảo vệ mô gan gồm superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase (GSH-Px) [1].
  • Riêng hai nhóm phân đoạn TPK và TTK giúp giảm đáng kể enzym iNOS (inducible nitric oxide synthase) trong mô gan chuột [1].

Về các chỉ số xét nghiệm huyết thanh:

  • Cả ba nhóm TPK, TTK và TFK đều làm giảm nồng độ bilirubin toàn phần (T-Bil) trong máu chuột thí nghiệm [1].
  • Tuy nhiên, chỉ duy nhất phân đoạn tổng flavones (TFK) mới có khả năng làm giảm enzym men gan ALT (alanine aminotransferase) [1].

Các tác giả kết luận rằng các nhóm chất phenolics, triterpenes và flavones chiết xuất từ cải ma lùn đóng vai trò bảo vệ gan nhất định trước tổn thương do BCG/LPS gây ra trên chuột [1].

Dù vậy, giới hạn rất lớn của nghiên cứu là thiết kế mới dừng lại trên mô hình chuột bị tổn thương gan cấp tính cưỡng bức do độc chất [1]. Nghiên cứu chưa tiến hành trên người, chưa xác định được dược động học, liều an toàn tối ưu hay các tác động khi dùng kéo dài.

Hiểu lầm phổ biến: Đánh đồng nghiên cứu chuột với trị bệnh trên người

Sự nhầm lẫn nguy hiểm nhất của người tiêu dùng là cho rằng kết quả hạ bilirubin trên chuột thí nghiệm đồng nghĩa với việc uống nước sắc cây cỏ sẽ "trị vàng da, giải độc gan" ở người [1]. Bilirubin tăng và vàng da trên lâm sàng là biểu hiện của hàng chục bệnh lý phức tạp: tắc mật cơ học (sỏi, u), viêm gan virus B, C tiến triển, tan máu, hay viêm gan tự miễn.

Nước sắc đun nấu thủ công tại nhà hoàn toàn khác biệt với các phân đoạn hoạt chất tinh chế (TPK, TTK, TFK) được chiết xuất bằng dung môi cồn trong phòng thí nghiệm [1]. Thao tác đun sôi có thể làm mất các hoạt chất kém bền nhiệt, đồng thời không loại bỏ được tạp chất, nấm mốc hoặc kim loại nặng tồn đọng từ môi trường đất nơi cây mọc hoang.

Uống nước sắc không thể thay thế phác đồ kháng virus, thuốc ức chế miễn dịch hay can thiệp thông mật. Tự ý dùng nước lá để "mát gan" khi thấy vàng da rất dễ làm chậm trễ thời gian chẩn đoán vàng, dẫn tới suy gan cấp hoặc xơ gan mất bù nguy kịch.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Những nhóm người sau tuyệt đối không tự ý uống nước sắc cải ma lùn hay các loại thảo mộc truyền miệng để chữa bệnh:

  • Người đang có triệu chứng vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu chưa rõ nguyên nhân.
  • Bệnh nhân đã được chẩn đoán mắc viêm gan mạn tính, xơ gan, suy giảm chức năng gan.
  • Người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh nền kéo dài (như thuốc tim mạch, đái tháo đường, thuốc ức chế miễn dịch), vì thảo dược có thể tương tác làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu.
  • Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ.

Khi có dấu hiệu bất thường về tiêu hóa, men gan tăng hay vàng da, người bệnh cần đến cơ sở y tế chuyên khoa để làm xét nghiệm chẩn đoán nguyên nhân thay vì tự ý điều trị tại nhà.

Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc gan khoa học

Nếu sử dụng cải ma lùn như một loại rau ăn thường ngày (tại các vùng có tập quán ẩm thực này), bạn chỉ nên xem đây là nguồn cung cấp chất xơ và rau xanh trong bữa ăn gia đình, rửa sạch và nấu chín kỹ [1]. Tuyệt đối không coi nước sắc đậm đặc của cây là bài thuốc đặc trị hay thần dược giải độc gan.

Để bảo vệ chức năng gan đúng cách, các biện pháp khoa học đã được kiểm chứng gồm:

  • Tiêm phòng đầy đủ các loại vắc xin viêm gan (như viêm gan A, B).
  • Hạn chế tối đa rượu bia, thức uống có cồn; tránh lạm dụng thuốc giảm đau, thuốc kháng sinh bừa bãi.
  • Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, nhiều rau xanh, hạn chế mỡ động vật và đường tinh luyện nhằm phòng ngừa gan nhiễm mỡ.
  • Khám sức khỏe định kỳ 6 tháng một lần để theo dõi các chỉ số men gan và siêu âm gan.

Cải ma lùn chứa một số nhóm hoạt chất có tiềm năng bảo vệ gan trên mô hình thí nghiệm [1]. Song người dân không nên đánh đồng điều này với việc uống nước đun sắc có thể chữa viêm gan hay trị vàng da trên người. Mọi bất thường tại gan cần được bác sĩ thăm khám và chỉ định điều trị đúng phác đồ khoa học.